श्रीमद्भागवतपुराणम्

इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः । निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे

अशा प्रकारे धर्म आणि पृथ्वीला धीर देऊन, त्या महाबलवान योद्ध्याने आपली धारदार तलवार उचलली आणि अधर्माच्या कारणाचा नाश करायचे ठरवले.

तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः

त्याला मारण्याच्या उद्देशाने पुढे जाऊन, राजचिन्ह सोडून, तो घाबरून त्याच्या पायाशी डोके टेकवून उभा राहिला.

पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः । शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव

तो वीर, दीनांवर दया करणारा, पायाशी पडलेल्या त्याला, जो शरण येण्यास योग्य होता, मारले नाही; किंचित हसत तो म्हणाला.

राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् । न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धुः

राजा म्हणाला: हे गुडाकेशाच्या वंशजांपासून तुला, ज्याने हात जोडले आहेत, काहीही भीती नाही; पण अधर्माचा साथीदार असलेला तू माझ्या राज्यात राहू नकोस.

त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूगः । लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः

तू माणसांच्या देहात राहू लागल्यावर, अधर्माचे हे सर्व प्रकार वाढले — लोभ, असत्य, चोरी, नीचपणा, पाप, कपट, भांडण आणि दांभिकपणा.

न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये । ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैर्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः

अधर्माच्या साथीदारा, तुला येथे राहता येणार नाही; धर्म आणि सत्य यांचाच स्वीकार करावा लागेल, विशेषतः जिथे ज्ञानीजन यज्ञांनी यज्ञेश्वराची पूजा करतात त्या ब्रह्मावर्त प्रदेशात.

यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति । कामानमोघान् स्थिरजङ्गमानामन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा

जिथे हरि, भगवंत, यज्ञस्वरूपाने पूजिला जातो, तिथे तो पूजकांना मंगल देतो; तो वायुप्रमाणे सर्वत्र, स्थावर-जंगम सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे.

सूत उवाच परीक्षितैवमादिष्टः स कलिर्जातवेपथुः । तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम्

सूतमुनी म्हणाले: परीक्षिताने असे आज्ञा दिल्यावर, कलि घाबरून थरथर कापू लागला; उगारलेली तलवार पाहून, तो जणू दंड घेणाऱ्यासमोर उभा असल्यासारखा बोलू लागला.

कलिरुवाच यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया । लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम्

कलियुग म्हणाला, 'राजन, तुझ्या आज्ञेने मी कुठेही राहिलो, तरी मला तिथे तुझं धनुष्यबाण घेऊन उभं असलेलं रूप दिसतं.'

तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि । यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्तेऽनुशासनम्

म्हणून, धर्माचं रक्षण करणाऱ्या श्रेष्ठा, तू मला असं एखादं ठिकाण दाखवावं, जिथे मी तुझ्या आज्ञेचं पालन करत राहू शकेन.

सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः

सूतमुनी म्हणाले, 'त्यावेळी त्याच्या विनंतीवरून राजाने कलियुगाला जिथे अधर्म असतो अशी चार ठिकाणं दिली — जुगार, मद्यपान, स्त्रिया आणि प्राणहिंसा.'

पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभुः । ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम्

पुन्हा कलियुगाने मागणी केली तेव्हा राजाने त्याला सोने दिलं; त्यातून असत्य, मद, वासना, राग आणि पाचवं म्हणून वैर निर्माण झालं.

अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः । औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत्तन्निदेशकृत्

ही पाच अधर्माची ठिकाणं उत्तरेचा पुत्र राजाने कलियुगाला दिली, आणि कलियुग त्याच्या आज्ञेप्रमाणे तिथे राहू लागला.

अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् । विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः

म्हणून जो मनुष्य आपलं कल्याण इच्छितो, त्याने कधीही या ठिकाणी जाऊ नये; विशेषतः धर्मशील राजा, लोकांचा नेता किंवा गुरु यांनी तर अजिबात नाही.

वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयामिति । प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत्

राजाने वृषभाला त्याची हरवलेली तीन पाय — तप, शुद्धता आणि दया — परत दिली, त्याला धीर दिला आणि पृथ्वीला समृद्ध केलं.

स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता

तोच राजा आता आपल्या आजोबांनी दिलेल्या सिंहासनावर विराजमान आहे, जेव्हा राजा वनवासासाठी निघाला होता.

