श्रीमद्भागवतपुराणम्

सौत्ये वृतः कुमतिनाऽऽत्मदं ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्याः । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन यदनुभावनिरस्तचिस्ताः । \

प्रभासच्या युद्धात, वाईट हेतूच्या लोकांनी वेढले असताना, ज्यांच्या कमळासारख्या पायांची पुण्यात्मे मुक्तीसाठी पूजा करतात, अशा प्रभूंनी मला वाचवलं; माझे घोडे थकले होते, मी जमिनीवर उभा होतो, तरी शत्रूंच्या रथचालकांना त्यांच्या प्रभावाने मला हल्ला करता आलं नाही.

नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । संजल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तूर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य

त्यांची हसतमुखाने शोभलेली, प्रेमळ आणि मनाला भिडणारी बोलणी—'अरे पार्था! अरे अर्जुना! मित्रा! कुरुनंदना!'—राजन, ही शब्दं आठवली की माझं हृदय द्रवतं.

शय्यासनाटनविकथनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्धः । सख्युः सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे

एकत्र झोपणं, बसणं, फिरणं, बोलणं, जेवणं—या सर्व गोष्टींमध्ये मी कधी कधी त्यांना माझ्यासारखा समजून फसत असे, जसा मित्र मित्राशी किंवा वडील मुलाशी वागतो; पण त्यांच्या मोठ्या प्रेमामुळे त्यांनी माझ्या अज्ञानातून झालेल्या सर्व चुका सहन केल्या.

सोऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयने शुन्य । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमंग रक्षन गोपैरसाद्भिबलेव विनिर्जितोऽस्मि

राजन, आता त्या सर्वोच्च पुरुषाशिवाय, माझ्या प्रिय मित्राशिवाय, माझं हृदय रिकामं झालं आहे; या जीवनाच्या वाटेवर, त्यांच्या महान कृत्यांचं रक्षण असूनही, मी जणू चोरांनी हरवलेल्या आणि असहाय्य झालेल्या स्त्रीसारखा आहे.

तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नॄपतयो यत आनमन्ति । सर्व क्षणेन तदभुदसदीशरिक्तं भस्मन हुतं कुहकाराद्भमोवोत्पमुष्याम

ते धनुष्य, ती बाणं, तो रथ, ते घोडे, आणि मी—ज्यांच्यासमोर राजेही नमत, ते सर्व एका क्षणात शक्तिहीन आणि व्यर्थ झाले, जणू मायेच्या जादूने राखेत टाकलेली आहुती.

राजंस्त्वयाभिषुष्टांना सुहृदां न सुहृत्पुरेः । विप्रशपविमुढांना निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथः

राजन, तुमच्या इच्छेने, यदुवंशीय आपल्याच नगरीचे खरे मित्र राहिले नाहीत; ब्राह्मणांच्या शापामुळे ते भ्रमित झाले आणि एकमेकांना मुठीने मारू लागले.

वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम । अजानतामिव्यान्योन्य चतूः पंचावशेषिताः

वारुणी मद्य पिऊन, नशेत त्यांची मनं अस्वस्थ झाली; एकमेकांना ओळखू न शकल्याने त्यांनी परस्परांशी झगडा केला, आणि शेवटी चार-पाचच उरले.

प्रायेणैतद भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथः

राजन, हे सर्व प्रभूंच्या अद्भुत लीलेप्रमाणेच आहे: त्यांच्या इच्छेने जीव एकमेकांचा नाश करतात, आणि एकमेकांना वाढवतातही.

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयसः । दुर्बलान्बालिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथः

पाण्यात मोठी जलचरं लहानांना गिळतात, तसंच माणसांतही बलवान दुर्बलांवर विजय मिळवतात, आणि शक्तिमान कमकुवतांवर मात करतात.

एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान विभुः । यदुन यदुभिरन्योन्यं भुभारान संजहार ह

अशा प्रकारे, प्रभूंनी बलाढ्य यदूंना एकमेकांशी लढवून पृथ्वीचं ओझं कमी केलं, जसं मोठे बलवान लहानांना संपवतात.

देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरताश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे

गोविंदांनी योग्य वेळ, जागा आणि प्रसंगानुसार सांगितलेली, हृदयाचं दुःख शांत करणारी वचने, जी आठवणीत ठेवली की मनाला मोहून टाकतात.

सूत उवाच । एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम । सौहार्देनातिगाढेन शान्ताऽऽसीद्विमला मतिः

सूतमुनी म्हणाले: अर्जुन कृष्णांच्या कमळपदांचा गाढ प्रेमाने विचार करत असताना, त्याचं मन शांत आणि निर्मळ झालं.

वासुदेवांगघ्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायाधिषणोऽर्जुनः

वसुदेवाच्या पायांची अखंड ध्यानधारणा आणि भक्तीमुळे अर्जुनाचं मन सर्व उरलेल्या दोषांपासून शुद्ध झालं आणि तो परम ज्ञानात स्थिर झाला.

गीतं भगवता ज्ञान यत तत संग्राममुर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमद विभुः

रणभूमीवर भगवंताने सांगितलेलं ज्ञान अर्जुनाला आठवलं, आणि त्याने काळ, कर्म आणि मोह या अंधारावर विजय मिळवला.

विशोको ब्रह्मासम्पत्या संछिन्नद्वैतसंशयः । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिंगत्वादसम्भवः

ब्रह्मपद मिळाल्यामुळे अर्जुन सगळ्या शोकांपासून मुक्त झाला, द्वैतावरील सर्व शंका दूर झाल्या, आणि प्रकृतीच्या गुणांपलीकडे जाऊन देहभाव हरपला, त्यामुळे त्याला पुन्हा जन्म नव्हता.

