भीष्म पितामह धर्माचे उपदेश करत असताना, योगींना ज्या शुभ काळाची, इच्छेने प्राणत्याग करण्यासाठी, वाट पाहतात—तो उत्तरेकडे सूर्याचा प्रवास असलेला शुभ काळ—तोच क्षण आला. त्या वेळी, भीष्मांनी आपले बोलणे, जे जणू हजारो नद्यांप्रमाणे अखंड वाहत होते, मागे घेतले. त्यांनी मन सर्व आसक्तींमधून मुक्त करून, आपल्या समोर उभ्या असलेल्या कृष्णामध्ये—पीतांबर परिधान केलेल्या, चार भुजांचा, तेजस्वी, अपलक नेत्रांनी पाहणाऱ्या आदिपुरुषात—स्थिर केले. पूर्ण एकाग्रतेने, सर्व अशुभता नाहीशी झाली होती, युद्धातील थकवा केवळ त्यांना पाहूनच नाहीसा झाला होता. सर्व इंद्रियांचे कार्य थांबवून, भीष्मांनी निर्मिती करणाऱ्या जनार्दनाची स्तुती केली, कारण आता त्यांना प्रस्थानाचा क्षण आला होता. भीष्म म्हणाले: “माझे मन आता तृष्णारहित झाले आहे आणि ते त्या सर्वव्यापी भगवंतात, श्रेष्ठ सात्वतांत, स्थिर झाले आहे. स्वतःच्या आनंदात स्थित राहून, तो भगवंत कधी कधी या प्रकृतीच्या जगात प्रवेश करतो, जिथून जन्माचा प्रवाह सुरू होतो. माझे शुद्ध प्रेम त्या भगवंतावर सदैव राहो—जो तीनही लोकांचा आनंद आहे, तमाळ वृक्षासारखा श्यामवर्णी, सूर्यकिरणांसारख्या तेजस्वी वस्त्रांनी अलंकृत, वळवळणाऱ्या केसांनी वेढलेला, आणि ज्याचे कमळासारखे मुख अर्जुनाचा सखा आहे. युद्धभूमीत, त्याच्या मुखावर श्रमाचे घामदुले शोभत होते, केस घोड्यांच्या धुराने धूसर झाले होते, आणि माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी त्याचे त्वचा भेदली होती—तोच कृष्ण, माझे खरे स्वरूप, माझ्यासमोर सदैव राहो. रणभूमीत, मित्राच्या शब्दावर, त्याने रथ दोन सैन्यांच्या मध्ये उभा केला; शत्रू सैनिकांचे प्राण वाचवत असताना, पार्थाचा सखा, ज्याने त्यांच्या बळाचा क्षय केला, त्याच्यावर माझे प्रेम दृढ राहो. समोरच्या सैन्याला पाहून, आप्तांचे वध करणे योग्य नाही असे वाटून, अर्जुनाने युद्धापासून पाठ फिरवली, तेव्हा कृष्णाने आत्मज्ञान देऊन त्याची मोह-गती दूर केली—त्याच्या कमळपादांवर माझी परम भक्ती असो. माझ्या वचनपूर्तीसाठी स्वतःचा संकल्प सोडून, तो रथावरून उडी मारून, वरचा वस्त्र गळून, हातात चाबूक घेऊन, जणू हरीने मदमस्त हत्तीला मारण्यासाठी धावावे, तसे धावला. माझ्या बाणांनी विद्ध, धनुष्य तुटलेले, शरीर रक्ताने माखलेले असताना, तो शत्रू माझ्यावर झेपावला—तोच मुकुंद माझा आश्रय असो. मृत्युकाळी माझी भक्ती त्या प्रभूवर दृढ राहो—जो अर्जुनाच्या रथावर उभा राहून, लगाम आणि चाबूक हातात धरून, आपल्या सौंदर्याने सर्वांना मोहवितो; ज्याला येथे मृत्यू पावलेले लोक पाहून आपल्या खऱ्या स्वरूपाला पोहोचले. गोपिकांमध्ये, त्यांच्या मोहक चाली, हास्य, आणि प्रेमाने व क्रोधाच्या नाटकाने भरलेल्या कटाक्षांनी, त्यांनी कृष्णाच्या लीलांचे अनुकरण केले; त्या भगवंताच्या स्वरूपातच त्या पूर्णपणे तल्लीन झाल्या होत्या. युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञातील सभागृहात, ऋषी व राजे वेढलेले असताना, केवळ कृष्णच पूजा करण्यास योग्य ठरले, आणि त्यांनी आपले खरे स्वरूप मला प्रकट केले. आता मला तो अजन्मा परमात्मा कळला आहे—जो सर्व प्राण्यांच्या हृदयात आहे, आणि प्रत्येकाच्या मनानुसार वेगळ्या रूपाने भासतो, जसा एक सूर्य अनेक पाण्यात वेगळा दिसतो; माझी भेदाची भ्रांती आता नाहीशी झाली आहे. सूतमुनी म्हणतात: अशा प्रकारे भीष्मांनी आपले मन, वाणी आणि दृष्टी कृष्णावर केंद्रित केली, आणि आपली ओळख परमात्म्यात विलीन केली; त्यांनी श्वास आत घेतला आणि स्थिर झाले. भीष्म परमात्म्यात एकरूप होत असल्याचे ओळखून, सभेत उपस्थित सर्वजण संध्याकाळच्या