आस्तेऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः

आता तो राजर्षी, कौरवांच्या तेजाने उजळलेला, हस्तिनापुरात राहतो, मोठ्या कीर्तीने आणि सार्वभौमपणे.

इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृपः । यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः

अभिमन्युपुत्र राजाचा असा प्रभाव आहे की, तो पृथ्वीचं रक्षण करत असताना तुम्ही सर्वजण या मोठ्या यज्ञात सहभागी आहात.

एवंविधो नरपतिः विमानेनार्कवर्चसा । विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इंद्रेण सह मोदते

असा राजा, सूर्यासारखा तेजस्वी, आपल्या विमानात बसून, सर्व अशुभ दूर करून, इंद्रासोबत आनंदाने वावरतो.

सीदन् विप्रः वणिक् वृत्त्या पण्यैः एवापदं तरेत् । खड्गेन वा आपदाक्रांतो न श्ववृत्त्या कथञ्चन

ब्राह्मण जर अडचणीत असेल तर त्याने व्यापार किंवा वस्तू विकून आपला उदरनिर्वाह करावा, किंवा संकटात शस्त्राचा आधार घ्यावा; पण कधीही कुत्र्यासारखी हलकी वृति स्वीकारू नये.

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेत् मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन

राजपुत्राने अडचणीच्या काळात वैश्याची वृति किंवा शिकार करून जगावं, किंवा ब्राह्मणासारखं वागावं; पण कधीही कुत्र्यासारखी वृति स्वीकारू नये.

शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान् मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा

वैश्याने शूद्राची कामं करावी, आणि शूद्राने हाताची कामं करावीत; पण संकटातून सुटल्यानंतर कुणीही निंदनीय वृति कधीही स्वीकारू नये.

वेदाध्याय स्वधा स्वाहा बलि अन्नाद्यैः यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद् रूपाणि अन्वहं यजेत्

वेदपठण, पितरांना आणि देवांना नैवेद्य, दान, अन्नदान — जे मिळेल त्यानुसार — याने रोज माझ्या रूपातील देव, ऋषी, पितर आणि प्राण्यांची पूजा करावी.

यदृच्छया उपपन्नेन शुक्लेन उपार्जितेन वा । धनेन अपीडयन् भृत्यान् न्यायेन एव आहरेत् क्रतून्

योग्य मार्गाने मिळालेल्या किंवा सहज मिळालेल्या धनाने, कुणालाही त्रास न देता, आपले आश्रित आणि यज्ञ यांचा योग्य रीतीने पालन करावं.

कुटुंबेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुंबी अपि । विपश्चित् नश्वरं पश्येद् अदृष्टमपि दृष्टवत्

घरात असूनही कुणीही कुटुंबाशी अतिशय आसक्त होऊ नये, किंवा बेफिकीर राहू नये; ज्ञानी माणूस नाशवंत गोष्टी अदृश्य असल्या तरी जशा दिसतात तशाच मानतो.

पुत्रदारा आप्तबंधूनां संगमः पांथसङ्गमः । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा

मुलं, पत्नी, आप्तेष्ट यांचा संग म्हणजे प्रवाशांचा एकत्र येणं आहे; हे सर्व शरीरातून निघून जातात, जसं झोपेतला स्वप्न संपतो.

इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेषु अतिथिवद् वसन् । न गृहैः अनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः

असा विचार करत, मुक्त झालेला मनुष्य घरात पाहुण्यासारखा राहतो, घराशी कुठलीही बांधिलकी ठेवत नाही, त्याला काहीच आपलेपण नसते आणि अहंकारही नसतो.

कर्मभिः गृहमेधीयैः इष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत्

जो भक्तीभावाने फक्त माझ्यासाठी घरातील कर्तव्ये पार पाडतो, तो घरी राहू शकतो, किंवा जंगलात जाऊ शकतो, किंवा मुलं असतील तर संन्यास घेऊन फिरू शकतो.

यस्तु आसक्तमतिः गेहे पुत्रवित्तैषणा आतुरः । स्त्रैणः कृपणधीः मूढो मम अहं इति बध्यते

पण ज्याचे मन घराशी, मुलं आणि संपत्तीच्या इच्छेने बांधलेले असते, स्त्रियांच्या मोहात पडलेले, दयनीय विचार करणारे आणि मूढ असते, तो 'माझे' आणि 'मी' या भावनेने बांधला जातो.