निशम्य भगवन्मार्ग संस्थां यदुकुलस्य च । स्वःपथाय मतिं चक्रे निभॄतात्मा युधिष्ठिरः

भगवंताचा आणि यदुकुळाचा अंत ऐकून, शांतचित्त युधिष्ठिराने स्वर्गमार्गाचा निश्चय केला.

पृथाप्यनुश्रुत्य धनत्र्ज्ययोदितं नाश यदुनां भगवद्गतिं च ताम । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपराम संसृतेः

पृथेला अर्जुनाकडून यदुकुळाचा नाश आणि भगवंताच्या गमनाची वार्ता कळताच, तिने आपलं मन एकनिष्ठ भक्तीने अदृश्य भगवंतात लावलं आणि जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून निवृत्ती घेतली.

ययाहरदृ भुवो भारं तां तनुं विजहावजः । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितूः समम

ज्याने पृथ्वीचा भार हलका केला, त्या अजन्म्याने आपलं शरीर त्याचप्रमाणे सोडलं, जसं काटा दुसऱ्या काट्याने काढून दोन्ही टाकतात.

यथा मत्स्यादिरुपाणि धत्ते जाह्याद यथा नटः । भूभरः क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम

जसा नट मासा वगैरे रूप घेतो आणि सोडतो, तसाच ज्याने पृथ्वीचा भार दूर केला त्याने ते शरीरही सोडलं.

यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्ततन्वा श्रवणीयसत्कथः । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा मधर्महेतूः कलिरन्ववर्तत

मुकुंद भगवंत जेव्हा आपल्या शुभ देहासह पृथ्वीवरून निघून गेले, त्याच वेळी ज्यांची मनं जागृत नव्हती, त्यांच्यावर अधर्माचा कारणीभूत असलेला कलियुग प्रभाव करू लागला.

युधिष्ठिरस्तत्पर्सर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथाऽऽत्मनि । विभग्य लोभानृतजिह्नाहिंसना द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात

युधिष्ठिराने, ज्ञानी असल्याने, नगरात, राज्यात, घरात आणि स्वतःमध्ये कलियुगाचा प्रवेश—लोभ, असत्य आणि हिंसा या रूपात—पाहिला आणि मग जाण्याचा निर्धार केला.

स्वराट पौत्रं विनयिनमात्मनः सुसमं गुणैः । तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिचंद गजाहृये

राजाने आपल्या गुणी आणि शिस्तबद्ध नातवाला, गंगेच्या काठी हस्तिनापुरात, पृथ्वीचा स्वामी म्हणून अभिषेक केला.

मथूरायां तथा वज्रं शुरसेनपतिं ततः । प्राजापत्यां निरुप्योष्टिमग्नीनपिबदीश्वरः

मथुरेत त्याने वज्राला शूरसेनांचा प्रमुख नेमलं, आणि योग्य विधी करून, प्रभूने अग्निसमिधा पिऊन देहत्याग केला.

विसृज्य तत्र तत सर्व दुकुनलवलयादिकम । निर्ममो निरहंकारः संछिन्नाशेषबन्धनः

तेथे सर्व नातेवाईक, अनुयायी आणि संपत्ती यांचा त्याग करून, तो सर्वस्वी निःस्वार्थ आणि अहंकाररहित झाला, सर्व बंधनं तोडली.

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पंचत्वे ह्याजोहवीत

त्याने आपली वाणी मनात विलीन केली, मन प्राणात, इतर इंद्रिये अंधारात, आणि श्वास मृत्यूत अर्पण केला, आणि अशा रीतीने पंचत्वात विलीन झाला.

त्रेत्वे हुत्वाथ पंचत्वं तच्चेकत्वेऽजुहोन्मुनिः । सर्वमात्मन्यजुहवीद ब्रह्मण्यात्मानमव्यये

मग त्या ऋषीने पंचमहाभूत एकमेकांत विलीन केली, नंतर सर्व एकात, आणि अखेरीस सर्व काही आत्म्यात, आणि आत्मा अविनाशी ब्रह्मात अर्पण केला.

चीरवासा निराहारो बद्धवड मुक्तमूर्धजः । दर्शयन्नात्मनो रुपं जडोन्मत्तपिशाचवत

झाडाच्या सालीचे वस्त्र, उपवास, बांधलेले जटा आणि उघडं डोकं, अशा अवस्थेत तो जणू काही मूढ, वेडा किंवा पिशाच्चासारखा दिसत होता, पण त्याने आपलं खऱ्या स्वरूप दाखवलं.

अनपेक्षमाणो निरगादश्रृण्वन्बधिरो यथा । उदीचीं प्रविवेशांशं गतपुर्वा महात्मभिः । हृदि ब्रह्मा परं ध्यायान्नवर्तेत यतो गतः

कशाचीही पर्वा न करता, तो जणू काही बहिरा आहे असं दाखवत, उत्तरेकडे निघून गेला, जिथे पूर्वी महान आत्मे गेले होते, आणि हृदयात परब्रह्माचे ध्यान करत, जिथून परत येणं नाही.

सर्व तमनु निर्जग्मुर्भ्रातरः कृतनिश्चयाः । कलिनाधर्ममित्रेण दृष्टा स्पृष्टाः प्रजा भुवि

सर्व भावांनी ठाम निश्चय करून त्याचा पाठलाग केला, कारण कलियुग, जो अधर्माचा मित्र आहे, त्याने पृथ्वीवरील लोकांना स्पर्शून दुःखी केलं होतं.