पक्ष्यांप्रमाणे शांत झाले. त्या क्षणी, देव आणि मानवांनी वाद्ये वाजवली; सत्पुरुषांनी भीष्माचे गुणगान केले, आणि आकाशातून पुष्पवृष्टी झाली. भीष्मांच्या प्रस्थानानंतर, युधिष्ठिराने योग्य विधीने त्यांच्या अंत्यसंस्कार केले; तरीही, काही काळ त्याच्या मनात खोल दुःख राहिले. आनंदी ऋषींनी कृष्णाची गुप्त नामांनी स्तुती केली, आणि मग हृदयात कृष्णभक्ती घेऊन, आपापल्या आश्रमांकडे परतले. त्यानंतर युधिष्ठिर, कृष्णासह, गजाह्वय येथे गेले आणि आपल्या वडिलांचे व तपस्विनी गांधारीचे सांत्वन केले. वडिलांची आज्ञा आणि कृष्णाची संमती घेऊन, बलवान युधिष्ठिराने पित्यापासून आणि आजोळकडून मिळालेल्या राज्यावर धर्माने राज्य केले. वीरांची माता, आपल्या पुत्रावर प्रेमाने, तिच्या स्तनांतून दूध आणि डोळ्यांतून शुभ अश्रू वाहू दिले, आणि वारंवार त्याचे अभिषेक केले. लोकांनी राणीला सांगितले: “भाग्याने, तुमचा पुत्र, जो दुःख दूर करणारा आहे, दीर्घ अनुपस्थितीनंतर परत आला आहे आणि आता पृथ्वीचे रक्षण करील.” “हे राणी, तुम्ही नक्कीच त्या भगवंताची पूजा केली आहे, जो दुःख दूर करतो; कारण ज्यांचे मन स्थिरपणे त्याच्यात लीन असते, ते मृत्यूवरही विजय मिळवतात.” अशा प्रकारे, जनतेने युधिष्ठिर व त्याच्या भावांना सन्मान दिला. आनंदित राजा हत्तीवर आरूढ झाला, सर्वत्र प्रशंसा ऐकत, नगरात प्रवेश केला. प्रत्येक द्वारावर सुंदर मकरतोरणे, केळीच्या खांबांचे गुच्छ, आणि सुपाऱ्याचे ढीग सुंदरपणे मांडलेले होते. प्रत्येक प्रवेशद्वार जलकुंभ, दीप, कोवळ्या आंब्याच्या पानांच्या माळा, आणि मोत्यांच्या लडींनी सजलेले होते. शहराच्या चारही बाजूंना तटबंदी, भव्य द्वार, सोन्याने अलंकृत घरे, आणि तेजस्वी महालांचे कळस शोभत होते. अंगण, रस्ते, चौक स्वच्छ आणि चंदनाने शिंपलेले होते; तांदूळ, अखंड धान्य, फुले, फळे, अक्षता सर्वत्र अर्पण केलेली होती. राजा जेव्हा रस्त्याने जात होता, तेव्हा नगरातील स्त्रियांनी विविध ठिकाणी अक्षता, अखंड धान्य, दही, पाणी, कुशा, फुले, फळे—ही शुभ वस्तू अर्पण केली. प्रेमाने, सद्गुणी स्त्रियांनी त्याला आशीर्वाद दिले, आणि त्याच्या पित्याच्या राजवाड्यात प्रवेश करताना त्यांच्या गोड, बाल्यपूर्ण गीतांचा आनंद घेतला. त्या भव्य राजवाड्यात, मोठ्या रत्नांच्या गुच्छांनी सुशोभित, तो पित्याने अत्यंत जपला गेला आणि जणू स्वर्गात देवाप्रमाणे राहू लागला. तेथे दूधफेनासारख्या शुभ्र शय्या, सोन्याचे अलंकार, अत्यंत मौल्यवान आसने, आणि सर्व वस्तू सोन्याच्या बनवलेल्या होत्या. त्या ठिकाणी, स्फटिकाच्या भिंती आणि मोठ्या पाचूवर, स्त्रियांच्या दागिन्यांतील रत्नांनी सजवलेल्या दीपांची शोभा होती. रम्य बागा, अद्भुत दिव्य वृक्ष, किलबिलाट करणारे पक्षी, आणि गुंजन करणारे मधुर मधमाश्यांनी भरलेल्या होत्या. पुष्कराजाच्या पायऱ्यांसह तलाव, कमळ, जलकुंभ, कुमुदिनी फुलांनी भरलेले, आणि हंस, बगळे, चक्रवाक यांच्या वावराने गजबजलेले होते. राजा उत्तानपाद, या आपल्या पुत्राच्या अद्भुत कीर्तीचे श्रवण आणि दर्शन करून, अत्यंत आश्चर्यचकित झाला. त्याने पुत्राला मोठा झालेला, जनतेच्या प्रेमास पात्र, आणि मंत्र्यांच्या अनुमोदनाने युक्त पाहिले, आणि त्याला पृथ्वीचा अधिपती केले. स्वतःच्या वृद्धत्वाची जाणीव येताच, तो राजा विरक्त झाला, आणि आत्ममार्गाचा विचार करत, वनवासासाठी निघून गेला. या कथानंतर, शौनक ऋषी विचारतात: “हे धर्मज्ञ श्रेष्ठ, युधिष्ठिराने आपल्या राज्यावर डोळा ठेवणाऱ्या शत्रूंना मारल्यानंतर, आणि आपल्या भावांसह सर्व सुखोपभोग मिळविल्यानंतर, पुढे त्याने काय केले? त्याचा पुढील मार्ग काय होता?