श्रीमद्भागवतपुराणम्

सूत उवाच - तत्र द्वौ अपि संस्थाप्य निर्गतो नारदो मुनिः । तीर्थं तीर्थं विनिष्क्रम्य पृच्छन् मार्गे मुनीश्वरान्

सूतमुनी म्हणाले, 'त्या दोघांना तिथे ठेवून, नारदमुनी बाहेर पडले आणि एकेक तीर्थक्षेत्र फिरून, वाटेत भेटणाऱ्या मोठ्या ऋषींना विचारू लागले.'

वृत्तान्तः श्रूयते सर्वैः किंचित् निश्चित्य नोच्यते । असाध्यं केचन प्रोचुः दुर्ज्ञेयमिति चापरे । मूकीभूतास्तथान्ये तु कियन्तस्तु पलायिताः

सर्वांनी ती गोष्ट ऐकली, पण विचार करून कुणीच काही बोललं नाही. काहींनी ते अशक्य आहे असं म्हटलं, काहींनी ते समजायला कठीण आहे असं सांगितलं; काही जण गप्प बसले आणि थोडे जण तिथून निघून गेले.

हाहाकारो महानासीत् त्रैलोक्ये विस्मयावहः । वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैर्विबोधितम्

तीनही लोकांत मोठा गोंधळ माजला, सगळ्यांना आश्चर्य वाटलं; वेद, वेदांत आणि गीतेच्या पठणाने सर्वांना जाग आली.

भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा उपायो नापरोऽस्तीति कर्णे कर्णेऽजपञ्जनाः

भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य हे तिघंही प्रकट होत नव्हते, म्हणून लोक एकमेकांच्या कानात कुजबुजू लागले, 'याला दुसरं काही उपाय नाही.'

योगिना नारदेनापि स्वयं न ज्ञायते तु यत् । तत्कथं शक्यते वक्तुं इतरैरिह मानुषैः

योगी नारदालाही हे समजलं नाही, तर इथे इतर माणसांनी ते कसं सांगावं?

एवं ऋषिगणैः पृष्टैः निर्णीयोक्तं दुरासदम्

अशा प्रकारे, ऋषीगणांनी विचारल्यावर ठरवलं आणि सांगितलं की हे अगदीच दुर्गम आहे.

ततश्चिन्तातुरः सोऽथ बदरीवनमागतः । तपश्चरामि चात्रेति तदर्थं कृतनिश्चयः

मग काळजीने त्रस्त होऊन, तो बदरीवनात गेला आणि तिथे त्या कार्यासाठी तप करण्याचा निश्चय केला.

तावद् ददर्श पुरतः सनकादीन् मुनीश्वरान् । कोटिसूर्यसमाभासान् उवाच मुनिसत्तमः

तेव्हा त्याला समोर सनकादी मोठे ऋषी दिसले, जे कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी होते, आणि श्रेष्ठ ऋषी बोलू लागला.

नारद उवाच - इदानीं भूरिभाग्येन भवद्‌भिः संगमोऽभवत् । कुमारा ब्रुवतां शीघ्रं कृपां कृत्वा ममोपरि

नारद म्हणाला, 'आता मोठ्या भाग्याने तुमच्याशी भेट झाली. हे कुमारांनो, माझ्यावर कृपा करून लवकर सांगा.'

भवन्तो योगिनः सर्वे बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः । पञ्चहायनसंयुक्ताः पूर्वेषामपि पूर्वजाः

तुम्ही सर्व योगी, बुद्धिमान आणि विद्वान आहात, पाच प्रकारच्या संयमाने युक्त आहात आणि पूर्वजांच्याही पूर्वज आहात.

सदा वैकुण्ठनिलया हरिकीर्तनतत्पराः । लीलामृतरसोन्मत्ताः कथामात्रैकजीविनः

जे नेहमी वैकुंठात वास करतात, हरिच्या कीर्तनात रममाण असतात, त्याच्या लीळांचा अमृतरस प्यायल्याने वेडावून जातात, आणि केवळ त्याच्या कथा ऐकण्यासाठीच जगतात.

हरिः शरणमेव हि नित्यं येषां मुखे वचः । अथ कालसमादिष्टा जरा युष्मान्न बाधते

ज्यांच्या तोंडावर नेहमी हरिचेच नाव असते आणि ज्याला तोच एकमेव आधार वाटतो, त्यांना काळाने ठरवलेली म्हातारपणाची बाधा त्रास देत नाही.

येषां भ्रूभङ्‍गमात्रेण द्वारपालौ हरेः पुरा । भ्रूमौ निपतितौ सद्यो यत्कृपातः पुरं गतौ

त्यांच्या केवळ भुवईच्या हलण्याने पूर्वी हरिच्या द्वारपालांनी ताबडतोब त्यांच्या पायांवर लोटांगण घातले; आणि त्यांच्या कृपेने ते पुन्हा नगरीत परतले.

अहो भाग्यस्य योगेन दर्शनं भवतामिह । अनुग्रहस्तु कर्तव्यो मयि दीने दयापरैः

वा! योगाच्या भाग्याने मला येथे तुमचे दर्शन मिळाले; तुम्ही दयाळू आहात, म्हणून माझ्यासारख्या दीनावर कृपा करावी.

