श्रीमद्भागवतपुराणम्

यद्‍बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहुः । अधिक्रमन्त्यङ्‌घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम्

यादवांचे श्रेष्ठ वीर, आपल्या बळकट बाहूंवर जगणारे आणि नेहमी निर्भय असणारे, आपल्या पायांनी देवांसाठी योग्य असलेली, जबरदस्तीने आणलेली 'सुधर्मा' सभा नेहमीच प्रवेशतात.

कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे । अलब्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः

माझ्या प्रिय, तुझे आरोग्य ठीक आहे ना? मला वाटते तुझ्या चेहऱ्यावरची कांती कमी झाली आहे. तुला काही मिळाले नाही का, तुला कोणी अपमान केले का, किंवा तू खूप दिवस दूर राहिलास का?

कच्चित् नाभिहतोऽभावैः शब्दादिभिरमङ्‌गलैः । न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम्

तुला काही अशुभ गोष्टींनी, जसे की आवाज किंवा इतर विघ्नांनी त्रास दिला नाही ना? किंवा कोणत्यातरी इच्छेने तुला मागणाऱ्यांना दिलेले वचन पूर्ण करता आले नाही का?

कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् । शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः शरणप्रदः

तू शरण आलेल्या ब्राह्मण, बालक, गाय, वृद्ध, आजारी, स्त्री किंवा कोणत्याही जीवाला, शरण देणारा असूनही, कधी नाकारले नाहीस ना?

कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् । पराजितो वाथ भवान् नोत्तमैर्नासमैः पथि

तू कधी अयोग्य स्त्रीकडे, किंवा योग्य स्त्रीकडे, किंवा आपल्या सोबती झालेल्या स्त्रीकडे वाईट हेतूने गेला नाहीस ना? किंवा तुला श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ मार्गांनी पराभूत व्हावे लागले का?

अपि स्वित्पर्यभुङ्‌क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् । जुगुप्सितं कर्म किञ्चित् कृतवान्न यदक्षमम्

तू वडीलधाऱ्या आणि मुलांबरोबर वाटून खायचे अन्न एकट्याने खाल्ले का? किंवा तुला जे शक्य नाही असे, लाजिरवाणे काही कृत्य केले का?

कच्चित्प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना । शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक्

प्रिय, तुझ्या अंतःकरणात तुला आप्तजनांनी नेहमीच एकटा आणि रिकामा वाटतो का? की तुला तसे वाटत नाही? तसे नसेल तर दुःख नाही.

ऊचुश्च सुहृदः कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा । नैकोऽप्यभोजि कवल एहीतः साधु भुज्यताम्

मग मित्रांनी कृष्णाला म्हटले, 'तुला जलद आलेल्या पाहून आम्हाला आनंद झाला! अजून कोणीच घास घेतलेला नाही; ये, नीट जेव.'

ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकैः । दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम्

तेव्हा हृषीकेश हसत, मुलांबरोबर जेवला, त्यांना अजगराची कात दाखवली आणि मग जंगलातून गावी परतला.

( वसंततिलका ) बर्हप्रसून नवधातुविचित्रिताङ्‌गः प्रोद्दामवेणुदलशृङ्‌गरवोत्सवाढ्यः । वत्सान् गृणन्ननुगगीत पवित्रकीर्तिः गोपीदृगुत्सवदृशिः प्रविवेश गोष्ठम्

मोरपिसे, फुले आणि ताज्या रंगांनी सजलेला, वेणू आणि शृंगाच्या गजराने आनंदित, वासरांचे कौतुक करत, पवित्र कीर्ती गात, गोपींच्या डोळ्यांनी स्वागत होत असताना, तो गोकुळात प्रवेशला.

( अनुष्टुप् ) अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना । हतोऽविता वयं चास्माद् इति बाला व्रजे जगुः

आज यशोदा आणि नंदाचा मुलगा या मोठ्या सर्पाचा वध करून आम्हा सर्वांना वाचवले — असे म्हणत व्रजातील मुले गात होती.

श्रीराजोवाच । ब्रह्मन् परोद्‍भवे कृष्णे इयान्प्रेमा कथं भवेत् । योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्‍भवेष्वपि कथ्यताम्

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, कृष्णाच्या जन्मावेळी, ज्या लोकांना कधीच असा प्रेम नव्हता, त्यांच्या स्वतःच्या मुलांमध्येही इतके मोठे प्रेम कसे निर्माण झाले? कृपया सांग.

श्रीशुक उवाच । सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभः । इतरेऽपत्यवित्ताद्याः तद्वल्लभतयैव हि

शुक म्हणाला: राजन, सर्व प्राण्यांसाठी स्वतःच सर्वात प्रिय असतो; मुले, संपत्ती वगैरे इतर गोष्टी फक्त त्या स्वतःच्या प्रेमामुळेच प्रिय वाटतात.

तद् राजेन्द्र यथा स्नेहः स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । न तथा ममतालम्बि पुत्रवित्तगृहादिषु

राजेंद्र, जसे प्रत्येकाला आपल्या स्वतःच्या आत्म्यावर सर्वात जास्त स्नेह असतो, तसे पुत्र, संपत्ती, घर आणि इतर गोष्टींवर केवळ 'माझे' या भावनेमुळे तितके प्रेम नसते.

