श्रीमद्भागवतपुराणम्

प्रभातकाळी, जसा एखादा राजास आपल्या शौर्याच्या स्तुतींनी जागृत करण्यासाठी गायक पुढे येतात, तसेच त्या दिवशी सेवकांनीही प्रभूला जागे करण्यासाठी पवित्र स्तोत्रे गाऊन त्याची स्तुती केली. त्यावेळी वेदांनी घोषणा केली, "जय हो, जय हो! हे अजन्मा, हे अजित, गुणांनी प्राप्त झालेल्या दोषांना दूर कर. तूच स्वतःच्या स्वरूपाने सर्व सामर्थ्यांचा आश्रय आहेस. अव्यक्त आणि व्यक्त जगातल्या सर्व शक्तींच्या जागृतीचे मूळ तूच आहेस. वेद तुझ्या मागे चालतात, पण तू आपल्या अद्भुत इच्छेने चालला असलास, तर ते तुला गाठू शकत नाहीत." हे विश्व जरी मोठे आणि स्थिर वाटत असले, तरी ज्ञानी लोक त्याला मुळातच क्षणभंगुर समजतात, जसे मातीच्या विविध आकारांची निर्मिती आणि नाश हे मातीमध्येच आहे, त्या बदलांमध्ये नाही. म्हणून ऋषी आपले मन, वाणी आणि कर्म तुझ्यावरच स्थिर करतात; मग पृथ्वीवरील माणसांच्या पावलांचे चिह्नही खरे कसे असतील? हे त्रैलोक्यनाथ, तुझ्या पवित्र कथांच्या अमृतात स्नान करून, जे सर्व मलिनता नष्ट करतात, ज्ञानी लोक आपली तपश्चर्या सोडून देतात. मग जे सर्व इच्छा आणि काळाच्या प्रेरणांपासून मुक्त होऊन तुझ्या धामात, तुझ्या सर्वोच्च पदाची उपासना करतात, त्यांना अखंड आनंदाची अनुभूती मिळते. जसे प्राणवायू शरीराला आधार देतो आणि तुझ्या इच्छेने चालतो, तसेच पंचमहाभूतांनी—अग्नीपासून सुरू होऊन—तुझ्या कृपेने ब्रह्मांडाचा अंड तयार केला. अन्नापासून सुरू होणारी सर्व सृष्टी ही तुझीच अभिव्यक्ती आहे, पण तू वास्तव आणि अवास्तव यांच्याही पलीकडे आहेस; आणि जे उरते ते तुझे अमर स्वरूप आहे. जे लोक अपूर्ण दृष्टीने, ऋषींमध्येही कनिष्ठ मार्गाचे उपासक आहेत, ते हृदयातील सूक्ष्म आकाशातच मार्ग शोधतात. तिथून, हे अनंत, तुझे सर्वोच्च धाम डोक्याच्या वर प्रकट होते, आणि जे तेथे पोहोचतात, ते पुन्हा मृत्यूच्या मुखात पडत नाहीत. तू विविध अद्भुत योनींमध्ये कारणरूपाने प्रवेश करून, विविध कर्मानुसार विविध स्वरूपात प्रकट होतोस, जसे अग्नी विविध रूपांत प्रकट होतो. परंतु जे खोट्या अहंभावातून मुक्त झाले आहेत, त्यांना तुझे सर्वोच्च धाम सर्वत्र सारखेच प्रकट होते; असे शुद्धचित्त लोक सर्व भेद टाकून तुझ्या एकरसतेचा अनुभव घेतात. या शरीरांत, जे तुझ्याच अंतर्बाह्य सृष्टीचे रूप आहेत, तू 'पुरुष' म्हणून सर्व शक्तींचा धारक आहेस, प्रत्येक भागात विद्यमान आहेस. म्हणून, माणसांच्या मार्गाचा आणि वेदांच्या अंतिम सत्याचा विचार करून, ज्ञानी तुझ्या पायांची पृथ्वीवर उपासना करतात आणि तुझ्यावरच विश्वास ठेवतात. ज्यांना आत्म्याचे सत्य जाणून घ्यायचे आहे, ते तुझ्या अमर कर्मांच्या सागरात परिश्रम करतात, पण मोक्षाचीही इच्छा करत नाहीत. त्यांनी आपली घरे सोडून, हंसासारख्या भक्तांच्या संगतीत, तुझ्या कमलपदांची सेवा स्वीकारली आहे आणि त्यांना दुसरे काहीही नको असते. तुझ्या मार्गाने चालणारे हे देहधारी जीव, आप्त, मित्र, प्रियजन यांच्यासोबत जणू काही वावरतात, पण जेव्हा ते तुझ्याकडे, खऱ्या हितचिंतकाकडे