श्रीमद्भागवतपुराणम्

एतस्माद् अपरं किंचिद् मनःशुद्ध्यै न विद्यते । जन्मान्तरे भवेत् पुण्यं तदा भागवतं लभेत्

मनाची शुद्धी करण्यासाठी याहून दुसरे काहीच नाही; पूर्वजन्मी पुण्य असल्यासच भागवत मिळते.

परीक्षिते कथां वक्तुं सभायां संस्थिते शुके । सुधाकुंभं गृहीत्वैव देवास्तत्र समागमन्

परिक्षित राजाने कथा ऐकण्यासाठी सभेत बसल्यावर, आणि शुकदेव तेथे उपस्थित असताना, देवता अमृताचा कुंभ घेऊन तेथे आल्या.

शुकं नत्वावदन् सर्वे स्वकार्यकुशलाः सुराः । कथासुधां प्रयच्छस्व गृहीत्वैव सुधां इमाम्

शुकदेवांना वंदन करून, सर्व कुशल देवता म्हणाले - आम्ही ही अमृताची कुपी घेऊन आलो आहोत, कृपया आम्हाला कथा रूपी अमृत द्या.

एवं विनिमये जाते सुधा राज्ञा प्रपीयताम् । प्रपास्यामो वयं सर्वे श्रीमद्‌भागवतामृतम्

अशा प्रकारे बदल झाला, आणि राजा अमृत पिणार होता; आम्ही सर्वजण श्रीमद्भागवतामृत पिणार आहोत.

क्व सुधा क्व कथा लोके क्व काचः क्व मणिर्महान् । ब्रह्मरातो विचार्यैवं तदा देवाञ्जहास ह

या जगात अमृत कुठे, कथा कुठे, काच कुठे आणि मोठा रत्न कुठे? ब्रह्मराताने असे विचार करून देवतांवर हसले.

अभक्तान् तांश्च विज्ञाय न ददौ स कथामृतम् । श्रीमद्‌भागवती वार्ता सुराणां अपि दुर्लभा

जे भक्त नाहीत असे ओळखून, त्यांना शुकदेवांनी कथा रूपी अमृत दिले नाही; श्रीमद्भागवताच्या कथा देवतांनाही दुर्मिळ आहेत.

राज्ञो मोक्षं तथा वीक्ष्य पुरा धातापि विस्मितः । सत्यलोक तुलां बद्ध्वा तोलयत् साधनान्यजः

राजाचा मोक्ष पाहून, पूर्वी सुद्धा सृष्टीकर्त्याला आश्चर्य वाटले; सत्यलोकात तराजू बांधून, अजन्म्याने मुक्तीचे साधन तोलले.

लघून्यन्यानि जातानि गौरवेण इदं महत् । तदा ऋषिगणाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः

इतर ग्रंथ लहान आहेत; हा मात्र फार मोठा आणि गंभीर आहे. म्हणून सर्व ऋषी अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.

मेनिरे भगवद्‌रूपं शास्त्रं भागवतं कलौ । पठनात् श्रवणात् सद्यो वैकुण्ठफलदायकम्

त्यांनी भागवत ग्रंथालाच भगवंताचं स्वरूप मानलं, कारण कलियुगात फक्त वाचन किंवा ऐकण्यानं लगेच वैकुंठाचं फळ मिळतं.

सप्ताहेन श्रुतं चैतत् सर्वथा मुक्तिदायकम् । सनकाद्यैः पुरा प्रोक्तं नारदाय दयापरैः

हे सात दिवसांत ऐकण्यात आलं आणि सर्व प्रकारे मुक्ती देणारं आहे. पूर्वी दयाळू सनकादिकांनी हे नारदाला सांगितलं होतं.

यद्यपि ब्रह्मसंबंधात् श्रुतमेतत् सुरर्षिणा । सप्ताहश्रवणविधिः कुमारैस्तस्य भाषितः

जरी हे सुरऋषीने ब्रह्माशी संबंधामुळे ऐकलं, तरी सात दिवसांत ऐकण्याची पद्धत कुमारांनी सांगितली.

शौनक उवाच - लोकविग्रहमुक्तस्य नारदस्यास्थिरस्य च । विधिश्रवे कुतः प्रीतिः संयोगः कुत्र तैः सह

शौनक म्हणाले - लोकबंधना पासून मुक्त आणि नेहमीच फिरणाऱ्या नारदाला त्या विधीला आलेल्यांशी प्रेम किंवा संबंध कसा वाटू शकतो?

सूत उवाच - अत्र ते कीर्तयिष्यामि भक्तियुक्तं कथानकम् । शुकेन मम यत्प्रोक्तं रहः शिष्यं विचार्य च

सूतम्हणाले - मी इथे तुम्हाला भक्तीने भरलेली ती कथा सांगतो, जी शुकदेवांनी मला गुप्तपणे, शिष्य मानून सांगितली.

एकदा हि विशालायां चत्वार ऋषयोऽमलाः । सत्सङ्गार्थं समायाता ददृशुस्तत्र नारदम्

एकदा विशालामध्ये चार निर्मळ ऋषी सत्संगासाठी एकत्र आले आणि तिथे त्यांनी नारदाला पाहिलं.

कुमाराः ऊचुः - कथं ब्रह्मन् दीनमुखं कुतश्चिन्तातुरो भवान् । त्वरितं गम्यते कुत्र कुतश्चागमनं तव

कुमार म्हणाले - ब्राह्मण, तुमचं चेहरा का उतरलं आहे आणि तुम्ही एवढे चिंतेत का दिसता? तुम्ही कुठे घाईने चालला आहात आणि कुठून आलात?

