श्रीमद्भागवतपुराणम्

कालिय उवाच । वयं खलाः सहोत्पत्त्या तमसा दीर्घमन्यवः । स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसद्‍ग्रहः

कालय म्हणाला: आम्ही जन्मतःच वाईट, अज्ञान आणि जुना राग घेऊन जन्मलेलो आहोत; हे नाथा, ही वृत्ती सोडणे कठीण आहे, कारण ती सर्व लोकांमध्ये असते.

त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातर्गुणविसर्जनम् । नानास्वभाववीर्यौजो योनिबीजाशयाकृति

हे सृष्टीकर्त्या, हे विश्व तुझ्यामुळे निर्माण झाले आहे, गुणांची विभागणी तुझ्यामुळेच झाली आहे; विविध स्वभाव, शक्ती, रूप, बीज आणि इच्छा तुझ्यापासूनच निर्माण होतात.

वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्युरुमन्यवः । कथं त्यजामस्त्वन्मायां दुस्त्यजां मोहिताः स्वयम्

आणि त्यात आम्ही सर्प जन्मतःच रागी आहोत; तुझ्या मायेमुळे आम्हीच फसलेलो असताना, ती सोडणे आम्हाला कसे शक्य आहे?

भवान् हि कारणं तत्र सर्वज्ञो जगदीश्वरः । अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि नः

कारण सर्वांचा कारण तूच आहेस, सर्वज्ञ, जगाचा स्वामी; आम्हांवर कृपा करावी किंवा शिक्षा द्यावी, जे तुला योग्य वाटेल ते कर.

श्रीशुक उवाच । इत्याकर्ण्य वचः प्राह भगवान् कार्यमानुषः । नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् । स्वज्ञात्यपत्यदाराढ्यो गोनृभिर्भुज्यतां नदी

श्रीशुक म्हणाले: ही वचने ऐकून, भगवंताने मानवासारखे वागत सांगितले: 'हे सर्पा, इथे राहू नकोस; लवकर समुद्राकडे जा. ही नदी गायी, माणसे आणि तुझे आप्त, मुले, आणि पत्नी यांना उपभोगू दे.'

य एतत् संस्मरेन् मर्त्यः तुभ्यं मदनुशासनम् । कीर्तयन् उभयोः सन्ध्योः न युष्मद् भयमाप्नुयात्

जो मनुष्य माझी ही आज्ञा आठवतो आणि सकाळ-संध्याकाळ उच्चारतो, त्याला तुझ्यापासून कधीच भीती वाटणार नाही.

योऽस्मिन् स्नात्वा मदाक्रीडे देवादीन् तर्पयेज्जलैः । उपोष्य मां स्मरन्नर्चेत् सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो या ठिकाणी, जिथे मी खेळलो, स्नान करतो, देवांना पाणी अर्पण करतो, उपवास करतो आणि मला आठवून पूजा करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.

द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदमेतमुपाश्रितः । यद् भयात्स सुपर्णस्त्वां नाद्यान्मत्पाद लाञ्छितम्

रमणक द्वीप सोडून या सरोवरात आश्रय घेतलास, म्हणूनच तुझ्या पायावर माझी खूण असल्यामुळे सर्पराजा सर्पाला खाण्याची भीती झाली नाही.

श्रीऋषिरुवाच । एवमुक्तो भगवता कृष्णेनाद्‌भुतकर्मणा । तं पूजयामास मुदा नागपत्‍न्यश्च सादरम्

ऋषी म्हणाले: कृष्णाने, ज्याची कृत्ये अद्भुत आहेत, असे सांगितल्यावर, सर्पपत्नींनी आनंदाने आणि आदराने त्याची पूजा केली.

दिव्याम्बरस्रङ्‌ मणिभिः परार्ध्यैरपि भूषणैः । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया

त्यांनी त्याला दिव्य वस्त्रे, हार, मौल्यवान दागिने, सुवासिक लेप आणि मोठा कमळांचा हार अर्पण केला.

पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । ततः प्रीतोऽभ्यनुज्ञातः परिक्रम्याभिवन्द्य तम्

जगन्नाथाची पूजा करून, गरुडध्वज कृष्णाला संतुष्ट केले, मग त्यांनी त्याची प्रदक्षिणा करून आदराने वंदन केले.

सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवतः क्रीडामानुषरूपिणः

सर्व पत्नी, मित्र आणि मुलांसह तो समुद्राच्या बेटावर गेला; त्याच क्षणी, मानव रूपात खेळणाऱ्या भगवंताच्या कृपेने, यमुना विषमुक्त झाली.

  गन्धधूपादिभिश्चार्चेद् द्वादशाक्षरविद्यया

त्याने धूप, सुवासिक वस्तू आणि इतर अर्पणांनी, बारा अक्षरी मंत्राचा उच्चार करून, पूजा केली.

सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् । दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम्

सूतमुनी म्हणाले: तेथे राजाने पाहिले की एक गाय आणि एक बैल, जणू काही कोणीच त्यांची काळजी घेत नाही, असे मारले जात होते आणि एक नीच माणूस हातात दंड घेऊन, राजघराण्याला लाज आणेल असा, तिथे उभा होता.

वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् । वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम्

त्याने पाहिले की तो बैल कमळाच्या देठासारखा शुभ्र आहे, भीतीने थरथरत आहे, एक पायावर उभा आहे, आणि शूद्राच्या माराने फारच अशक्त झाला आहे.

गां च घर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् । विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम्

त्याने पाहिले की ती गाय, जी पूर्वी गरम दूध द्यायची, ती आता फारच दुःखी आहे, शूद्राच्या पायांनी मार खाल्ल्याने त्रस्त झाली आहे, वासरापासून वेगळी पडली आहे, डोळ्यात पाणी आहे, कृश झाली आहे आणि गवताची आस धरून आहे.

पप्रच्छ रथमारूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् । मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः

राजा सोन्याच्या अलंकारांनी सजवलेल्या रथावर बसला होता, त्याचा आवाज मेघासारखा गंभीर होता आणि धनुष्य उचलून त्याने त्यांना विचारले.

कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली । नरदेवोऽसि वेषेण नटवत्कर्मणाद्विजः

तू कोण आहेस, जो या जगात माझ्या संरक्षणाखाली असताना दुर्बलांना अन्यायाने त्रास देतोस? तुझ्या वेशावरून तू राजा दिसतोस, पण तुझे कृत्य नटासारखे आहे, द्विज नाहीस.

यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि

कृष्ण आणि गांडीवधारी दूर गेल्यावर, जेव्हा तू निरपराधांवर गुपचूप हल्ला करतोस, तेव्हा तुला मारण्यासारखा दुसरा कोणी नाही.

त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् । वृषरूपेण किं कश्चिद्देवो नः परिखेदयन्

किंवा तू कमळाच्या देठासारखा शुभ्र आहेस, कमी पायांनी चालतोस, बैलाच्या रूपात कोणी देव तर नाहीस ना, जो आम्हाला यातना देतो आहेस?

न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते । भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः

कौरव राजांच्या बळकट बाहूंनी पृथ्वीला कवटाळले असताना, तुझ्याशिवाय या भूमीवर कुणालाही दुःख झाले नाही.

मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद्भयम् । मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि

सुरभीच्या लेकी, इथे दुःख करू नकोस; त्या नीच माणसाची भीती मनातून काढून टाक. आई, रडू नकोस, तुझ्या आयुष्यात मंगल होवो. दुष्टांना शिक्षा देणारा मी आहे.

यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः

ज्याच्या राज्यात सर्व प्रजा चांगल्या-वाईट लोकांमुळे त्रासते, त्या मद्यपान केलेल्या राजाचे कीर्ती, आयुष्य, भाग्य आणि मार्ग नष्ट होतात.

एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रहः । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम्

राजांचा खरा धर्म म्हणजे दुःखी लोकांचे रक्षण करणे आणि त्यांना त्रास देणाऱ्यांना शिक्षा देणे. म्हणून मी या सगळ्यात नीच, जीवांना त्रास देणाऱ्याचा वध करीन.

कोऽवृश्चत्तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद । मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम्

सुरभीच्या लेकी, चार पाय असलेल्या तुझे हे तीन पाय कोणी कापले? कृष्णाच्या मार्गावर चालणाऱ्या राजांच्या राज्यात तुझ्यासारखी स्थिती कधीही होऊ नये.

आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनामकृतागसाम् । आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम्

बैलराजा, तुझ्या कल्याणासाठी विचारतो, निरपराधांचे रूप विद्रूप करणारा, पार्थांच्या कीर्तीला डाग लावणारा कोणी आहे, ते मला सांग.

जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतोऽस्य च मद्भयम् । साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते

जो निरपराधांना त्रास देतो आणि सर्वत्र भीती पसरवतो, त्याच्यावर दुष्टांचा नाश केल्यावरच सज्जनांचे कल्याण होते.

अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुशः । आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम्

जो या जगात निरपराध असूनही कसलीही भीती न बाळगता पाप करतो, त्याचा हात मी स्वतः पकडीन, तो मर्त्य असो वा त्याच्या हातात कडे असो.

राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् । शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापद्युत्पथानिह

राजाचा सर्वात मोठा धर्म म्हणजे स्वतःचा धर्म पाळणे, इतरांना शास्त्रानुसार शासन करणे आणि संकटातही चुकीच्या मार्गाला न जाणे.