श्रीमद्भागवतपुराणम्

(वसंततिलका) यं प्रव्रजन्तमनुपेत्यमपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव । पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदुः तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि

ज्यांच्या हृदयात सर्व जीव आहेत, ज्यांना द्वैपायनाने विरहाने व्याकुळ होऊन हाक मारली, आणि ज्यांना झाडांनी 'मुला' म्हणून आपुलकीने संबोधले, त्या महान ऋषीला मी नमस्कार करतो.

(अनुष्टुप्) नैमिषे सूतं आसीनं अभिवाद्य महामतिम् । कथामृत रसास्वाद कुशलः शौनकोऽब्रवीत्

नैमिषारण्यात, सुताला आदराने वंदन करून, कथा रूपी अमृताचा आस्वाद घेण्यात कुशल असलेल्या शौनकाने विचारले.

शौनक उवाच - अज्ञानध्वान्तविध्वंस कोटिसूर्यसमप्रभ । सूताख्याहि कथासारं मम कर्णरसायनम्

शौनक म्हणाले - अज्ञानाचा अंधकार दूर करणाऱ्या, कोटी सूर्यांसारख्या तेजस्वी सुताजी, माझ्या कानांसाठी अमृतासारख्या कथा मला सांगाव्यात.

भक्तिज्ञानविरागाप्तो विवेको वर्धते महान् । मायामोहनिरासश्च वैष्णवैः क्रियते कथम्

भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य प्राप्त झाल्यावर मोठा विवेक वाढतो; वैष्णव लोक मायेमुळे होणारा भ्रम कसा दूर करतात?

इह घोरे कलौ प्रायो जीवश्चासुरतां गतः । क्लेशाक्रान्तस्य तस्यैव शोधने किं परायणम्

या भयंकर कलियुगात बहुतांश जीव असुर वृत्तीचे झाले आहेत; अशा क्लेशांनी ग्रासलेल्या जीवांच्या शुद्धीसाठी सर्वोत्तम उपाय कोणता?

श्रेयसां यद् भवेत् श्रेयः पावनानां च पावनम् । कृष्णप्राप्तिकरं शश्वत् साधनं तद्‌वदाधुना

सर्व शुभ गोष्टींपैकी श्रेष्ठ, सर्वात पवित्र आणि श्रीकृष्णप्राप्तीसाठी शाश्वत साधन जे आहे, ते आम्हाला आता सांगावे.

चिन्तामणिर्लोकसुखं सुरद्रुः स्वर्गसंपदम् । प्रयच्छति गुरुः प्रीतो वैकुण्ठं योगिदुर्लभम्

चिंतामणी लोकांना सुख देते, कल्पवृक्ष स्वर्गसंपत्ती देतो, पण प्रसन्न गुरु वैकुंठ देतो, जे योग्यांनाही दुर्मिळ आहे.

सूत उवाच - प्रीतिः शौनक चित्ते ते ह्यतो वच्मि विचार्य च । सर्वसिद्धान्त निष्पन्नं संसरभयनाशनम्

सूत म्हणाले - शौनक, तुझ्या मनात प्रेम निर्माण झाले आहे म्हणून मी नीट विचार करून, सर्व शास्त्रांचा सार आणि संसारभयाचा नाश करणारे सांगतो.

भक्त्योघवर्धनं यच्च कृष्णसंतोषहेतुकम् । तदहं तेऽभिधास्यामि सावधानतया श्रृणु

जे भक्तीचे वाढते आणि श्रीकृष्णाला संतोष मिळवून देते, ते मी तुला सांगणार आहे; तू लक्षपूर्वक ऐक.

कालव्यालमुखाग्रास त्रासनिर्णाशहेतवे । श्रीमद्‌भागवतं शास्त्रं कलौ कीरेण भाषितम्

काळरूपी सर्पाच्या भीतीपासून मुक्त होण्यासाठी, या कलियुगात कीराने श्रीमद्भागवत हे शास्त्र सांगितले.

एतस्माद् अपरं किंचिद् मनःशुद्ध्यै न विद्यते । जन्मान्तरे भवेत् पुण्यं तदा भागवतं लभेत्

मनाची शुद्धी करण्यासाठी याहून दुसरे काहीच नाही; पूर्वजन्मी पुण्य असल्यासच भागवत मिळते.

परीक्षिते कथां वक्तुं सभायां संस्थिते शुके । सुधाकुंभं गृहीत्वैव देवास्तत्र समागमन्

परिक्षित राजाने कथा ऐकण्यासाठी सभेत बसल्यावर, आणि शुकदेव तेथे उपस्थित असताना, देवता अमृताचा कुंभ घेऊन तेथे आल्या.

शुकं नत्वावदन् सर्वे स्वकार्यकुशलाः सुराः । कथासुधां प्रयच्छस्व गृहीत्वैव सुधां इमाम्

शुकदेवांना वंदन करून, सर्व कुशल देवता म्हणाले - आम्ही ही अमृताची कुपी घेऊन आलो आहोत, कृपया आम्हाला कथा रूपी अमृत द्या.

एवं विनिमये जाते सुधा राज्ञा प्रपीयताम् । प्रपास्यामो वयं सर्वे श्रीमद्‌भागवतामृतम्

अशा प्रकारे बदल झाला, आणि राजा अमृत पिणार होता; आम्ही सर्वजण श्रीमद्भागवतामृत पिणार आहोत.