देहात्मवादिनां पुंसां अपि राजन्यसत्तम । यथा देहः प्रियतमः तथा न ह्यनु ये च तम्

राजन, ज्या लोकांना शरीर म्हणजे आत्मा वाटतो, त्यांनाही शरीर इतर गोष्टींपेक्षा तितकेच प्रिय नसते.

देहोऽपि ममताभाक् चेत् तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रियः । यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी

जर शरीरावर 'माझे' असे मानले, तरी ते आत्म्यासारखे प्रिय राहत नाही; कारण शरीर जरी म्हातारे झाले तरी, जगण्याची आशा मात्र अधिकच बळकट असते.

तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । तदर्थमेव सकलं जगद् एतत् चराचरम्

म्हणून सर्व सजीवांसाठी स्वतःचाच जीव सर्वात प्रिय असतो. त्याच्यासाठीच हे सगळं जग, हलणारे आणि स्थिर, अस्तित्वात आहे.

कृष्णमेनमवेहि त्वं आत्मानं अखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया

तू श्रीकृष्णालाच सर्व आत्म्यांचा आत्मा म्हणून ओळख. जगाच्या कल्याणासाठी, तोही स्वतःच्या मायेमुळे देह धारण करून इथे प्रकटतो.

वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्नु चरिष्णु च । भगवद् रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन

खरं पाहता, ज्यांना सत्य कळलं आहे त्यांच्यासाठी इथे स्थिर आणि चल सर्व काही श्रीकृष्णच आहेत; भगवंताचं हे अखंड रूप आहे, या जगात याशिवाय दुसरं काहीच नाही.

सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थितः । तस्यापि भगवान्कृष्णः किं अतद्वस्तु रूप्यताम्

सर्व वस्तूंचा खरा अर्थ त्यांच्या अस्तित्वात आहे; आणि श्रीकृष्णासाठीही, त्याच्यापेक्षा वेगळं काही खरं मानता येईल का?

( मिश्र ) समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारेः । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम्

जे लोक मुरारिच्या पवित्र आणि महान कीर्तीच्या पादपल्लवांच्या आश्रयाला आले, त्यांच्यासाठी संसाराचा समुद्र वासराच्या पावलाएवढा लहान होतो; ते परमपद, जिथे कोणत्याही टप्प्यावर संकट येत नाही.

( अनुष्टुप् ) एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । यत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम्

हे सर्व मी तुला सांगितलं, जसं तू इथे विचारलं होतंस—हरिने लहानपणी आणि बालपणी केलेल्या आणि प्रसिद्ध असलेल्या लीला.

( मिश्र ) एतत्सुहृद्‌भिश्चरितं मुरारेः अघार्दनं शाद्वलजेमनं च । व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं शृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान्

मुरारिच्या मित्रांसोबतच्या लीला—पापाचा नाश, हिरव्यागार गवतावर खेळणं, त्याचं प्रकट आणि अप्रकट रूप, पृथ्वीच्या इच्छा पूर्ण करणं—हे ऐकून आणि गुणगान केल्याने मनुष्याला सर्व काही मिळतं.

( अनुष्टुप् ) एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः

अशा बाललीला—लपाछपी, पूल बांधणं, माकडासारखी उड्या मारणं—यामध्ये त्यांनी व्रजमध्ये आपलं बालपण घालवलं.

सूत उवाच । एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्र राज्ञाऽऽविकल्पितः । नानाशंकास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्षितः

सूतम्हणाले: अशा रीतीने, कृष्णाचा मित्र असलेला अर्जुन, आपल्या राजाभाऊकडून अनेक शंका आणि कृष्णाच्या विरहाने व्याकुळ झाला, आणि त्याच्याकडे दुसरा पर्यायच राहिला नाही.

शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभः । विभुं तमेवानुध्यायन्नाशक्रोत्प्रतिभाषितूम

दुःखाने त्याचा चेहरा आणि हृदय कमळासारखे कोमेजले, तेज हरपले; तो फक्त त्या प्रभूचंच ध्यान करत राहिला आणि बोलूही शकला नाही.

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनाऽऽमृज्य नेत्रयोः । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातरः

मोठ्या कष्टाने दुःख आवरून, हाताने डोळे पुसत, प्रभूच्या अनुपस्थितीमुळे त्याला प्रचंड तळमळ जाणवली.

सख्य मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा

त्यांच्या मैत्रीच्या, स्नेहाच्या आणि सारथ्याच्या आठवणी काढत, तो आपल्या मोठ्या भावाला, डोळ्यात अश्रू आणि गदगदलेल्या आवाजात म्हणाला.

अर्जुन उवाच । वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरुपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत

अर्जुन म्हणाला: राजन, मला हरिने, जो माझा बंधू म्हणून आला, फसवलं; त्यानेच माझं असं तेज, जे देवांनाही आश्चर्य वाटायचं, हिरावून घेतलं.