श्रीमद्भागवतपुराणम्

( मिश्र ) समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारेः । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम्

जे लोक मुरारिच्या पवित्र आणि महान कीर्तीच्या पादपल्लवांच्या आश्रयाला आले, त्यांच्यासाठी संसाराचा समुद्र वासराच्या पावलाएवढा लहान होतो; ते परमपद, जिथे कोणत्याही टप्प्यावर संकट येत नाही.

( अनुष्टुप् ) एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । यत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम्

हे सर्व मी तुला सांगितलं, जसं तू इथे विचारलं होतंस—हरिने लहानपणी आणि बालपणी केलेल्या आणि प्रसिद्ध असलेल्या लीला.

( मिश्र ) एतत्सुहृद्‌भिश्चरितं मुरारेः अघार्दनं शाद्वलजेमनं च । व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं शृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान्

मुरारिच्या मित्रांसोबतच्या लीला—पापाचा नाश, हिरव्यागार गवतावर खेळणं, त्याचं प्रकट आणि अप्रकट रूप, पृथ्वीच्या इच्छा पूर्ण करणं—हे ऐकून आणि गुणगान केल्याने मनुष्याला सर्व काही मिळतं.

( अनुष्टुप् ) एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः

अशा बाललीला—लपाछपी, पूल बांधणं, माकडासारखी उड्या मारणं—यामध्ये त्यांनी व्रजमध्ये आपलं बालपण घालवलं.

सूत उवाच । एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्र राज्ञाऽऽविकल्पितः । नानाशंकास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्षितः

सूतम्हणाले: अशा रीतीने, कृष्णाचा मित्र असलेला अर्जुन, आपल्या राजाभाऊकडून अनेक शंका आणि कृष्णाच्या विरहाने व्याकुळ झाला, आणि त्याच्याकडे दुसरा पर्यायच राहिला नाही.

शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभः । विभुं तमेवानुध्यायन्नाशक्रोत्प्रतिभाषितूम

दुःखाने त्याचा चेहरा आणि हृदय कमळासारखे कोमेजले, तेज हरपले; तो फक्त त्या प्रभूचंच ध्यान करत राहिला आणि बोलूही शकला नाही.

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनाऽऽमृज्य नेत्रयोः । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातरः

मोठ्या कष्टाने दुःख आवरून, हाताने डोळे पुसत, प्रभूच्या अनुपस्थितीमुळे त्याला प्रचंड तळमळ जाणवली.

सख्य मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा

त्यांच्या मैत्रीच्या, स्नेहाच्या आणि सारथ्याच्या आठवणी काढत, तो आपल्या मोठ्या भावाला, डोळ्यात अश्रू आणि गदगदलेल्या आवाजात म्हणाला.

अर्जुन उवाच । वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरुपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत

अर्जुन म्हणाला: राजन, मला हरिने, जो माझा बंधू म्हणून आला, फसवलं; त्यानेच माझं असं तेज, जे देवांनाही आश्चर्य वाटायचं, हिरावून घेतलं.

यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शनः । उक्थेन रहितो ह्येष मृतकः प्रोच्यते यथा

त्याच्यापासून क्षणभर जरी दूर गेलो, तरी जग नकोसं वाटतं; त्याच्या किर्तीपासून वंचित झाल्यावर मी जणू मेल्यासारखा आहे, असं म्हणतात.

यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञा स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्यः सज्जीकृतेन धनुष्याधिगता च कृष्णा

त्याच्या आश्रयामुळेच मी द्रुपदाच्या घरी स्वयंवरासाठी गेलो, जिथे गर्विष्ठ राजे जमले होते; त्याच्या शक्तीने मी त्यांना हरवलं, स्पर्धा जिंकली आणि द्रौपदी मिळवली.

यत्संनिधावहमु खाण्डवमग्नयेऽदामिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते

त्याच्या उपस्थितीत, मी खांडववन अग्निला दिलं, इंद्र आणि त्याच्या सैन्याला पराभूत केलं; मयाने बांधलेली अद्भुत सभा मिळवली, आणि सर्व दिशांनी राजे तुझ्या यज्ञासाठी कर घेऊन आले.

यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन्मखार्थे आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्ववीर्यः । तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन् बलिमध्वरे ते

राजा, तुझ्या तेजाने, तुझा धाकटा भाऊ भीम, ज्याचं बळ दहा हजार हत्तींसारखं होतं, त्याने पृथ्वीचे राजे यज्ञासाठी जिंकले; आणि त्या राजांनी तुझ्या यज्ञासाठी कर अर्पण केला.

पत्‍न्यास्तवधिमखक्लृप्तमहाभिषेकश्‍लाघिष्ठन्चारुकाबरं कितवैः सभायाम । स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृत हतेशविमुक्तकेशाः

तुझ्या महान यज्ञात, तुझ्या पत्नीला, जी राजाभिषेकासाठी सजली होती, जुगार खेळणाऱ्यांनी सभेत अपमान केला; तिच्या डोळ्यातून अश्रू तुझ्या पायांवर पडले, रक्षण करणारे हरले म्हणून तिचे केस मोकळे झाले—त्या स्त्रियांना फार दुःख सहन करावं लागलं.

यो नो जुगोप वनमेत्य दुरन्तकृच्छ्राद दुर्वाससोऽरिविहतादयुताग्रभुग यः । शाकान्नशिशःटमुपयुज्य यतास्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमंग्नसंघः

ज्यांनी आम्हाला अरण्यातील भीषण संकटांत, दुर्वासांच्या त्रासात, शत्रूंच्या हल्ल्यात आणि फक्त कंदमुळं खाऊन जगताना सर्व उपाय संपले असताना वाचवलं, ज्यांच्या कृपेने तीनही लोकं तृप्त झाली, आणि आम्ही पाण्यात संकटांनी वेढले गेलो असताना देखील त्यांनी आम्हाला सांभाळलं.

यत्तेजसाथ भगवान युधि शुलपाणि र्विस्मापितः सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम

तुमच्या तेजामुळे, प्रभु, शूलधारी शंकरही युद्धात आश्चर्यचकित झाले आणि त्यांनी स्वतःचं अस्त्र मला दिलं; आणि ह्याच देहाने मी इंद्राच्या सभेत मोठ्या सन्मानाचं स्थान मिळवलं.

तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवाः । सेन्द्रा श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषितः पुरुषेण भूम्र

तेथे, मी आनंद घेत असताना, माझ्या गाण्डीवधारी भुजांना, शत्रूंचा नाश करण्यासाठी असलेल्या, इंद्रासह देवांनी आश्रय घेतला आणि त्यांना ते सामर्थ्य अनुभवायला मिळालं; पण आता, प्रभु, तुमच्या वियोगाने मी सर्वसामान्य माणसासारखा शक्तिहीन झालो आहे.

यद्वान्धवः कुरुबलाब्धिमनन्तपार मेको रथेन ततरेऽहमतार्यसत्त्वम । प्रत्याहृतं बहु धनं च मयो परेषां तेजास्पदं मणीमयं च हृतं शिरोभ्यः

बंधू, तुमच्या कृपेने मी एकट्याने रथावरून कुरुसेनेच्या अथांग सागरातून पार गेलो, वीरतेचं दर्शन घडलं; शत्रूंकडून भरपूर धन व रत्न मिळवलं, आणि त्यांच्या डोक्यावरील तेजस्वी मुकुटही मी जिंकले.

यो भीष्मकर्णगुरुशल्यमूष्वदभ्र रजन्यवर्यरथमण्डलमन्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना मायुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत

ज्यांनी, रथचालकांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून, भीष्म, कर्ण, द्रोण, शल्य आणि इतरांसमोर, उजळ रात्रींना उत्तम रथांच्या वर्तुळात शोभा आणली, आणि ज्यांच्या दृष्टिपाताने माझ्या शत्रूंच्या सेनापतींची शक्ती व मनं दडपली गेली.

