श्रीमद्भागवतपुराणम्

कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली । नरदेवोऽसि वेषेण नटवत्कर्मणाद्विजः

तू कोण आहेस, जो या जगात माझ्या संरक्षणाखाली असताना दुर्बलांना अन्यायाने त्रास देतोस? तुझ्या वेशावरून तू राजा दिसतोस, पण तुझे कृत्य नटासारखे आहे, द्विज नाहीस.

यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि

कृष्ण आणि गांडीवधारी दूर गेल्यावर, जेव्हा तू निरपराधांवर गुपचूप हल्ला करतोस, तेव्हा तुला मारण्यासारखा दुसरा कोणी नाही.

त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् । वृषरूपेण किं कश्चिद्देवो नः परिखेदयन्

किंवा तू कमळाच्या देठासारखा शुभ्र आहेस, कमी पायांनी चालतोस, बैलाच्या रूपात कोणी देव तर नाहीस ना, जो आम्हाला यातना देतो आहेस?

न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते । भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः

कौरव राजांच्या बळकट बाहूंनी पृथ्वीला कवटाळले असताना, तुझ्याशिवाय या भूमीवर कुणालाही दुःख झाले नाही.

मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद्भयम् । मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि

सुरभीच्या लेकी, इथे दुःख करू नकोस; त्या नीच माणसाची भीती मनातून काढून टाक. आई, रडू नकोस, तुझ्या आयुष्यात मंगल होवो. दुष्टांना शिक्षा देणारा मी आहे.

यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः

ज्याच्या राज्यात सर्व प्रजा चांगल्या-वाईट लोकांमुळे त्रासते, त्या मद्यपान केलेल्या राजाचे कीर्ती, आयुष्य, भाग्य आणि मार्ग नष्ट होतात.

एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रहः । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम्

राजांचा खरा धर्म म्हणजे दुःखी लोकांचे रक्षण करणे आणि त्यांना त्रास देणाऱ्यांना शिक्षा देणे. म्हणून मी या सगळ्यात नीच, जीवांना त्रास देणाऱ्याचा वध करीन.

कोऽवृश्चत्तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद । मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम्

सुरभीच्या लेकी, चार पाय असलेल्या तुझे हे तीन पाय कोणी कापले? कृष्णाच्या मार्गावर चालणाऱ्या राजांच्या राज्यात तुझ्यासारखी स्थिती कधीही होऊ नये.

आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनामकृतागसाम् । आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम्

बैलराजा, तुझ्या कल्याणासाठी विचारतो, निरपराधांचे रूप विद्रूप करणारा, पार्थांच्या कीर्तीला डाग लावणारा कोणी आहे, ते मला सांग.

जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतोऽस्य च मद्भयम् । साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते

जो निरपराधांना त्रास देतो आणि सर्वत्र भीती पसरवतो, त्याच्यावर दुष्टांचा नाश केल्यावरच सज्जनांचे कल्याण होते.

अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुशः । आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम्

जो या जगात निरपराध असूनही कसलीही भीती न बाळगता पाप करतो, त्याचा हात मी स्वतः पकडीन, तो मर्त्य असो वा त्याच्या हातात कडे असो.

राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् । शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापद्युत्पथानिह

राजाचा सर्वात मोठा धर्म म्हणजे स्वतःचा धर्म पाळणे, इतरांना शास्त्रानुसार शासन करणे आणि संकटातही चुकीच्या मार्गाला न जाणे.

धर्म उवाच एतद्वः पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वचः । येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः

धर्म म्हणाला: पांडुपुत्रा, तुम्ही दुःखी लोकांना आश्रय देता, हे तुमचे बोलणे योग्य आहे. तुमच्या गुणांमुळेच भगवान कृष्ण दूत व नेते झाले.

न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ । पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः

हे पुरुषश्रेष्ठ, आमच्याकडे दुःखाची मुळे नाहीत; पण बोलण्यातल्या भेदांमुळे आम्ही गोंधळलो आहोत आणि त्या पुरुषाला ओळखू शकत नाही.

केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मनः । दैवमन्येऽपरे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम्

काही लोक आपल्या कल्पनांमध्ये गुंतून आत्म्याला आत्माच म्हणतात; काहीजण ते दैव आहे असे सांगतात, काहीजण कर्म म्हणतात, तर काहीजण स्वभावालाच सर्वकाही मानतात.

अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चयः । अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया

काहींच्या मते ते समजण्यापलीकडचे आणि वर्णन करता न येणारे आहे; राजर्षी, तू तुझ्या बुद्धीने याचा विचार कर.

सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड्द्विजसत्तमाः । समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम्

सूतमुनी म्हणाले: धर्म असे बोलत असताना, सम्राटाने एकाग्र मनाने त्याच्याशी आपली व्यथा व्यक्त केली, हे द्विजश्रेष्ठ.

राजोवाच धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् । यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत्

राजा म्हणाला: तू धर्माचीच वाणी बोलतोस, धर्म जाणणारा आहेस आणि वृषरूपात स्वतः धर्मच आहेस; जिथे अधर्म घडतो, तिथे सांगणाऱ्यालाही त्याचा भाग मिळतो.

अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा । चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः

किंवा, खरंच, देवाच्या मायेचा मार्ग जीवांच्या मनाला आणि वाणीला कधीच कळत नाही — हे निश्चित आहे.

तपः शौचं दया सत्यमिति पादाः कृते कृताः । अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव

तप, पवित्रता, दया आणि सत्य — हे चार पाय सत्ययुगात होते; तुझ्या गर्व, आसक्ती आणि मदामुळे त्यातील तीन तुटले आहेत.

इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः । तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनैधितः कलिः

आता, धर्मा, तुझा उरलेला एकच पाया म्हणजे सत्य, आणि तोच तू टिकवावास; पण कलियुग, जो असत्यावर उभा आहे, तो तोही हिरावून घेण्याचा प्रयत्न करतो आहे.

इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका

ही पृथ्वी, मोठा भार वाहणारी, भगवंताने सांभाळायला दिली आहे; श्रीमंत भगवंताच्या पावलांच्या ठशांनी ती सर्वत्र शोभली आहे.

शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती । अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति

ती सती, पुण्यवती स्त्री, दुर्दैवीपणे टाकून दिली गेल्यामुळे डोळ्यात अश्रू आणून रडते; 'ब्राह्मणधर्म न मानणारे, राजाच्या रूपात असलेले शूद्र माझा उपभोग घेतील,' असे ती दुःखी मनाने म्हणते.

इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः । निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे

अशा प्रकारे धर्म आणि पृथ्वीला धीर देऊन, त्या महाबलवान योद्ध्याने आपली धारदार तलवार उचलली आणि अधर्माच्या कारणाचा नाश करायचे ठरवले.

तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः

त्याला मारण्याच्या उद्देशाने पुढे जाऊन, राजचिन्ह सोडून, तो घाबरून त्याच्या पायाशी डोके टेकवून उभा राहिला.

पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः । शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव

तो वीर, दीनांवर दया करणारा, पायाशी पडलेल्या त्याला, जो शरण येण्यास योग्य होता, मारले नाही; किंचित हसत तो म्हणाला.

राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् । न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धुः

राजा म्हणाला: हे गुडाकेशाच्या वंशजांपासून तुला, ज्याने हात जोडले आहेत, काहीही भीती नाही; पण अधर्माचा साथीदार असलेला तू माझ्या राज्यात राहू नकोस.

त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूगः । लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः

तू माणसांच्या देहात राहू लागल्यावर, अधर्माचे हे सर्व प्रकार वाढले — लोभ, असत्य, चोरी, नीचपणा, पाप, कपट, भांडण आणि दांभिकपणा.

न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये । ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैर्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः

अधर्माच्या साथीदारा, तुला येथे राहता येणार नाही; धर्म आणि सत्य यांचाच स्वीकार करावा लागेल, विशेषतः जिथे ज्ञानीजन यज्ञांनी यज्ञेश्वराची पूजा करतात त्या ब्रह्मावर्त प्रदेशात.