श्रीमद्भागवतपुराणम्

( अनुष्टुप् ) अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना । हतोऽविता वयं चास्माद् इति बाला व्रजे जगुः

आज यशोदा आणि नंदाचा मुलगा या मोठ्या सर्पाचा वध करून आम्हा सर्वांना वाचवले — असे म्हणत व्रजातील मुले गात होती.

श्रीराजोवाच । ब्रह्मन् परोद्‍भवे कृष्णे इयान्प्रेमा कथं भवेत् । योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्‍भवेष्वपि कथ्यताम्

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, कृष्णाच्या जन्मावेळी, ज्या लोकांना कधीच असा प्रेम नव्हता, त्यांच्या स्वतःच्या मुलांमध्येही इतके मोठे प्रेम कसे निर्माण झाले? कृपया सांग.

श्रीशुक उवाच । सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभः । इतरेऽपत्यवित्ताद्याः तद्वल्लभतयैव हि

शुक म्हणाला: राजन, सर्व प्राण्यांसाठी स्वतःच सर्वात प्रिय असतो; मुले, संपत्ती वगैरे इतर गोष्टी फक्त त्या स्वतःच्या प्रेमामुळेच प्रिय वाटतात.

तद् राजेन्द्र यथा स्नेहः स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । न तथा ममतालम्बि पुत्रवित्तगृहादिषु

राजेंद्र, जसे प्रत्येकाला आपल्या स्वतःच्या आत्म्यावर सर्वात जास्त स्नेह असतो, तसे पुत्र, संपत्ती, घर आणि इतर गोष्टींवर केवळ 'माझे' या भावनेमुळे तितके प्रेम नसते.

देहात्मवादिनां पुंसां अपि राजन्यसत्तम । यथा देहः प्रियतमः तथा न ह्यनु ये च तम्

राजन, ज्या लोकांना शरीर म्हणजे आत्मा वाटतो, त्यांनाही शरीर इतर गोष्टींपेक्षा तितकेच प्रिय नसते.

देहोऽपि ममताभाक् चेत् तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रियः । यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी

जर शरीरावर 'माझे' असे मानले, तरी ते आत्म्यासारखे प्रिय राहत नाही; कारण शरीर जरी म्हातारे झाले तरी, जगण्याची आशा मात्र अधिकच बळकट असते.

तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । तदर्थमेव सकलं जगद् एतत् चराचरम्

म्हणून सर्व सजीवांसाठी स्वतःचाच जीव सर्वात प्रिय असतो. त्याच्यासाठीच हे सगळं जग, हलणारे आणि स्थिर, अस्तित्वात आहे.

कृष्णमेनमवेहि त्वं आत्मानं अखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया

तू श्रीकृष्णालाच सर्व आत्म्यांचा आत्मा म्हणून ओळख. जगाच्या कल्याणासाठी, तोही स्वतःच्या मायेमुळे देह धारण करून इथे प्रकटतो.

वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्नु चरिष्णु च । भगवद् रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन

खरं पाहता, ज्यांना सत्य कळलं आहे त्यांच्यासाठी इथे स्थिर आणि चल सर्व काही श्रीकृष्णच आहेत; भगवंताचं हे अखंड रूप आहे, या जगात याशिवाय दुसरं काहीच नाही.

सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थितः । तस्यापि भगवान्कृष्णः किं अतद्वस्तु रूप्यताम्

सर्व वस्तूंचा खरा अर्थ त्यांच्या अस्तित्वात आहे; आणि श्रीकृष्णासाठीही, त्याच्यापेक्षा वेगळं काही खरं मानता येईल का?

( मिश्र ) समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारेः । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम्

जे लोक मुरारिच्या पवित्र आणि महान कीर्तीच्या पादपल्लवांच्या आश्रयाला आले, त्यांच्यासाठी संसाराचा समुद्र वासराच्या पावलाएवढा लहान होतो; ते परमपद, जिथे कोणत्याही टप्प्यावर संकट येत नाही.

( अनुष्टुप् ) एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । यत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम्

हे सर्व मी तुला सांगितलं, जसं तू इथे विचारलं होतंस—हरिने लहानपणी आणि बालपणी केलेल्या आणि प्रसिद्ध असलेल्या लीला.

( मिश्र ) एतत्सुहृद्‌भिश्चरितं मुरारेः अघार्दनं शाद्वलजेमनं च । व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं शृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान्

मुरारिच्या मित्रांसोबतच्या लीला—पापाचा नाश, हिरव्यागार गवतावर खेळणं, त्याचं प्रकट आणि अप्रकट रूप, पृथ्वीच्या इच्छा पूर्ण करणं—हे ऐकून आणि गुणगान केल्याने मनुष्याला सर्व काही मिळतं.

( अनुष्टुप् ) एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः

अशा बाललीला—लपाछपी, पूल बांधणं, माकडासारखी उड्या मारणं—यामध्ये त्यांनी व्रजमध्ये आपलं बालपण घालवलं.

सूत उवाच । एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्र राज्ञाऽऽविकल्पितः । नानाशंकास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्षितः

सूतम्हणाले: अशा रीतीने, कृष्णाचा मित्र असलेला अर्जुन, आपल्या राजाभाऊकडून अनेक शंका आणि कृष्णाच्या विरहाने व्याकुळ झाला, आणि त्याच्याकडे दुसरा पर्यायच राहिला नाही.

शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभः । विभुं तमेवानुध्यायन्नाशक्रोत्प्रतिभाषितूम

दुःखाने त्याचा चेहरा आणि हृदय कमळासारखे कोमेजले, तेज हरपले; तो फक्त त्या प्रभूचंच ध्यान करत राहिला आणि बोलूही शकला नाही.

