श्रीमद्भागवतपुराणम्

नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मच्छादनाय च । गुणवृत्त्युपलक्ष्याय गुणद्रष्टे स्वसंविदे

गुणांचा दीप, गुणांनी स्वतःला झाकणारा, गुणांच्या कार्यातून ओळखता येणारा, गुणांचा द्रष्टा आणि अंतरात्मा — अशा तुम्हाला नमस्कार.

अव्याकृतविहाराय सर्वव्याकृतसिद्धये । हृषीकेश नमस्तेऽस्तु मुनये मौनशीलिने

अव्यक्तात रमणारा, सर्व व्यक्त सृष्टीला सिद्ध करणारा, हृषीकेश, मुनि आणि मौनशील — अशा तुम्हाला नमस्कार.

परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नमः । अविश्वाय च विश्वाय तद्द्रष्टेऽस्य च हेतवे

परापर मार्ग जाणणारा, सर्वांचा निरीक्षक, अव्यक्त आणि व्यक्त दोन्ही असणारा, या सर्वाचा द्रष्टा आणि कारण — अशा तुम्हाला नमस्कार.

( मिश्र ) त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् प्रभो गुणैरनीहोऽकृत कालशक्तिधृक् । तत्तत् स्वभावान् प्रतिबोधयन् सतः समीक्षयामोघविहार ईहसे

हे प्रभो, तुम्ही गुणांपासून अलिप्त असूनही या जगाच्या जन्म, स्थिती आणि संहाराचे अधिपती आहात; काळशक्ती धारण करून, प्रत्येकाच्या स्वभावाला जागृत करता आणि आपल्या अमोघ दृष्टीने अद्भुत लीला करता.

( इंद्रवंशा ) तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढयोनयः । शान्ताः प्रियास्ते ह्यधुनावितुं सतां स्थातुश्च ते धर्मपरीप्सयेहतः

हे इंद्रवंशज, तुझ्या या देहांना त्रिलोकांत शांत, अशांत आणि अज्ञानातून जन्मलेले असे वेगवेगळे स्वरूप आहे. त्यातील शांत असलेले तुला फार प्रिय आहेत, कारण आता तू धर्मासाठी सज्जनांचे रक्षण आणि पालन करण्यासाठी प्रयत्न करतोस.

( अनुष्टुप् ) अपराधः सकृद् भर्त्रा सोढव्यः स्वप्रजाकृतः । क्षन्तुमर्हसि शान्तात्मम् मूढस्य त्वामजानतः

राजाने आपल्या प्रजेकडून झालेली एक चूक सहन करावी लागते; शांत मनाने, अज्ञानाने वागलेल्या माणसाला तू माफ करायला हवे.

अनुगृह्णीष्व भगवन् प्राणांस्त्यजति पन्नगः । स्त्रीणां नः साधुशोच्यानां पतिः प्राणः प्रदीयताम्

भगवंता, आम्हांवर कृपा कर, कारण सर्प आपले प्राण सोडत आहे; आम्हा दुःखी आणि दया करण्यास पात्र अशा स्त्रियांना आमचा पती, जो आमच्यासाठी प्राण आहे, परत मिळू दे.

विधेहि ते किङ्‌करीणां अनुष्ठेयं तवाज्ञया । यच्छ्रद्धयानुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतो भयात्

माझ्या सेविका म्हणून आम्ही तुझ्या आज्ञेचे पालन करू, तू आम्हाला काय करावे हे सांग. श्रद्धेने जे तुझी आज्ञा पाळतो, तो सर्व भयातून मुक्त होतो.

श्रीशुक उवाच । इत्थं स नागपत्‍नीभिः भगवान् समभिष्टुतः । मूर्च्छितं भग्नशिरसं विससर्जाङ्‌घ्रिकुट्टनैः

श्रीशुक म्हणाले: सर्पपत्नींनी केलेल्या स्तुतीनंतर, भगवंताने बेशुद्ध, फोडलेल्या डोक्याच्या सर्पाला आपल्या पायांच्या दडपणातून सोडून दिले.

प्रतिलब्धेन्द्रियप्राणः कालियः शनकैर्हरिम् । कृच्छ्रात् समुच्छ्वसन् दीनः कृष्णं प्राह कृताञ्जलिः

इंद्रिये आणि शुद्धी पुन्हा मिळवून, कालय सावरत सावकाश हरिला पाहू लागला; तो कष्टाने श्वास घेत, अशक्त आणि दुःखी अवस्थेत, कृष्णाला हात जोडून म्हणाला.

कालिय उवाच । वयं खलाः सहोत्पत्त्या तमसा दीर्घमन्यवः । स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसद्‍ग्रहः

कालय म्हणाला: आम्ही जन्मतःच वाईट, अज्ञान आणि जुना राग घेऊन जन्मलेलो आहोत; हे नाथा, ही वृत्ती सोडणे कठीण आहे, कारण ती सर्व लोकांमध्ये असते.

त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातर्गुणविसर्जनम् । नानास्वभाववीर्यौजो योनिबीजाशयाकृति

हे सृष्टीकर्त्या, हे विश्व तुझ्यामुळे निर्माण झाले आहे, गुणांची विभागणी तुझ्यामुळेच झाली आहे; विविध स्वभाव, शक्ती, रूप, बीज आणि इच्छा तुझ्यापासूनच निर्माण होतात.

वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्युरुमन्यवः । कथं त्यजामस्त्वन्मायां दुस्त्यजां मोहिताः स्वयम्

आणि त्यात आम्ही सर्प जन्मतःच रागी आहोत; तुझ्या मायेमुळे आम्हीच फसलेलो असताना, ती सोडणे आम्हाला कसे शक्य आहे?

