श्रीमद्भागवतपुराणम्

इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि । कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतमम्ब सौभगम्

हे वसुंधरे, तुझ्या दुःखाचे मूळ कारण काय आहे, ते मला सांग. कोणत्या गोष्टीमुळे तू इतकी व्याकुळ झालीस? देवांनी पूजलेले तुझे सौभाग्य, काळ या सर्वांत बलवानाने हिरावून घेतले आहे का?

धरण्युवाच भवान् हि वेद तत्सर्वं यन्मां धर्मानुपृच्छसि । चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः

पृथ्वी म्हणाली: धर्मा, तू मला विचारलेली सर्व कारणे तुला माहीत आहेत, कारण तूच त्या चार पायांनी जगाला सुख देणारा आहेस.

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्

सत्य, पावित्र्य, दया, क्षमा, त्याग, समाधान, साधेपणा, मनःशांती, संयम, तप, समता, सहनशीलता, विरक्ती आणि विद्या—

ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च

ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, शौर्य, तेज, बळ, स्मरणशक्ती, स्वातंत्र्य, कौशल्य, सौंदर्य, धैर्य आणि कोमलता—

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृतिः

धाडस, नम्रता, चांगले वर्तन, सहनशीलता, ओज, शक्ती, संपत्ती, गंभीरपणा, स्थैर्य, आस्था, कीर्ती, मान आणि अहंकाराचा अभाव—

एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणाः । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित्

हे भगवंत, हे आणि असे अनेक महान गुण नेहमीच तुझ्यात आहेत; जे लोक मोठेपणाची इच्छा करतात, ते हे गुण मिळवू पाहतात, कारण ते तुझ्यात कधीच कमी होत नाहीत.

तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम्

म्हणून मी आता या जगासाठी दुःखी आहे, कारण सर्व सद्गुणांनी युक्त असलेल्या श्रीनिवास यांच्या उपस्थितीशिवाय हे जग राहिलं आहे आणि कलियुगाच्या पापी दृष्टीने ते त्रस्त झालं आहे.

आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् । देवान् पितॄनृषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान्

मी स्वतःसाठी, तुमच्यासाठी — राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या — देव, पितर, ऋषी, सर्व सज्जन, तसेच सर्व वर्ण आणि आश्रम यांच्यासाठीही दुःखी आहे.

ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष कामास्तपः समचरन् भगवत्प्रपन्नाः । सा श्रीः स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता

ब्रह्मा आणि इतर देवही केवळ त्याच्या कटाक्षासाठी अनेक तपश्चर्या करतात, भगवंताच्या चरणी समर्पित राहतात; पण ती लक्ष्मी, स्वतःचं कमळवनातील घर सोडून, त्याच्या पवित्र चरणांच्या धुळीत प्रेमाने रमते.

* तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते

भगवंताच्या कमळ, वज्र, अंकुश, ध्वज आणि इतर चिन्हांनी सुशोभित पावन पावलांनी मी अलंकृत झाले होते; इतकी वैभव मिळूनही मला त्यांची कृपा लाभली नाही. अखेरीस त्यांनी मला दूर सारलं आणि जगानेही मला तुच्छ मानलं.

* यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञाम् अक्षौहिणीशतमपानुददात्मतन्त्रः । त्वां दुःस्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम्

ज्यांनी स्वतःच्या सामर्थ्याने असुर राजांच्या शंभर सैन्यांचा भार पृथ्वीवरून दूर केला, तुझं स्थान अस्थिर आणि कमी असतानाही तुला पुन्हा स्वतःच्या सामर्थ्यात उभं केलं आणि यादवांच्या सुंदर रूपांनी पृथ्वीला शोभवलं.

* का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः । स्थैर्यं समानमहरन्मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्कितायाः

पुरुषोत्तमाच्या विरहाला कोण सहन करू शकेल? त्याच्या प्रेमळ नजरा, तेजस्वी हास्य आणि मधुर बोलांनी मधमाश्यांचंही मन डळमळतं; त्याच्या पवित्र चरणांच्या धुळीने माझ्या अंगात रोमांच येतो.

* तयोरेवं कथयतोः पृथिवीधर्मयोस्तदा । परीक्षिन्नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम्

पृथ्वी आणि धर्म यांची अशी संवाद चालू असताना, त्याच वेळी परीक्षित नावाचा राजर्षी पूर्व दिशेच्या सरस्वती नदीवर आला.

( अनुष्टुप् ) नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने

माझा नमस्कार तुम्हाला — भगवंत, महान आत्मा, सर्व प्राण्यांचा आधार, सर्वांचा मूळ, सर्वश्रेष्ठ आत्मा — अर्पण करतो.

ज्ञानविज्ञाननिधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अगुणायाविकाराय नमस्तेऽप्राकृताय च

ज्ञान आणि विज्ञानाचा खजिना, अनंत शक्तीचे मूळ, निर्गुण, अपरिवर्तनीय आणि या जगाच्या पलीकडील ब्रह्मा, तुम्हाला माझा नमस्कार.

कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे । विश्वाय तदुपद्रष्ट्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे

काल, काळाचा मूळ, काळाच्या विभागांचा साक्षीदार, विश्वस्वरूप, सर्वांचा निरीक्षक, सृष्टीचा कर्ता आणि कारण — तुम्हाला नमस्कार.