क्व सुधा क्व कथा लोके क्व काचः क्व मणिर्महान् । ब्रह्मरातो विचार्यैवं तदा देवाञ्जहास ह

या जगात अमृत कुठे, कथा कुठे, काच कुठे आणि मोठा रत्न कुठे? ब्रह्मराताने असे विचार करून देवतांवर हसले.

अभक्तान् तांश्च विज्ञाय न ददौ स कथामृतम् । श्रीमद्‌भागवती वार्ता सुराणां अपि दुर्लभा

जे भक्त नाहीत असे ओळखून, त्यांना शुकदेवांनी कथा रूपी अमृत दिले नाही; श्रीमद्भागवताच्या कथा देवतांनाही दुर्मिळ आहेत.

राज्ञो मोक्षं तथा वीक्ष्य पुरा धातापि विस्मितः । सत्यलोक तुलां बद्ध्वा तोलयत् साधनान्यजः

राजाचा मोक्ष पाहून, पूर्वी सुद्धा सृष्टीकर्त्याला आश्चर्य वाटले; सत्यलोकात तराजू बांधून, अजन्म्याने मुक्तीचे साधन तोलले.

लघून्यन्यानि जातानि गौरवेण इदं महत् । तदा ऋषिगणाः सर्वे विस्मयं परमं ययुः

इतर ग्रंथ लहान आहेत; हा मात्र फार मोठा आणि गंभीर आहे. म्हणून सर्व ऋषी अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.

मेनिरे भगवद्‌रूपं शास्त्रं भागवतं कलौ । पठनात् श्रवणात् सद्यो वैकुण्ठफलदायकम्

त्यांनी भागवत ग्रंथालाच भगवंताचं स्वरूप मानलं, कारण कलियुगात फक्त वाचन किंवा ऐकण्यानं लगेच वैकुंठाचं फळ मिळतं.

सप्ताहेन श्रुतं चैतत् सर्वथा मुक्तिदायकम् । सनकाद्यैः पुरा प्रोक्तं नारदाय दयापरैः

हे सात दिवसांत ऐकण्यात आलं आणि सर्व प्रकारे मुक्ती देणारं आहे. पूर्वी दयाळू सनकादिकांनी हे नारदाला सांगितलं होतं.

यद्यपि ब्रह्मसंबंधात् श्रुतमेतत् सुरर्षिणा । सप्ताहश्रवणविधिः कुमारैस्तस्य भाषितः

जरी हे सुरऋषीने ब्रह्माशी संबंधामुळे ऐकलं, तरी सात दिवसांत ऐकण्याची पद्धत कुमारांनी सांगितली.

शौनक उवाच - लोकविग्रहमुक्तस्य नारदस्यास्थिरस्य च । विधिश्रवे कुतः प्रीतिः संयोगः कुत्र तैः सह

शौनक म्हणाले - लोकबंधना पासून मुक्त आणि नेहमीच फिरणाऱ्या नारदाला त्या विधीला आलेल्यांशी प्रेम किंवा संबंध कसा वाटू शकतो?

सूत उवाच - अत्र ते कीर्तयिष्यामि भक्तियुक्तं कथानकम् । शुकेन मम यत्प्रोक्तं रहः शिष्यं विचार्य च

सूतम्हणाले - मी इथे तुम्हाला भक्तीने भरलेली ती कथा सांगतो, जी शुकदेवांनी मला गुप्तपणे, शिष्य मानून सांगितली.

एकदा हि विशालायां चत्वार ऋषयोऽमलाः । सत्सङ्गार्थं समायाता ददृशुस्तत्र नारदम्

एकदा विशालामध्ये चार निर्मळ ऋषी सत्संगासाठी एकत्र आले आणि तिथे त्यांनी नारदाला पाहिलं.

कुमाराः ऊचुः - कथं ब्रह्मन् दीनमुखं कुतश्चिन्तातुरो भवान् । त्वरितं गम्यते कुत्र कुतश्चागमनं तव

कुमार म्हणाले - ब्राह्मण, तुमचं चेहरा का उतरलं आहे आणि तुम्ही एवढे चिंतेत का दिसता? तुम्ही कुठे घाईने चालला आहात आणि कुठून आलात?

इदानीं शून्यचित्तोऽसि गतवित्तो यथा जनः । तवेदं मुक्तसङ्‌गस्य नोचितं वद कारणम्

आता तुम्ही जणू रिकाम्या मनाचे, धन गमावलेल्या सामान्य माणसासारखे दिसता. जो माणूस सर्वसंगपरित्यागी आहे त्याला हे शोभत नाही—कारण सांगा.

नारद उवाच - अहं तु पृथिवीं यातो ज्ञात्वा सर्वोत्तममिति । पुष्करं च प्रयागं च काशीं गोदावरीं तथा

नारद म्हणाले - मी पृथ्वीवर फिरलो, तिला सर्वश्रेष्ठ समजून, पुष्कर, प्रयाग, काशी आणि गोदावरीलाही भेट दिली.

हरिक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं श्रीरङ्‌गं सेतुबन्धनम् । एवमादिषु तीर्थेषु भ्रममाण इतस्ततः

हरिक्षेत्र, कुरुक्षेत्र, श्रीरंग, सेतुबंध आणि अशा अनेक तीर्थांमध्ये मी इकडून तिकडे फिरत राहिलो.

नापश्यं कुत्रचित् शर्म मनस्संतोषकारकम् । कलिनाधर्ममित्रेण धरेयं बाधिताधुना

माझ्या मनाला समाधान देणारं खरं सुख मला कुठेच मिळालं नाही; आता पृथ्वी कलियुगामुळे, अधर्माच्या मित्रामुळे, त्रस्त झाली आहे.