भीष्म पितामह, शरांच्या शय्येवर विराजमान, आपल्या शरीराचा त्याग करण्याच्या तयारीत होते. त्यावेळी भगवंत, देवांचा देव, चार हातांनी, कमलासारखा तेजस्वी आणि हसतमुख, लालसर डोळ्यांनी, त्यांच्या समोर उभा राहिला—तोच त्यांच्या ध्यानाचा मार्ग झाला. भीष्मांनी प्रार्थना केली की, तो भगवंत त्यांच्या शरीरत्यागापर्यंत थांबावा. युधिष्ठिराने हे ऐकून, शरांच्या शय्येवर असलेल्या भीष्मांना विविध धर्मविषयक प्रश्न विचारले; त्या वेळी अनेक ऋषी एकाग्रतेने ऐकत होते. युधिष्ठिराने लोकांच्या स्वभाव, वर्ण आणि जीवनाच्या अवस्थेनुसार ठरवलेल्या कर्तव्यांविषयी विचारले, तसेच शास्त्रात सांगितलेल्या आसक्ती आणि वैराग्याच्या गुणधर्मांविषयी विचारले. त्याने दान, राजधर्म, मोक्ष, स्त्रिया आणि भगवंताची भक्ती—यांचे प्रकार आणि योगविषयक अंग—यांविषयी सविस्तर आणि संक्षिप्तपणे विचारले. सत्यज्ञानी भीष्मांनी युधिष्ठिराला धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—यांचे साधन आणि हेतू, विविध कथा आणि इतिहासाच्या आधारे सांगितले. ते धर्माचे विवेचन करत असतानाच, योगींना इच्छित असलेला शुभ काळ आला—उत्तरायणाचा मार्ग, मृत्यूवर नियंत्रण मिळवणाऱ्या योगींसाठी अत्यंत प्रिय. भीष्मांनी आपली वाणी, जी हजारो प्रवाहांसारखी वाहत होती, आत ओढून घेतली; सर्व आसक्ती सोडून मन आद्य पुरुष कृष्णावर केंद्रित केले—तोच समोर उभा, पिवळ्या वस्त्रात, चार हातांनी, न पापण्या हलवणाऱ्या डोळ्यांनी चमकत होता. भीष्मांनी शुद्ध ध्यानाने, सर्व अशुभ दूर केले, युद्धाचा थकवा केवळ भगवंताचे दर्शन घेतल्याने नष्ट झाला; सर्व इंद्रियांचे कार्य थांबले, आणि ते जनार्दन, सृष्टीकर्त्याचे स्तुती करत मृत्यूच्या समीप आले. भीष्म म्हणाले, "माझे मन आता तृष्णा मुक्त, सतत त्या सर्वव्यापक, सात्वतांमध्ये श्रेष्ठ भगवंतात स्थिर झाले आहे; जो स्वतःच्या आनंदात मग्न होऊन, कधी कधी प्रकृतीच्या जगात प्रवेश करतो, जिथून जन्माचा प्रवाह सुरू होतो." "माझी शुद्ध प्रीती त्याच्यावर स्थिर राहो—तीन लोकांचा आनंद, तमाळ वृक्षासारखा काळा, सूर्यकिरणांसारखी वस्त्रे घातलेला, कुरळ्या केसांनी वेढलेला, कमलासारखा मुख असलेला, अर्जुनाचा मित्र." "युद्धात, त्याच्या चेहऱ्यावर श्रमाचा घाम, घोड्यांच्या धुराने केस धुळलेले, माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी त्वचा भेदलेली, आणि कवच चमकत असताना—तो कृष्ण, माझा आत्मस्वरूप, सदैव माझ्या जवळ राहो." "युद्धभूमीत, मित्राच्या शब्द ऐकून, त्याने रथ दोन सैन्यांमध्ये ठेवला; शत्रू सैनिकांचे जीव वाचवताना, पार्थाचा मित्र, ज्याने त्यांची शक्ती काढून घेतली—त्याच्यावर माझी प्रीती स्थिर राहो." "अर्जुनाने आप्तजनांना मारण्याच्या दोषभावनेने युद्ध टाळले, तेव्हा कृष्णाने आत्मज्ञान देऊन त्याचा मोह दूर केला—त्याच्या कमलपादांवर माझी सर्वोच्च भक्ती राहो." "माझ्या संकल्पपूर्तीसाठी स्वतःचा संकल्प सोडून, कृष्ण रथावरून उतरला, वरचा वस्त्र खाली पडले, हातात चाबूक घेऊन, हरी जसा हत्तीला मारायला धावतो तसा धावला." "तेव्हा माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी छिद्रित, धनुष्य तुटलेले, शरीर रक्ताने न्हालेलं, आक्रमक शत्रू माझ्यावर झडप घेत होता—तोच मुकुंद माझा आश्रय राहो." "मृत्यूच्या वेळी माझी भक्ती त्याच भगवंतावर स्थिर राहो—जो अर्जुनाच्या रथावर उभा, लगाम आणि चाबूक हातात घेतलेला, ज्याचे दर्शन घेतल्यावर येथे मृत झालेले सैनिक त्यांच्या खरी स्वरूपात पोहोचले." "गोपिकांनी, मोहक चाल, हास्य, प्रेम आणि बनावट रागाने भरलेली कटाक्ष, कृष्णाच्या लीलांची नकल केली—मद आणि अंधत्वाने, कारण त्या