श्रीमद्भागवतपुराणम्

न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ । पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः

हे पुरुषश्रेष्ठ, आमच्याकडे दुःखाची मुळे नाहीत; पण बोलण्यातल्या भेदांमुळे आम्ही गोंधळलो आहोत आणि त्या पुरुषाला ओळखू शकत नाही.

केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मनः । दैवमन्येऽपरे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम्

काही लोक आपल्या कल्पनांमध्ये गुंतून आत्म्याला आत्माच म्हणतात; काहीजण ते दैव आहे असे सांगतात, काहीजण कर्म म्हणतात, तर काहीजण स्वभावालाच सर्वकाही मानतात.

अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चयः । अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया

काहींच्या मते ते समजण्यापलीकडचे आणि वर्णन करता न येणारे आहे; राजर्षी, तू तुझ्या बुद्धीने याचा विचार कर.

सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड्द्विजसत्तमाः । समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम्

सूतमुनी म्हणाले: धर्म असे बोलत असताना, सम्राटाने एकाग्र मनाने त्याच्याशी आपली व्यथा व्यक्त केली, हे द्विजश्रेष्ठ.

राजोवाच धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् । यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत्

राजा म्हणाला: तू धर्माचीच वाणी बोलतोस, धर्म जाणणारा आहेस आणि वृषरूपात स्वतः धर्मच आहेस; जिथे अधर्म घडतो, तिथे सांगणाऱ्यालाही त्याचा भाग मिळतो.

अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा । चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः

किंवा, खरंच, देवाच्या मायेचा मार्ग जीवांच्या मनाला आणि वाणीला कधीच कळत नाही — हे निश्चित आहे.

तपः शौचं दया सत्यमिति पादाः कृते कृताः । अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव

तप, पवित्रता, दया आणि सत्य — हे चार पाय सत्ययुगात होते; तुझ्या गर्व, आसक्ती आणि मदामुळे त्यातील तीन तुटले आहेत.

इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः । तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनैधितः कलिः

आता, धर्मा, तुझा उरलेला एकच पाया म्हणजे सत्य, आणि तोच तू टिकवावास; पण कलियुग, जो असत्यावर उभा आहे, तो तोही हिरावून घेण्याचा प्रयत्न करतो आहे.

इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका

ही पृथ्वी, मोठा भार वाहणारी, भगवंताने सांभाळायला दिली आहे; श्रीमंत भगवंताच्या पावलांच्या ठशांनी ती सर्वत्र शोभली आहे.

शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती । अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति

ती सती, पुण्यवती स्त्री, दुर्दैवीपणे टाकून दिली गेल्यामुळे डोळ्यात अश्रू आणून रडते; 'ब्राह्मणधर्म न मानणारे, राजाच्या रूपात असलेले शूद्र माझा उपभोग घेतील,' असे ती दुःखी मनाने म्हणते.

इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः । निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे

अशा प्रकारे धर्म आणि पृथ्वीला धीर देऊन, त्या महाबलवान योद्ध्याने आपली धारदार तलवार उचलली आणि अधर्माच्या कारणाचा नाश करायचे ठरवले.

तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः

त्याला मारण्याच्या उद्देशाने पुढे जाऊन, राजचिन्ह सोडून, तो घाबरून त्याच्या पायाशी डोके टेकवून उभा राहिला.

पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः । शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव

तो वीर, दीनांवर दया करणारा, पायाशी पडलेल्या त्याला, जो शरण येण्यास योग्य होता, मारले नाही; किंचित हसत तो म्हणाला.

राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् । न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धुः

राजा म्हणाला: हे गुडाकेशाच्या वंशजांपासून तुला, ज्याने हात जोडले आहेत, काहीही भीती नाही; पण अधर्माचा साथीदार असलेला तू माझ्या राज्यात राहू नकोस.

त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूगः । लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः

तू माणसांच्या देहात राहू लागल्यावर, अधर्माचे हे सर्व प्रकार वाढले — लोभ, असत्य, चोरी, नीचपणा, पाप, कपट, भांडण आणि दांभिकपणा.