वळतात, तेव्हा त्यांना खरा आनंद मिळतो. पण जे खोट्या उपासनांत रमतात, ते स्वतःलाच हानी करून, आसक्तीमुळे दुःखात भटकतात. जे ऋषी श्वास, मन आणि इंद्रिये संयमित करून दृढ योग साधतात आणि तुझी हृदयात उपासना करतात, त्यांच्या शत्रूंनाही तुझे स्मरण होऊन तुझी प्राप्ती होते. नागराजाच्या आलिंगनात मन रमवणाऱ्या स्त्रिया, आणि आम्हीही, तुझ्या कमलपदांच्या अमृताचा आस्वाद घेऊन तुझ्यासारखेच झालो आहोत. कोणाला खरे ज्ञान आहे की, ज्याच्यापासून ब्रह्मा उत्पन्न झाला, आणि ज्याच्या मागे देव, गंधर्व, इतर सर्व चालतात, त्याचा प्रारंभ, अंत, किंवा मार्ग कोण जाणतो? म्हणून तो अस्तित्वातही नाही, अनस्तित्वातही नाही, दोन्हीही नाही, आणि काळाच्या अधीनही नाही. जेव्हा तो असे विहार करतो, तेव्हा कोणतेही शास्त्र त्याला गाठू शकत नाही. जे आत्मा जन्मतो, मरतो, किंवा शरीरापासून वेगळा आहे, असे शिकवतात, ते अज्ञानातून बोलतात, फक्त वरवरचं लक्षात ठेवतात. पुरुष हा त्रिगुणांचा बनलेला आहे, ही कल्पनाही अज्ञानातूनच उत्पन्न होते; तुझ्यात, आणि तुझ्याही पलीकडे, अशा भेदांना खऱ्या ज्ञानात स्थान नाही. जसे सुवर्ण विविध रूपांत असूनही, त्याची खरी ओळख असणारे त्याला कधीच टाकत नाहीत, तसेच आत्म्याचे ज्ञाते सर्व हे आत्माच आहे असे पाहतात, सर्व रूपांना न टाकता, कारण सर्वत्र तूच व्यापलेला आहेस. जे तुझे साथीदार म्हणून वावरतात, सर्व जीवांचे निवासस्थान म्हणून, ते मृत्यूच्या डोक्यावरही निर्भयपणे पाऊल ठेवतात. तू, हे प्रभो, देवतांनाही एकत्र करतोस, जसा गवळी गायी एकत्र करतो; आणि जे तुझ्याशी मैत्री करतात, तेच शुद्ध होतात, पण जे तुझ्याकडे पाठ फिरवतात, त्यांना नाही. तू निष्क्रिय, स्वयंसिद्ध, सर्व सृजनशक्तींचा धारक आहेस. देवता सदैव जागरूक राहून, तुझी सेवा करतात, जसे हात सार्वभौम राजाची सेवा करतात. विश्वनिर्माते, तुझ्या आज्ञेने नेमले गेलेले, तुझ्या सान्निध्यात आदराने कार्य करतात. चराचर सृष्टी ही कारण आणि अजन्मा यांच्या संयोगाने उत्पन्न होते; ती तुझ्या दृष्टीखाली कार्य करते, हे मुक्त प्रभो. पण त्या बंधनातून मुक्त झाल्यावर, दुसरे काही उरत नाही, कारण परमात्म्यासाठी दुसरा नाही; जसे आकाश सर्व काही धारण करूनही, अद्वितीय आणि रिकामेच राहते. जर देहधारी जीव खरोखरच अनंत आणि सर्वव्यापी असतील, तर त्यांच्यावर कोणतेही नियंत्रण शक्य होणार नाही—पण तसे नाही. आणि जर जन्मलेले अजन्म्यापासून बनले असेल, तर ते न सोडता, नियंता कायम राहील; पण ही समजूत नाकारणे म्हणजे समजण्यात चूक करणे. प्रकृती आणि पुरुष यांचा खरा उद्गम असू शकत नाही, कारण दोन्ही अजन्मा आहेत; त्यांच्या संयोगातून जे उत्पन्न होते, ते अस्थिर असते, जसे पाण्यावरचे बुडबुडे. हे परमेश्वरा, तुझ्यातच सर्व भिन्न नावे आणि गुण विरघळतात, जसे सर्व नद्या, त्यांच्या चवींसह, सागरात विलीन होतात. मानवांमध्ये, जे तुझ्या मायेमुळे निर्माण झालेल्या तीव्र भ्रमाला ओळखतात, ते तुझ्यावर मन केंद्रित करतात आणि त्यांची भक्ती सतत वाढते. जे तुझ्यापासून दूर