त्याच्या स्वरूपात पूर्णपणे मग्न होत्या." "युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञात, राजसभेत, ऋषी आणि राजांच्या वेढ्यात, तोच भगवंत माझ्या दृष्टीस पात्र ठरला—स्वतःचे स्वरूप प्रकट करणारा." "आता मी त्या अजन्म्याला ओळखले आहे—जो प्रत्येक जीवाच्या हृदयात आहे, प्रत्येकाच्या मनानुसार वेगळा भासतो, जसा एक सूर्य अनेक प्रतिबिंबांत वेगळा दिसतो; माझा भेदाचा भ्रम दूर झाला." सूतांनी सांगितले: भीष्मांनी आपले मन, वाणी आणि दृष्टी कृष्णावर स्थिर केली; आत्मा परमात्म्यात विलीन केला; श्वास आत ओढून, स्थिर झाले. भीष्म अद्वैत ब्रह्मात विलीन होत असल्याचे जाणून, उपस्थित सर्वजण शांत झाले—जसे दिवसाच्या शेवटी पक्षी शांत होतात. त्या क्षणी, देव आणि मानवांनी ढोल वाजवले; सर्व सज्जनांनी भीष्माचे स्तुती केली, आणि आकाशातून फुलांचा वर्षाव राजा युधिष्ठिरावर झाला. भीष्माच्या निधनानंतर, युधिष्ठिराने योग्य विधीने श्राद्ध केले; तरी काही काळ त्याचे मन दुःखाने भरलेले राहिले. आनंदी ऋषींनी कृष्णाचे गुप्त नावांनी स्तुती केली; मग त्यांच्या हृदयात कृष्णभक्ती घेऊन, ते आपल्या आश्रमात परतले. युधिष्ठिर, कृष्णासह, गजाह्वया येथे गेले; त्यांनी आपल्या वडिलांना आणि तपस्विनी गांधारीला सांत्वना दिली. वडिलांचा आणि कृष्णाचा अनुमोदन मिळवून, बलाढ्य युधिष्ठिराने वडिल आणि आजोबा यांच्याकडून मिळालेल्या राज्याचा धर्मपूर्वक कारभार केला. वीरांचा माता, तिच्या स्तनातून दूध आणि डोळ्यांतून शुभ अश्रू वाहत होते; ती वारंवार आपल्या पुत्राला अभिषेक करत होती. लोकांनी राणीला सांगितले: "भाग्याने, तुमचा पुत्र, दुःख दूर करणारा, दीर्घ अनुपस्थितीनंतर परत आला आहे; तो पृथ्वीच्या मंडळाचे रक्षण करील." "हे राणी, नक्कीच तुम्ही दुःख दूर करणाऱ्या भगवंताची पूजा केली आहे; कारण स्थिर मनाने त्याचे ध्यान करणारे मृत्यूवर विजय मिळवतात, जो अत्यंत कठीण आहे." लोकांनी युधिष्ठिर आणि त्याच्या भावांना स्नेहाने जपले; आनंदी राजा हत्तीवर चढून, सर्वांच्या स्तुतीने, नगरात प्रवेश केला. प्रत्येक प्रवेशद्वारी भव्य मकर-तोरण, केळीच्या बुंध्यांचे गुच्छ, आणि सुपारीचे ढिग भरलेले होते—सर्व सुंदरपणे सजवलेले. दरवाजे पाण्याच्या कलशांनी, दीपांनी, तरुण आंब्याच्या पानांच्या माळांनी, आणि मोत्यांच्या हारांनी सजले होते. शहराच्या सर्व बाजूंना तट, प्रवेशद्वारे, आणि घरांना सुवर्ण अलंकार, आणि प्रासादांचे तेजस्वी शिखरे शोभा देत होते. आंगण, रस्ते, चौक स्वच्छ आणि चंदनाच्या पाण्याने शिंपडलेले; तांदूळ, अखंड धान्य, फुले, फळे, आणि भाताचे अर्पण सर्वत्र होते. राजा रस्त्यातून जात असताना, शहरातील स्त्रिया विविध ठिकाणी शुभ वस्तू—तांदूळ, अखंड धान्य, दही, पाणी, कुशा, फुले, फळे—घेऊन आले. सज्जन स्त्रिया प्रेमाने आशीर्वाद देत, गोड बालगाणी ऐकत, राजा आपल्या वडिलांच्या महालात प्रवेश केला. त्या भव्य महालात, मोठ्या रत्नांच्या गुच्छांनी सजलेला, राजा वडिलांकडून अत्यंत जपला गेला, आणि तेथे देवासारखे राहिले. तेथे, शय्या दूधाच्या फेसासारख्या शुभ्र, सुवर्ण अलंकारांनी सजलेली; आसन अत्यंत मौल्यवान, आणि सर्व सामान सुवर्णाचे होते. क्रिस्टलच्या भिंती, मोठ्या पन्ना, रत्नांची दिवे, स्त्रियांच्या दागिन्यांच्या रत्नांनी अलंकृत, चमकत होते. आनंदी बागांत, अद्भुत दिव्य वृक्ष, पक्ष्यांच्या जोड्या कुजबुजत, आणि मदात मस्त मधमाशा गात होते. या प्रकारे, धर्म, भक्ती आणि राजसत्ता यांचा संगम असलेल्या या दिव्य प्रसंगात, युधिष्ठिराचा राज्याभिषेक आणि भीष्मांचा महाप्रयाण, कृष्णाच्या सान्निध्यात, अत्यंत मंगल आणि भक्तिपूर्ण वातावरणात संपन्न झाला.