अशरीरगिरोक्तं यत् तत्किं साधनमुच्यताम् । अनुष्ठेयं कथं तावत् प्रब्रुवन्तु सविस्तरम्

ज्या देहहीन वाणीने सांगितले, त्यासाठी कोणते साधन आहे ते सांगा; ते कसे आचरणात आणावे, ते सविस्तर समजावून सांगा.

भक्तिज्ञानविरागाणां सुखं उत्पद्यते कथम् । स्थापनं सर्ववर्णेषु प्रेमपूर्वं प्रयत्‍नतः

भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य असणाऱ्यांना खरे सुख कसे मिळते? ते सर्व जातींमध्ये प्रेमपूर्वक आणि प्रयत्नाने कसे स्थापन करता येईल?

कुमारा ऊचुः - मा चिन्तां कुरु देवर्षे हर्षं चित्ते समावह । उपायः सुखसाध्योऽत्र वर्तते पूर्व एव हि

कुमार म्हणाले – देवरषी, चिंता करू नका, मनात आनंद आणा. इथेच सोपे साधन आधीपासूनच आहे.

अहो नारद धन्योऽसि विरक्तानां शिरोमणिः । सदा श्रीकृष्णदासानां अग्रणीः योगभास्करः

वा! नारद, तू धन्य आहेस, वैराग्यवानांत श्रेष्ठ आहेस, नेहमी श्रीकृष्णाच्या दासांमध्ये अग्रगण्य आहेस आणि योग्यांमध्ये सूर्यासारखा आहेस.

त्वयि चित्रं न मन्तव्यं भक्त्यर्थं अनुवर्तिनि । घटते कृष्णदासस्य भक्तेः संस्थापना सदा

तू नेहमी भक्तीच्या मार्गावर चालतोस, म्हणून श्रीकृष्णाच्या दासासाठी भक्तीची स्थापना नेहमीच तुझ्यामुळे होते, यात काहीच नवल नाही.

ऋषिर्बहवो लोके पन्थानः प्रकटीकृताः । श्रमसाध्याश्च ते सर्वे प्रायः स्वर्गफलप्रदाः

या जगात अनेक ऋषींनी वेगवेगळे मार्ग सांगितले आहेत, ते सर्व कठीण आणि श्रमाने मिळणारे असून बहुतेक वेळा स्वर्गाचे फळ देणारे आहेत.

वैकुण्ठसाधकं पन्थाः स तु गोप्यो हि वर्तते । तस्योपदेष्टा पुरुषः प्रायो भाग्येन लभ्यते

पण जो मार्ग वैकुंठाला नेतो तो खरा गुप्त ठेवला जातो; त्याचा उपदेशक क्वचितच, भाग्यानेच मिळतो.

सत्कर्म तव निर्दिष्टं व्योमवाचा तु यत्पुरा । तदुच्यते श्रृणुष्वाद्य स्थिरचित्तः प्रसन्नधीः

पूर्वी आकाशवाणीने तुला जे सत्कर्म सांगितले होते, तेच आता सांगतो; तू स्थिर मनाने आणि प्रसन्न बुद्धीने ऐक.

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च ते तु कर्मविसूचकाः

कोणी द्रव्ययज्ञ करतात, कोणी तपयज्ञ, काही योगयज्ञ करतात, तर काही स्वाध्याय आणि ज्ञानयज्ञ करतात; हे सर्व कर्म म्हणून ओळखले जातात.

सत्कर्मसूचको नूनं ज्ञानयज्ञः स्मृतो बुधैः । श्रीमद्‌भागवतालापः स तु गीतः शुकादिभिः

या सर्वांमध्ये ज्ञानयज्ञ हा सत्कर्माचा खरा चिन्ह मानला जातो; श्रीमद्भागवताचा संवाद हा शुकादिकांनी गायलेला आहे.

भक्तिज्ञानविरागाणां तद्‌घोषेण बलं महत् । व्रजिष्यति द्वयोः कष्टं सुखं भक्तेर्भविष्यति

त्या घोषाने भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्याला मोठे बळ मिळते; दोघांचे दुःख नाहीसे होते आणि भक्ताला खरे सुख मिळते.

प्रलयं हि गमिष्यन्ति श्रीमद्‌भागवतध्वनेः । कलेर्दोषा इमे सर्व सिंहशब्दाद् वृका इव

श्रीमद्भागवताच्या मार्गाचा शब्द ऐकून कलियुगातील हे सर्व दोष सिंहाच्या गर्जनेने लपणाऱ्या लांडग्यांसारखे नाहीसे होतील.

ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता भक्तिः प्रेमरसावहा । प्रतिगेहं प्रतिजनं ततः क्रीडां करिष्यति

ज्ञान आणि वैराग्याने युक्त अशी भक्ती, प्रेमाचा रस देणारी, घराघरात आणि प्रत्येक माणसात आनंदाने खेळू लागेल.

नारद उवाच - वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैः प्रबोधितम् । भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा

नारद म्हणाले – वेद, वेदांताचे घोष, गीतेचे पठण यामुळेही भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य हे त्रिकुट मनात जागृत होत नाही, जेव्हा—

श्रीमद्‌भागवत आलापात् तत्कथं बोधमेष्यति । तत्कथासु तु वेदार्थः श्लोके श्लोके पदे पदे

श्रीमद्भागवताचं पठण केल्यावर त्या विषयाचं खरं समज येतं; त्यातल्या गोष्टींमध्ये, प्रत्येक श्लोकात, प्रत्येक शब्दात वेदांचा अर्थ आहे.