श्रीमद्भागवतपुराणम्

आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजसः । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे

त्याने हेही ऐकले की, अश्वत्थाम्याच्या अस्त्राच्या तेजापासून तो स्वतः कसा वाचला, वृष्णी आणि पांडवांमधील प्रेम, आणि त्यांची केशवावर असलेली भक्ती.

तेभ्यः परमसन्तुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितलोचनः । महाधनानि वासांसि ददौ हारान्महामनाः

त्यांच्या वागणुकीने अत्यंत संतुष्ट होऊन, आनंदाने डोळे भरून, त्या महात्म्याने त्यांना भरपूर धन, वस्त्रे आणि हार दिले.

सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् । स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णोर् भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे

राजा विष्णूच्या चरणांवर भक्ती ठेवून, पांडवांवर प्रेमाने सेवक, सारथी, मित्र, दूत, वीरासनात सहभागी, त्यांच्या मागे जाणारा, त्यांची स्तुती करणारा आणि वंदन करणारा झाला आणि अशा प्रकारे जगाला विष्णूला वाकवायला लावले.

* तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम् । नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत्तन्निबोध मे

तो अशा प्रकारे आपल्या पूर्वजांच्या आचाराचे रोज पालन करत असताना, फार दूर नसलेल्या ठिकाणी एक अद्भुत घटना घडली—ती मी तुला सांगतो, ऐक.

धर्मः पदैकेन चरन् विच्छायामुपलभ्य गाम् । पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम्

धर्म एक पायावर चालत असताना त्याने पृथ्वीला पाहिले, तिची छाया कमी झालेली, वासरापासून वेगळी झालेल्या गायीसारखी रडणारी, आणि तिला विचारले.

धर्म उवाच कच्चिद्भद्रेऽनामयमात्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन्मुखेन । आलक्षये भवतीमन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब

धर्म म्हणाला: हे सुभगे, तुझ्या अंगी सर्व काही ठीक आहे ना? तू अशी मलूल आणि फिकट का दिसतेस? मला तुझ्यात काहीतरी अंतर्गत दुःख दिसते—आई, तू कुठल्या दूरच्या नातलगासाठी शोक करतेस का?

पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपादमात्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् । आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति

तू तुझ्या एका पायाच्या अभावी दुःखी आहेस का, की दुष्ट लोकांनी तुला भोगले जाणार म्हणून, की देवांचे यज्ञभाग हिरावले गेले म्हणून, की इंद्र पाऊस देत नाही म्हणून लोकांसाठी?

अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् । वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्मण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्र्यान्

की तू पृथ्वीवरील असुरक्षित स्त्रिया आणि मुलांसाठी दुःखी आहेस, जे क्रूर पुरुषांच्या छळाला बळी पडले आहेत? की ब्राह्मणांत दुष्कृत्यांमुळे देवीच्या वाणीचा अपमान झाल्यामुळे, किंवा अधार्मिक राजांमुळे कुलीन कुटुंबे पतित झाली म्हणून?

किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि । इतस्ततो वाशनपानवासः स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम्

की कलियुगाने पीडित क्षत्रिय कुळांसाठी, किंवा त्यांनी नष्ट केलेल्या राज्यांसाठी, की अन्न, पाणी, निवारा आणि स्नानासाठी इकडेतिकडे भटकणाऱ्या लोकांसाठी?

यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि । अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि

की आई, तुझ्या जड भारातून सुटका करण्यासाठी अवतार घेतलेल्या, पण आता अदृश्य झालेल्या, आणि तुझ्या मुक्तीत विलंब करणाऱ्या हरिच्या कर्मांची आठवण तुला येते आहे का?

इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि । कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतमम्ब सौभगम्

हे वसुंधरे, तुझ्या दुःखाचे मूळ कारण काय आहे, ते मला सांग. कोणत्या गोष्टीमुळे तू इतकी व्याकुळ झालीस? देवांनी पूजलेले तुझे सौभाग्य, काळ या सर्वांत बलवानाने हिरावून घेतले आहे का?

धरण्युवाच भवान् हि वेद तत्सर्वं यन्मां धर्मानुपृच्छसि । चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः

पृथ्वी म्हणाली: धर्मा, तू मला विचारलेली सर्व कारणे तुला माहीत आहेत, कारण तूच त्या चार पायांनी जगाला सुख देणारा आहेस.

सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्

सत्य, पावित्र्य, दया, क्षमा, त्याग, समाधान, साधेपणा, मनःशांती, संयम, तप, समता, सहनशीलता, विरक्ती आणि विद्या—

ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च

ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, शौर्य, तेज, बळ, स्मरणशक्ती, स्वातंत्र्य, कौशल्य, सौंदर्य, धैर्य आणि कोमलता—

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृतिः

धाडस, नम्रता, चांगले वर्तन, सहनशीलता, ओज, शक्ती, संपत्ती, गंभीरपणा, स्थैर्य, आस्था, कीर्ती, मान आणि अहंकाराचा अभाव—

एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणाः । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित्

हे भगवंत, हे आणि असे अनेक महान गुण नेहमीच तुझ्यात आहेत; जे लोक मोठेपणाची इच्छा करतात, ते हे गुण मिळवू पाहतात, कारण ते तुझ्यात कधीच कमी होत नाहीत.

तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम्

म्हणून मी आता या जगासाठी दुःखी आहे, कारण सर्व सद्गुणांनी युक्त असलेल्या श्रीनिवास यांच्या उपस्थितीशिवाय हे जग राहिलं आहे आणि कलियुगाच्या पापी दृष्टीने ते त्रस्त झालं आहे.

आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् । देवान् पितॄनृषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान्

मी स्वतःसाठी, तुमच्यासाठी — राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या — देव, पितर, ऋषी, सर्व सज्जन, तसेच सर्व वर्ण आणि आश्रम यांच्यासाठीही दुःखी आहे.

ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष कामास्तपः समचरन् भगवत्प्रपन्नाः । सा श्रीः स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता

ब्रह्मा आणि इतर देवही केवळ त्याच्या कटाक्षासाठी अनेक तपश्चर्या करतात, भगवंताच्या चरणी समर्पित राहतात; पण ती लक्ष्मी, स्वतःचं कमळवनातील घर सोडून, त्याच्या पवित्र चरणांच्या धुळीत प्रेमाने रमते.

* तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते

भगवंताच्या कमळ, वज्र, अंकुश, ध्वज आणि इतर चिन्हांनी सुशोभित पावन पावलांनी मी अलंकृत झाले होते; इतकी वैभव मिळूनही मला त्यांची कृपा लाभली नाही. अखेरीस त्यांनी मला दूर सारलं आणि जगानेही मला तुच्छ मानलं.

* यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञाम् अक्षौहिणीशतमपानुददात्मतन्त्रः । त्वां दुःस्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम्

ज्यांनी स्वतःच्या सामर्थ्याने असुर राजांच्या शंभर सैन्यांचा भार पृथ्वीवरून दूर केला, तुझं स्थान अस्थिर आणि कमी असतानाही तुला पुन्हा स्वतःच्या सामर्थ्यात उभं केलं आणि यादवांच्या सुंदर रूपांनी पृथ्वीला शोभवलं.

* का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः । स्थैर्यं समानमहरन्मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्कितायाः

पुरुषोत्तमाच्या विरहाला कोण सहन करू शकेल? त्याच्या प्रेमळ नजरा, तेजस्वी हास्य आणि मधुर बोलांनी मधमाश्यांचंही मन डळमळतं; त्याच्या पवित्र चरणांच्या धुळीने माझ्या अंगात रोमांच येतो.

* तयोरेवं कथयतोः पृथिवीधर्मयोस्तदा । परीक्षिन्नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम्

पृथ्वी आणि धर्म यांची अशी संवाद चालू असताना, त्याच वेळी परीक्षित नावाचा राजर्षी पूर्व दिशेच्या सरस्वती नदीवर आला.

( अनुष्टुप् ) नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने

माझा नमस्कार तुम्हाला — भगवंत, महान आत्मा, सर्व प्राण्यांचा आधार, सर्वांचा मूळ, सर्वश्रेष्ठ आत्मा — अर्पण करतो.

ज्ञानविज्ञाननिधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अगुणायाविकाराय नमस्तेऽप्राकृताय च

ज्ञान आणि विज्ञानाचा खजिना, अनंत शक्तीचे मूळ, निर्गुण, अपरिवर्तनीय आणि या जगाच्या पलीकडील ब्रह्मा, तुम्हाला माझा नमस्कार.

कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे । विश्वाय तदुपद्रष्ट्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे

काल, काळाचा मूळ, काळाच्या विभागांचा साक्षीदार, विश्वस्वरूप, सर्वांचा निरीक्षक, सृष्टीचा कर्ता आणि कारण — तुम्हाला नमस्कार.

भूतमात्रेन्द्रियप्राण मनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये

भूत, इंद्रिय, प्राण, मन, बुद्धी आणि अंतःकरणाचा आत्मा, जो त्रिगुणांच्या अभिमानाने लपलेला असूनही अंतर्मनात अनुभवल्या जातो — त्याला नमस्कार.

नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचक शक्तये

अनंत, सूक्ष्म, अचल, सर्वज्ञ, सर्व मतांना सामावून घेणारा, बोलल्या आणि अबोल शक्तीचा आधार — अशा तुम्हाला नमस्कार.

नमः प्रमाणमूलाय कवये शास्त्रयोनये । प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नमः

सर्व प्रमाणांचा मूळ, कवी, शास्त्रांचा स्रोत, प्रवृत्ती आणि निवृत्ती मार्ग, वेदस्वरूप — अशा तुम्हाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.