श्रीमद्भागवतपुराणम्

ययाहरदृ भुवो भारं तां तनुं विजहावजः । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितूः समम

ज्याने पृथ्वीचा भार हलका केला, त्या अजन्म्याने आपलं शरीर त्याचप्रमाणे सोडलं, जसं काटा दुसऱ्या काट्याने काढून दोन्ही टाकतात.

यथा मत्स्यादिरुपाणि धत्ते जाह्याद यथा नटः । भूभरः क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम

जसा नट मासा वगैरे रूप घेतो आणि सोडतो, तसाच ज्याने पृथ्वीचा भार दूर केला त्याने ते शरीरही सोडलं.

यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्ततन्वा श्रवणीयसत्कथः । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा मधर्महेतूः कलिरन्ववर्तत

मुकुंद भगवंत जेव्हा आपल्या शुभ देहासह पृथ्वीवरून निघून गेले, त्याच वेळी ज्यांची मनं जागृत नव्हती, त्यांच्यावर अधर्माचा कारणीभूत असलेला कलियुग प्रभाव करू लागला.

युधिष्ठिरस्तत्पर्सर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथाऽऽत्मनि । विभग्य लोभानृतजिह्नाहिंसना द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात

युधिष्ठिराने, ज्ञानी असल्याने, नगरात, राज्यात, घरात आणि स्वतःमध्ये कलियुगाचा प्रवेश—लोभ, असत्य आणि हिंसा या रूपात—पाहिला आणि मग जाण्याचा निर्धार केला.

स्वराट पौत्रं विनयिनमात्मनः सुसमं गुणैः । तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिचंद गजाहृये

राजाने आपल्या गुणी आणि शिस्तबद्ध नातवाला, गंगेच्या काठी हस्तिनापुरात, पृथ्वीचा स्वामी म्हणून अभिषेक केला.

मथूरायां तथा वज्रं शुरसेनपतिं ततः । प्राजापत्यां निरुप्योष्टिमग्नीनपिबदीश्वरः

मथुरेत त्याने वज्राला शूरसेनांचा प्रमुख नेमलं, आणि योग्य विधी करून, प्रभूने अग्निसमिधा पिऊन देहत्याग केला.

विसृज्य तत्र तत सर्व दुकुनलवलयादिकम । निर्ममो निरहंकारः संछिन्नाशेषबन्धनः

तेथे सर्व नातेवाईक, अनुयायी आणि संपत्ती यांचा त्याग करून, तो सर्वस्वी निःस्वार्थ आणि अहंकाररहित झाला, सर्व बंधनं तोडली.

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पंचत्वे ह्याजोहवीत

त्याने आपली वाणी मनात विलीन केली, मन प्राणात, इतर इंद्रिये अंधारात, आणि श्वास मृत्यूत अर्पण केला, आणि अशा रीतीने पंचत्वात विलीन झाला.

त्रेत्वे हुत्वाथ पंचत्वं तच्चेकत्वेऽजुहोन्मुनिः । सर्वमात्मन्यजुहवीद ब्रह्मण्यात्मानमव्यये

मग त्या ऋषीने पंचमहाभूत एकमेकांत विलीन केली, नंतर सर्व एकात, आणि अखेरीस सर्व काही आत्म्यात, आणि आत्मा अविनाशी ब्रह्मात अर्पण केला.

चीरवासा निराहारो बद्धवड मुक्तमूर्धजः । दर्शयन्नात्मनो रुपं जडोन्मत्तपिशाचवत

झाडाच्या सालीचे वस्त्र, उपवास, बांधलेले जटा आणि उघडं डोकं, अशा अवस्थेत तो जणू काही मूढ, वेडा किंवा पिशाच्चासारखा दिसत होता, पण त्याने आपलं खऱ्या स्वरूप दाखवलं.

अनपेक्षमाणो निरगादश्रृण्वन्बधिरो यथा । उदीचीं प्रविवेशांशं गतपुर्वा महात्मभिः । हृदि ब्रह्मा परं ध्यायान्नवर्तेत यतो गतः

कशाचीही पर्वा न करता, तो जणू काही बहिरा आहे असं दाखवत, उत्तरेकडे निघून गेला, जिथे पूर्वी महान आत्मे गेले होते, आणि हृदयात परब्रह्माचे ध्यान करत, जिथून परत येणं नाही.

सर्व तमनु निर्जग्मुर्भ्रातरः कृतनिश्चयाः । कलिनाधर्ममित्रेण दृष्टा स्पृष्टाः प्रजा भुवि

सर्व भावांनी ठाम निश्चय करून त्याचा पाठलाग केला, कारण कलियुग, जो अधर्माचा मित्र आहे, त्याने पृथ्वीवरील लोकांना स्पर्शून दुःखी केलं होतं.

ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वऽऽत्यन्तिकमातमनः । मनसा धारयामासुर्वैकुठचरणाम्बुजम

सर्वांनी आपापली कर्तव्ये उत्तमरीत्या पूर्ण केली, आत्म्याचं अंतिम स्वरूप जाणलं, आणि मनाने वैकुंठनाथाच्या चरणकमळांवर ध्यान केलं.

तद्धनोद्रिक्यया भक्त्या विशुद्धधिषणाः परे । तस्मिन नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम

त्यांनी अखंड भक्तीने आणि निर्मळ बुद्धीने आपला मन पूर्णपणे त्या नारायणाच्या परमधामात एकवटले.

अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभिः । विहुतकल्मषास्थाने विरजेनात्मनैव हि

त्या शुद्ध आत्म्यांनी अशी अवस्था प्राप्त केली जी इंद्रियांच्या विषयांमध्ये आसक्त आणि अशुद्ध लोकांना सहज मिळत नाही.

विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मवान । कृष्णावेशेन तच्चित्तः पितृभिः स्वक्षयं ययौ

विदुरानेही प्रभास क्षेत्रात आपले शरीर सोडले, मन पूर्णपणे कृष्णात लीन केले आणि आपल्या पितरांसोबत एकरूप होऊन आपल्या घरी गेला.

द्रौपदी च तदाऽऽज्ञाय पतीनामनपेक्षताम । वासुदेवे भगवति ह्योकान्तमतिराप तम

त्या वेळी द्रौपदीने आपल्या पतींच्या विरक्तीचे जाणून, आपले मन पूर्णपणे वासुदेव भगवंताकडे लावले आणि तीही त्या अवस्थेला पोहोचली.

यः श्रद्धयैतद भगवत्प्रियाणां पाण्डोः सुतानामिती सम्प्रयाणम । श्रुणोत्यलं स्वत्ययनं पवित्रं लब्ध्या हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम

जो कोणी श्रद्धेने पांडूच्या प्रिय पुत्रांच्या या पवित्र आणि मंगलमय प्रयाणाची कथा ऐकतो, तो हरिप्रती भक्ती आणि सिद्धी प्राप्त करतो.

सूत उवाच ततः परीक्षिद्द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवतः शशास ह । यथा हि सूत्यामभिजातकोविदाः समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा

सूतमुनी म्हणाले: त्यानंतर परीक्षित या महान भक्ताने श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या शिकवणीनुसार पृथ्वीवर राज्य केले, जसे कुशल मार्गदर्शक नवजात कुलीन बालकाला योग्य मार्ग दाखवतात.

स उत्तरस्य तनयामुपयेम इरावतीम् । जनमेजयादींश्चतुरस्तस्यामुत्पादयत्सुतान्

त्याने उत्तरेची कन्या इरावतीशी विवाह केला आणि तिच्या पोटी जनमेजय वगैरे चार पुत्रांना जन्म दिला.

आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् । शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचराः

त्याने गंगेच्या काठी तीन अश्वमेध यज्ञ केले, भरपूर दान दिले आणि शारद्वतांना गुरु केले, जिथे देवताही प्रत्यक्ष दिसू लागल्या.

निजग्राहौजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित् । नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा

एकदा दिशांचा विजय करत असताना त्या वीर राजाने, राजा म्हणून वावरणारा पण प्रत्यक्षात शूद्र असलेला कलियुग पकडला, जो गायी व बैलाला पायाने मारत होता.

शौनक उवाच कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः । नृदेवचिह्नधृक्शूद्र कोऽसौ गां यः पदाहनत् । तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम्

शौनक म्हणाले: राजाने कलियुगाला जिंकताना कोणत्या कारणासाठी पकडले? तो शूद्र कोण होता, जो राजाचं चिन्ह घेऊन गायीला पायाने मारत होता? हे भाग्यवान, हे सर्व कृष्णकथेशी संबंधित असेल तर कृपया सांग.

अथवास्य पदाम्भोज मकरन्दलिहां सताम् । किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः

भगवंताच्या चरणकमळातील अमृताचा आस्वाद घेणाऱ्यांसाठी इतर निरर्थक गोष्टींचा काय उपयोग? अशा गोष्टींमध्ये आयुष्य वाया घालवू नये.

क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानामृतमिच्छताम् । इहोपहूतो भगवान्मृत्युः शामित्रकर्मणि

हे सौम्य, अल्पायुषी आणि अमरत्वाची इच्छा असणाऱ्या माणसांसाठी, मृत्यूच्या रूपाने भगवंत इथे शमीक ऋषींच्या यज्ञात पाचारण झाले आहेत.

न कश्चिन्म्रियते तावद्यावदास्त इहान्तकः । एतदर्थं हि भगवानाहूतः परमर्षिभिः । अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः

जोपर्यंत मृत्यू इथे आहे, तोपर्यंत कोणीही मरत नाही. म्हणूनच परमर्षींनी भगवंताला बोलावले. अहो, मानवजगतात हरिच्या लीलांचे अमृत वचन प्यावे.

मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै । निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभिः

या काळात लोक मंद, मंदबुद्धीचे आणि अल्पायुषी आहेत; त्यांची रात्र झोपेत आणि दिवस व्यर्थ कामात जातो.

सूत उवाच यदा परीक्षित्कुरुजाङ्गलेऽवसत्कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते । निशम्य वार्तामनतिप्रियां ततः शरासनं संयुगशौण्डिराददे

सूता म्हणाले: जेव्हा परीक्षित कुरुजांगलात राहत असताना त्याला कळले की कलियुग त्याच्या राज्यात शिरले आहे, तेव्हा त्या पराक्रमी धनुर्धाराने आपले धनुष्य उचलले.

स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजमाश्रितः पुरात् । वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गतः

त्याने काळ्या घोड्यांनी जोडलेली, सुंदर सजवलेली आणि सिंहध्वज असलेली रथावर बसून, रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळांनी युक्त सैन्यासह दिशांचा विजय करण्यासाठी प्रस्थान केले.