इदानीं शून्यचित्तोऽसि गतवित्तो यथा जनः । तवेदं मुक्तसङ्‌गस्य नोचितं वद कारणम्

आता तुम्ही जणू रिकाम्या मनाचे, धन गमावलेल्या सामान्य माणसासारखे दिसता. जो माणूस सर्वसंगपरित्यागी आहे त्याला हे शोभत नाही—कारण सांगा.

नारद उवाच - अहं तु पृथिवीं यातो ज्ञात्वा सर्वोत्तममिति । पुष्करं च प्रयागं च काशीं गोदावरीं तथा

नारद म्हणाले - मी पृथ्वीवर फिरलो, तिला सर्वश्रेष्ठ समजून, पुष्कर, प्रयाग, काशी आणि गोदावरीलाही भेट दिली.

हरिक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं श्रीरङ्‌गं सेतुबन्धनम् । एवमादिषु तीर्थेषु भ्रममाण इतस्ततः

हरिक्षेत्र, कुरुक्षेत्र, श्रीरंग, सेतुबंध आणि अशा अनेक तीर्थांमध्ये मी इकडून तिकडे फिरत राहिलो.

नापश्यं कुत्रचित् शर्म मनस्संतोषकारकम् । कलिनाधर्ममित्रेण धरेयं बाधिताधुना

माझ्या मनाला समाधान देणारं खरं सुख मला कुठेच मिळालं नाही; आता पृथ्वी कलियुगामुळे, अधर्माच्या मित्रामुळे, त्रस्त झाली आहे.

सत्यं नास्ति तपः शौचं दया दानं न विद्यते । उदरंभरिणो जीवा वराकाः कूटभाषिणः

सत्य, तप, शुद्धता, दया, दान आता उरलेलं नाही. दुर्दैवी जीव फक्त पोट भरण्यासाठी जगतात आणि खोटं बोलतात.

मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या हि उपद्रुताः । पाखण्डनिरताः संतो विरक्ताः सपरिग्रहाः

लोक मंद, मंदबुद्धीचे, दुर्दैवी आणि त्रस्त झाले आहेत. सज्जन फार थोडे, पाखंडात रमलेले, आणि विरक्तही संसार करत आहेत.

तरुणीप्रभुता गेहे श्यालको बुद्धिदायकः । कन्याविक्रयिणो लोभाद् दंपतीनां च कल्कनम्

घरात तरुणींचं वर्चस्व असतं, मेहुणा सल्ला देतो, लोभामुळे कन्या विकल्या जातात आणि नवरा-बायकोमध्ये भांडणं होतात.

आश्रमा यवनै रुद्धाः तीर्थानि सरितस्तथा । देवतायतनान्यत्र दुष्टैः नष्टानि भूरिशः

आश्रम यवनांनी अडवले आहेत, पवित्र नद्या आणि तीर्थसुद्धा तसेच; अनेक देवालयं दुष्टांनी उद्ध्वस्त केली आहेत.

न योगी नैव सिद्धो वा न ज्ञानी सत्क्रियो नरः । कलिदावानलेनाद्य साधनं भस्मतां गतम्

ना योगी उरले, ना सिद्ध, ना ज्ञानी, ना चांगल्या वर्तनाचा माणूस; कलियुगाच्या दावानळात सर्व साधना भस्मसात झाल्या आहेत.

अट्टशूला जनपदाः शिवशूला द्विजातयः । कामिन्यः केशशूलिन्यः संभवन्ति कलौ इह

गावे दरोडेखोरांनी त्रस्त आहेत, द्विजांना शंकराच्या त्रिशूळाचा मार बसतो, आणि स्त्रिया केस विस्कटून कामुक बनतात या कलियुगात.

एवं पश्यन् कलेर्दोषान् पर्यटन् अवनीं अहम् । यामुनं तटमापन्नो यत्र लीला हरेरभूत्

कलियुगातील दोष पाहून मी संपूर्ण पृथ्वीवर फिरत होतो. मग मी यमुनाच्या काठी आलो, जिथे श्रीहरिच्या लीला घडल्या होत्या.

तत्राश्चर्यं मया दृष्टं श्रूयतां तन्मुनीश्वराः । एका तु तरुणी तत्र निषण्णा खिन्नमानसा

तेथे मला एक अद्भुत दृश्य दिसले, हे महान ऋषींनो, ऐका—एक तरुणी तिथे बसली होती, तिचे मन थकलेले आणि दुःखी होते.

वृद्धौ द्वौ पतितौ पार्श्वे निःश्वसन्तौ अचेतनौ । शुश्रूषन्ती प्रबोधन्ती रुदती च तयोः पुरः

तिच्या शेजारी दोन वृद्ध पुरुष पडलेले होते, श्वास घेत होते पण शुद्धीवर नव्हते. ती त्यांची सेवा करत होती, त्यांना जागवण्याचा प्रयत्न करत होती आणि त्यांच्या समोर रडत होती.

दशदिक्षु निरीक्षन्ती रक्षितारं निजं वपुः । वीज्यमाना शतस्त्रीभिः बोध्यमाना मुहुर्मुहुः

ती दहा दिशांना पाहत होती, आपला रक्षक कुठे आहे हे शोधत होती. तिच्या आसपास शंभरांहून अधिक स्त्रिया तिचे पंखा करून, तिला पुन्हा पुन्हा जागवण्याचा प्रयत्न करत होत्या.