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनाऽऽमृज्य नेत्रयोः । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातरः

मोठ्या कष्टाने दुःख आवरून, हाताने डोळे पुसत, प्रभूच्या अनुपस्थितीमुळे त्याला प्रचंड तळमळ जाणवली.

सख्य मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा

त्यांच्या मैत्रीच्या, स्नेहाच्या आणि सारथ्याच्या आठवणी काढत, तो आपल्या मोठ्या भावाला, डोळ्यात अश्रू आणि गदगदलेल्या आवाजात म्हणाला.

अर्जुन उवाच । वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरुपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत

अर्जुन म्हणाला: राजन, मला हरिने, जो माझा बंधू म्हणून आला, फसवलं; त्यानेच माझं असं तेज, जे देवांनाही आश्चर्य वाटायचं, हिरावून घेतलं.

यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शनः । उक्थेन रहितो ह्येष मृतकः प्रोच्यते यथा

त्याच्यापासून क्षणभर जरी दूर गेलो, तरी जग नकोसं वाटतं; त्याच्या किर्तीपासून वंचित झाल्यावर मी जणू मेल्यासारखा आहे, असं म्हणतात.

यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञा स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्यः सज्जीकृतेन धनुष्याधिगता च कृष्णा

त्याच्या आश्रयामुळेच मी द्रुपदाच्या घरी स्वयंवरासाठी गेलो, जिथे गर्विष्ठ राजे जमले होते; त्याच्या शक्तीने मी त्यांना हरवलं, स्पर्धा जिंकली आणि द्रौपदी मिळवली.

यत्संनिधावहमु खाण्डवमग्नयेऽदामिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते

त्याच्या उपस्थितीत, मी खांडववन अग्निला दिलं, इंद्र आणि त्याच्या सैन्याला पराभूत केलं; मयाने बांधलेली अद्भुत सभा मिळवली, आणि सर्व दिशांनी राजे तुझ्या यज्ञासाठी कर घेऊन आले.

यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन्मखार्थे आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्ववीर्यः । तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन् बलिमध्वरे ते

राजा, तुझ्या तेजाने, तुझा धाकटा भाऊ भीम, ज्याचं बळ दहा हजार हत्तींसारखं होतं, त्याने पृथ्वीचे राजे यज्ञासाठी जिंकले; आणि त्या राजांनी तुझ्या यज्ञासाठी कर अर्पण केला.

पत्‍न्यास्तवधिमखक्लृप्तमहाभिषेकश्‍लाघिष्ठन्चारुकाबरं कितवैः सभायाम । स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृत हतेशविमुक्तकेशाः

तुझ्या महान यज्ञात, तुझ्या पत्नीला, जी राजाभिषेकासाठी सजली होती, जुगार खेळणाऱ्यांनी सभेत अपमान केला; तिच्या डोळ्यातून अश्रू तुझ्या पायांवर पडले, रक्षण करणारे हरले म्हणून तिचे केस मोकळे झाले—त्या स्त्रियांना फार दुःख सहन करावं लागलं.

यो नो जुगोप वनमेत्य दुरन्तकृच्छ्राद दुर्वाससोऽरिविहतादयुताग्रभुग यः । शाकान्नशिशःटमुपयुज्य यतास्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमंग्नसंघः

ज्यांनी आम्हाला अरण्यातील भीषण संकटांत, दुर्वासांच्या त्रासात, शत्रूंच्या हल्ल्यात आणि फक्त कंदमुळं खाऊन जगताना सर्व उपाय संपले असताना वाचवलं, ज्यांच्या कृपेने तीनही लोकं तृप्त झाली, आणि आम्ही पाण्यात संकटांनी वेढले गेलो असताना देखील त्यांनी आम्हाला सांभाळलं.

यत्तेजसाथ भगवान युधि शुलपाणि र्विस्मापितः सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम

तुमच्या तेजामुळे, प्रभु, शूलधारी शंकरही युद्धात आश्चर्यचकित झाले आणि त्यांनी स्वतःचं अस्त्र मला दिलं; आणि ह्याच देहाने मी इंद्राच्या सभेत मोठ्या सन्मानाचं स्थान मिळवलं.

तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवाः । सेन्द्रा श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषितः पुरुषेण भूम्र

तेथे, मी आनंद घेत असताना, माझ्या गाण्डीवधारी भुजांना, शत्रूंचा नाश करण्यासाठी असलेल्या, इंद्रासह देवांनी आश्रय घेतला आणि त्यांना ते सामर्थ्य अनुभवायला मिळालं; पण आता, प्रभु, तुमच्या वियोगाने मी सर्वसामान्य माणसासारखा शक्तिहीन झालो आहे.

यद्वान्धवः कुरुबलाब्धिमनन्तपार मेको रथेन ततरेऽहमतार्यसत्त्वम । प्रत्याहृतं बहु धनं च मयो परेषां तेजास्पदं मणीमयं च हृतं शिरोभ्यः

बंधू, तुमच्या कृपेने मी एकट्याने रथावरून कुरुसेनेच्या अथांग सागरातून पार गेलो, वीरतेचं दर्शन घडलं; शत्रूंकडून भरपूर धन व रत्न मिळवलं, आणि त्यांच्या डोक्यावरील तेजस्वी मुकुटही मी जिंकले.

यो भीष्मकर्णगुरुशल्यमूष्वदभ्र रजन्यवर्यरथमण्डलमन्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना मायुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत

ज्यांनी, रथचालकांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून, भीष्म, कर्ण, द्रोण, शल्य आणि इतरांसमोर, उजळ रात्रींना उत्तम रथांच्या वर्तुळात शोभा आणली, आणि ज्यांच्या दृष्टिपाताने माझ्या शत्रूंच्या सेनापतींची शक्ती व मनं दडपली गेली.