यद्दोष्षु मा प्राणीहितं गुरुभिष्मकर्ण नप्तृत्रिगर्तशलसैन्धवबाह्निकाद्येः । अस्त्राण्यमोघमाहिमानि निरुपिताने नो पस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि

ज्यांच्या कृपेने, भीष्म, कर्ण, द्रोण, शल्य, सैन्धव आणि इतर मोठ्या योद्ध्यांची अमोघ व बलवान अस्त्रं माझ्या अंगाला लागली नाहीत, जशी हरिचे सेवक नरसिंह यांना दैत्यांची अस्त्रं लागू शकली नाहीत.

सौत्ये वृतः कुमतिनाऽऽत्मदं ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्याः । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन यदनुभावनिरस्तचिस्ताः । \

प्रभासच्या युद्धात, वाईट हेतूच्या लोकांनी वेढले असताना, ज्यांच्या कमळासारख्या पायांची पुण्यात्मे मुक्तीसाठी पूजा करतात, अशा प्रभूंनी मला वाचवलं; माझे घोडे थकले होते, मी जमिनीवर उभा होतो, तरी शत्रूंच्या रथचालकांना त्यांच्या प्रभावाने मला हल्ला करता आलं नाही.

नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । संजल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तूर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य

त्यांची हसतमुखाने शोभलेली, प्रेमळ आणि मनाला भिडणारी बोलणी—'अरे पार्था! अरे अर्जुना! मित्रा! कुरुनंदना!'—राजन, ही शब्दं आठवली की माझं हृदय द्रवतं.

शय्यासनाटनविकथनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्धः । सख्युः सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे

एकत्र झोपणं, बसणं, फिरणं, बोलणं, जेवणं—या सर्व गोष्टींमध्ये मी कधी कधी त्यांना माझ्यासारखा समजून फसत असे, जसा मित्र मित्राशी किंवा वडील मुलाशी वागतो; पण त्यांच्या मोठ्या प्रेमामुळे त्यांनी माझ्या अज्ञानातून झालेल्या सर्व चुका सहन केल्या.

सोऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयने शुन्य । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमंग रक्षन गोपैरसाद्भिबलेव विनिर्जितोऽस्मि

राजन, आता त्या सर्वोच्च पुरुषाशिवाय, माझ्या प्रिय मित्राशिवाय, माझं हृदय रिकामं झालं आहे; या जीवनाच्या वाटेवर, त्यांच्या महान कृत्यांचं रक्षण असूनही, मी जणू चोरांनी हरवलेल्या आणि असहाय्य झालेल्या स्त्रीसारखा आहे.

तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नॄपतयो यत आनमन्ति । सर्व क्षणेन तदभुदसदीशरिक्तं भस्मन हुतं कुहकाराद्भमोवोत्पमुष्याम

ते धनुष्य, ती बाणं, तो रथ, ते घोडे, आणि मी—ज्यांच्यासमोर राजेही नमत, ते सर्व एका क्षणात शक्तिहीन आणि व्यर्थ झाले, जणू मायेच्या जादूने राखेत टाकलेली आहुती.

राजंस्त्वयाभिषुष्टांना सुहृदां न सुहृत्पुरेः । विप्रशपविमुढांना निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथः

राजन, तुमच्या इच्छेने, यदुवंशीय आपल्याच नगरीचे खरे मित्र राहिले नाहीत; ब्राह्मणांच्या शापामुळे ते भ्रमित झाले आणि एकमेकांना मुठीने मारू लागले.

वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम । अजानतामिव्यान्योन्य चतूः पंचावशेषिताः

वारुणी मद्य पिऊन, नशेत त्यांची मनं अस्वस्थ झाली; एकमेकांना ओळखू न शकल्याने त्यांनी परस्परांशी झगडा केला, आणि शेवटी चार-पाचच उरले.

प्रायेणैतद भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथः

राजन, हे सर्व प्रभूंच्या अद्भुत लीलेप्रमाणेच आहे: त्यांच्या इच्छेने जीव एकमेकांचा नाश करतात, आणि एकमेकांना वाढवतातही.

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयसः । दुर्बलान्बालिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथः

पाण्यात मोठी जलचरं लहानांना गिळतात, तसंच माणसांतही बलवान दुर्बलांवर विजय मिळवतात, आणि शक्तिमान कमकुवतांवर मात करतात.