भूतमात्रेन्द्रियप्राण मनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये

भूत, इंद्रिय, प्राण, मन, बुद्धी आणि अंतःकरणाचा आत्मा, जो त्रिगुणांच्या अभिमानाने लपलेला असूनही अंतर्मनात अनुभवल्या जातो — त्याला नमस्कार.

नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचक शक्तये

अनंत, सूक्ष्म, अचल, सर्वज्ञ, सर्व मतांना सामावून घेणारा, बोलल्या आणि अबोल शक्तीचा आधार — अशा तुम्हाला नमस्कार.

नमः प्रमाणमूलाय कवये शास्त्रयोनये । प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नमः

सर्व प्रमाणांचा मूळ, कवी, शास्त्रांचा स्रोत, प्रवृत्ती आणि निवृत्ती मार्ग, वेदस्वरूप — अशा तुम्हाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

नमः कृष्णाय रामाय वसुदेवसुताय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः

कृष्ण, राम, वसुदेवपुत्र, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध आणि सात्वतांचा अधिपती — अशा सर्वांना माझा नमस्कार.

नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मच्छादनाय च । गुणवृत्त्युपलक्ष्याय गुणद्रष्टे स्वसंविदे

गुणांचा दीप, गुणांनी स्वतःला झाकणारा, गुणांच्या कार्यातून ओळखता येणारा, गुणांचा द्रष्टा आणि अंतरात्मा — अशा तुम्हाला नमस्कार.

अव्याकृतविहाराय सर्वव्याकृतसिद्धये । हृषीकेश नमस्तेऽस्तु मुनये मौनशीलिने

अव्यक्तात रमणारा, सर्व व्यक्त सृष्टीला सिद्ध करणारा, हृषीकेश, मुनि आणि मौनशील — अशा तुम्हाला नमस्कार.

परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नमः । अविश्वाय च विश्वाय तद्द्रष्टेऽस्य च हेतवे

परापर मार्ग जाणणारा, सर्वांचा निरीक्षक, अव्यक्त आणि व्यक्त दोन्ही असणारा, या सर्वाचा द्रष्टा आणि कारण — अशा तुम्हाला नमस्कार.

( मिश्र ) त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् प्रभो गुणैरनीहोऽकृत कालशक्तिधृक् । तत्तत् स्वभावान् प्रतिबोधयन् सतः समीक्षयामोघविहार ईहसे

हे प्रभो, तुम्ही गुणांपासून अलिप्त असूनही या जगाच्या जन्म, स्थिती आणि संहाराचे अधिपती आहात; काळशक्ती धारण करून, प्रत्येकाच्या स्वभावाला जागृत करता आणि आपल्या अमोघ दृष्टीने अद्भुत लीला करता.

( इंद्रवंशा ) तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढयोनयः । शान्ताः प्रियास्ते ह्यधुनावितुं सतां स्थातुश्च ते धर्मपरीप्सयेहतः

हे इंद्रवंशज, तुझ्या या देहांना त्रिलोकांत शांत, अशांत आणि अज्ञानातून जन्मलेले असे वेगवेगळे स्वरूप आहे. त्यातील शांत असलेले तुला फार प्रिय आहेत, कारण आता तू धर्मासाठी सज्जनांचे रक्षण आणि पालन करण्यासाठी प्रयत्न करतोस.

( अनुष्टुप् ) अपराधः सकृद् भर्त्रा सोढव्यः स्वप्रजाकृतः । क्षन्तुमर्हसि शान्तात्मम् मूढस्य त्वामजानतः

राजाने आपल्या प्रजेकडून झालेली एक चूक सहन करावी लागते; शांत मनाने, अज्ञानाने वागलेल्या माणसाला तू माफ करायला हवे.

अनुगृह्णीष्व भगवन् प्राणांस्त्यजति पन्नगः । स्त्रीणां नः साधुशोच्यानां पतिः प्राणः प्रदीयताम्

भगवंता, आम्हांवर कृपा कर, कारण सर्प आपले प्राण सोडत आहे; आम्हा दुःखी आणि दया करण्यास पात्र अशा स्त्रियांना आमचा पती, जो आमच्यासाठी प्राण आहे, परत मिळू दे.

विधेहि ते किङ्‌करीणां अनुष्ठेयं तवाज्ञया । यच्छ्रद्धयानुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतो भयात्

माझ्या सेविका म्हणून आम्ही तुझ्या आज्ञेचे पालन करू, तू आम्हाला काय करावे हे सांग. श्रद्धेने जे तुझी आज्ञा पाळतो, तो सर्व भयातून मुक्त होतो.

श्रीशुक उवाच । इत्थं स नागपत्‍नीभिः भगवान् समभिष्टुतः । मूर्च्छितं भग्नशिरसं विससर्जाङ्‌घ्रिकुट्टनैः

श्रीशुक म्हणाले: सर्पपत्नींनी केलेल्या स्तुतीनंतर, भगवंताने बेशुद्ध, फोडलेल्या डोक्याच्या सर्पाला आपल्या पायांच्या दडपणातून सोडून दिले.