न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये । ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैर्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः

अधर्माच्या साथीदारा, तुला येथे राहता येणार नाही; धर्म आणि सत्य यांचाच स्वीकार करावा लागेल, विशेषतः जिथे ज्ञानीजन यज्ञांनी यज्ञेश्वराची पूजा करतात त्या ब्रह्मावर्त प्रदेशात.

यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति । कामानमोघान् स्थिरजङ्गमानामन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा

जिथे हरि, भगवंत, यज्ञस्वरूपाने पूजिला जातो, तिथे तो पूजकांना मंगल देतो; तो वायुप्रमाणे सर्वत्र, स्थावर-जंगम सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे.

सूत उवाच परीक्षितैवमादिष्टः स कलिर्जातवेपथुः । तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम्

सूतमुनी म्हणाले: परीक्षिताने असे आज्ञा दिल्यावर, कलि घाबरून थरथर कापू लागला; उगारलेली तलवार पाहून, तो जणू दंड घेणाऱ्यासमोर उभा असल्यासारखा बोलू लागला.

कलिरुवाच यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया । लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम्

कलियुग म्हणाला, 'राजन, तुझ्या आज्ञेने मी कुठेही राहिलो, तरी मला तिथे तुझं धनुष्यबाण घेऊन उभं असलेलं रूप दिसतं.'

तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि । यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्तेऽनुशासनम्

म्हणून, धर्माचं रक्षण करणाऱ्या श्रेष्ठा, तू मला असं एखादं ठिकाण दाखवावं, जिथे मी तुझ्या आज्ञेचं पालन करत राहू शकेन.

सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः

सूतमुनी म्हणाले, 'त्यावेळी त्याच्या विनंतीवरून राजाने कलियुगाला जिथे अधर्म असतो अशी चार ठिकाणं दिली — जुगार, मद्यपान, स्त्रिया आणि प्राणहिंसा.'

पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभुः । ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम्

पुन्हा कलियुगाने मागणी केली तेव्हा राजाने त्याला सोने दिलं; त्यातून असत्य, मद, वासना, राग आणि पाचवं म्हणून वैर निर्माण झालं.

अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः । औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत्तन्निदेशकृत्

ही पाच अधर्माची ठिकाणं उत्तरेचा पुत्र राजाने कलियुगाला दिली, आणि कलियुग त्याच्या आज्ञेप्रमाणे तिथे राहू लागला.

अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् । विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः

म्हणून जो मनुष्य आपलं कल्याण इच्छितो, त्याने कधीही या ठिकाणी जाऊ नये; विशेषतः धर्मशील राजा, लोकांचा नेता किंवा गुरु यांनी तर अजिबात नाही.

वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयामिति । प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत्

राजाने वृषभाला त्याची हरवलेली तीन पाय — तप, शुद्धता आणि दया — परत दिली, त्याला धीर दिला आणि पृथ्वीला समृद्ध केलं.

स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता

तोच राजा आता आपल्या आजोबांनी दिलेल्या सिंहासनावर विराजमान आहे, जेव्हा राजा वनवासासाठी निघाला होता.

आस्तेऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः

आता तो राजर्षी, कौरवांच्या तेजाने उजळलेला, हस्तिनापुरात राहतो, मोठ्या कीर्तीने आणि सार्वभौमपणे.

इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृपः । यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः

अभिमन्युपुत्र राजाचा असा प्रभाव आहे की, तो पृथ्वीचं रक्षण करत असताना तुम्ही सर्वजण या मोठ्या यज्ञात सहभागी आहात.

एवंविधो नरपतिः विमानेनार्कवर्चसा । विधूय इह अशुभं कृत्स्नं इंद्रेण सह मोदते

असा राजा, सूर्यासारखा तेजस्वी, आपल्या विमानात बसून, सर्व अशुभ दूर करून, इंद्रासोबत आनंदाने वावरतो.