भवान् हि कारणं तत्र सर्वज्ञो जगदीश्वरः । अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि नः

कारण सर्वांचा कारण तूच आहेस, सर्वज्ञ, जगाचा स्वामी; आम्हांवर कृपा करावी किंवा शिक्षा द्यावी, जे तुला योग्य वाटेल ते कर.

श्रीशुक उवाच । इत्याकर्ण्य वचः प्राह भगवान् कार्यमानुषः । नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् । स्वज्ञात्यपत्यदाराढ्यो गोनृभिर्भुज्यतां नदी

श्रीशुक म्हणाले: ही वचने ऐकून, भगवंताने मानवासारखे वागत सांगितले: 'हे सर्पा, इथे राहू नकोस; लवकर समुद्राकडे जा. ही नदी गायी, माणसे आणि तुझे आप्त, मुले, आणि पत्नी यांना उपभोगू दे.'

य एतत् संस्मरेन् मर्त्यः तुभ्यं मदनुशासनम् । कीर्तयन् उभयोः सन्ध्योः न युष्मद् भयमाप्नुयात्

जो मनुष्य माझी ही आज्ञा आठवतो आणि सकाळ-संध्याकाळ उच्चारतो, त्याला तुझ्यापासून कधीच भीती वाटणार नाही.

योऽस्मिन् स्नात्वा मदाक्रीडे देवादीन् तर्पयेज्जलैः । उपोष्य मां स्मरन्नर्चेत् सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो या ठिकाणी, जिथे मी खेळलो, स्नान करतो, देवांना पाणी अर्पण करतो, उपवास करतो आणि मला आठवून पूजा करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.

द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदमेतमुपाश्रितः । यद् भयात्स सुपर्णस्त्वां नाद्यान्मत्पाद लाञ्छितम्

रमणक द्वीप सोडून या सरोवरात आश्रय घेतलास, म्हणूनच तुझ्या पायावर माझी खूण असल्यामुळे सर्पराजा सर्पाला खाण्याची भीती झाली नाही.

श्रीऋषिरुवाच । एवमुक्तो भगवता कृष्णेनाद्‌भुतकर्मणा । तं पूजयामास मुदा नागपत्‍न्यश्च सादरम्

ऋषी म्हणाले: कृष्णाने, ज्याची कृत्ये अद्भुत आहेत, असे सांगितल्यावर, सर्पपत्नींनी आनंदाने आणि आदराने त्याची पूजा केली.

दिव्याम्बरस्रङ्‌ मणिभिः परार्ध्यैरपि भूषणैः । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया

त्यांनी त्याला दिव्य वस्त्रे, हार, मौल्यवान दागिने, सुवासिक लेप आणि मोठा कमळांचा हार अर्पण केला.

पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । ततः प्रीतोऽभ्यनुज्ञातः परिक्रम्याभिवन्द्य तम्

जगन्नाथाची पूजा करून, गरुडध्वज कृष्णाला संतुष्ट केले, मग त्यांनी त्याची प्रदक्षिणा करून आदराने वंदन केले.

सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवतः क्रीडामानुषरूपिणः

सर्व पत्नी, मित्र आणि मुलांसह तो समुद्राच्या बेटावर गेला; त्याच क्षणी, मानव रूपात खेळणाऱ्या भगवंताच्या कृपेने, यमुना विषमुक्त झाली.

  गन्धधूपादिभिश्चार्चेद् द्वादशाक्षरविद्यया

त्याने धूप, सुवासिक वस्तू आणि इतर अर्पणांनी, बारा अक्षरी मंत्राचा उच्चार करून, पूजा केली.

सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् । दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम्

सूतमुनी म्हणाले: तेथे राजाने पाहिले की एक गाय आणि एक बैल, जणू काही कोणीच त्यांची काळजी घेत नाही, असे मारले जात होते आणि एक नीच माणूस हातात दंड घेऊन, राजघराण्याला लाज आणेल असा, तिथे उभा होता.

वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् । वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम्

त्याने पाहिले की तो बैल कमळाच्या देठासारखा शुभ्र आहे, भीतीने थरथरत आहे, एक पायावर उभा आहे, आणि शूद्राच्या माराने फारच अशक्त झाला आहे.

गां च घर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् । विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम्

त्याने पाहिले की ती गाय, जी पूर्वी गरम दूध द्यायची, ती आता फारच दुःखी आहे, शूद्राच्या पायांनी मार खाल्ल्याने त्रस्त झाली आहे, वासरापासून वेगळी पडली आहे, डोळ्यात पाणी आहे, कृश झाली आहे आणि गवताची आस धरून आहे.

पप्रच्छ रथमारूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् । मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः

राजा सोन्याच्या अलंकारांनी सजवलेल्या रथावर बसला होता, त्याचा आवाज मेघासारखा गंभीर होता आणि धनुष्य उचलून त्याने त्यांना विचारले.

कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली । नरदेवोऽसि वेषेण नटवत्कर्मणाद्विजः

तू कोण आहेस, जो या जगात माझ्या संरक्षणाखाली असताना दुर्बलांना अन्यायाने त्रास देतोस? तुझ्या वेशावरून तू राजा दिसतोस, पण तुझे कृत्य नटासारखे आहे, द्विज नाहीस.

यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि

कृष्ण आणि गांडीवधारी दूर गेल्यावर, जेव्हा तू निरपराधांवर गुपचूप हल्ला करतोस, तेव्हा तुला मारण्यासारखा दुसरा कोणी नाही.