राहतात, त्यांना तुझ्या एका कटाक्षानेही भीती निर्माण होते, मग तुझ्या भक्तांना संसाराची भीती कशी राहील? जे या जगात चंचल मनावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न करतात—जणू काही अनियंत्रित घोड्यावर बसले आहेत—इंद्रिये आणि प्राणाच्या शक्तीने, पण गुरूच्या पायांकडे दुर्लक्ष करतात, ते समुद्रात मार्गदर्शक सोडून भरकटलेल्या व्यापाऱ्यांप्रमाणे दुःखात पडतात. तू असताना, लोकांनी नातेवाईक, मुलं, स्वतः, पत्नी, धन, घर किंवा रथ यांवर अवलंबून राहण्यात काय अर्थ आहे? जे हे ओळखत नाहीत, ते भोगाची आसक्ती धरून भटकतात, पण त्यांना स्वतःचा वाटा मिळत नाही, आणि समाधानही मिळत नाही. पृथ्वीवरील ऋषी, जे तीर्थयात्रेने आणि तुझ्या कमलपदांच्या पाण्याने अंतःकरण शुद्ध करतात, आणि ज्यांचे मन एकदाही तुझ्या शाश्वत आनंदस्वरूपावर स्थिर होते, ते पुन्हा कधीच अशा लोकांच्या निवासस्थानी जात नाहीत, जे माणसांचा खरा सार लुटतात. जर कोणी म्हणतो, 'हे विद्यमानापासून उत्पन्न झाले आहे,' तर अशी तर्कणा चुकीची आहे, कारण ती कधी कधी खरी, कधी खोटी असते, आणि दोन्ही एकत्र येत नाहीत. व्यवहारासाठी भेद केले जातात, पण हे परंपरेनेच चालत आले आहे, आणि भाषेचे क्लिष्ट रूप, मंत्रोच्चाराच्या अंधानुकरणामुळे, मंदबुद्धी लोकांना गोंधळात टाकते. जे पूर्वी नव्हते, आणि संहारानंतर राहणार नाही, आणि मधल्या काळात मर्यादित आहे, ते तुझ्यात एकरसतेच्या भ्रमासारखे दिसते. म्हणून त्याची तुलना धन किंवा जातीच्या भेदांशी केली जाते, पण ज्ञानी लोक समजतात की, मनाचा खेळ खोटा आहे आणि त्यातील अमृतही मृगजळ आहे. जेव्हा आत्मा अजन्म्याच्या संगतीने, अजन्म्याच्या संपर्काने गुण प्राप्त करतो, तेव्हा तो त्यासारखा होतो आणि मग मृत्यूपासून मुक्त होतो. तूही ते स्वरूप सोडतोस, जसा साप आपली कातडी टाकतो, आणि आपल्या सर्वोच्च, अमाप तेजात, तू आठपट अधिक आणि सर्व मापांच्या पलीकडे आहेस. जर योगी मनातील इच्छांच्या गुंत्यातून मुक्त झाले नाहीत, तर तू, अयोग्यांसाठी कठीण, हृदयात लपलेला राहतोस, जसा गळ्यातील दागिना विसरला जातो. जे आत्म्याने तृप्त नाहीत, त्यांना दोन्ही बाजूंनी दुःखच आहे—हे प्रभो—कारण त्यांनी तुझ्या अमर, दृढ अवस्थेला गाठलेले नाही. जो तुला, शुभ-अशुभाचा मूळ, ओळखत नाही, तो तुझ्यापासून उत्पन्न होणारे गुण-दोष आणि देहधारकांची वाणी ओळखू शकत नाही. पण प्रत्येक युगात, हे गुणयुक्त प्रभो, तुझे गायन अखंड चालते, आणि जे तुझे श्रवण करतात, त्यांना मानवांच्या मार्गदर्शनाने मुक्ती मिळते. स्वर्गातील शासकही, हे अनंत, तुझा अंत गाठू शकले नाहीत, की त्या सावर्‍णांच्या ब्रह्मांडसमूहांनीही नाही, जे तुझ्या मध्ये आहेत. जसे धुळीचे कण आकाशात वाऱ्याने फिरतात, तसेच वेदही, काळासह, नष्ट होतात; पण तुझ्यातच त्यांना फलप्राप्ती होते, आणि अवास्तव टाकून, ते तुझ्यातच विलीन होतात. भगवान म्हणाले, "अशा प्रकारे, ब्रह्माकडून ही शिक्षाही ऐकून, सिद्धांनी, संनंदनाचा आदर केला, कारण त्यांना आत्ममार्ग माहिती होता." "या प्रकारे, पूर्वीच्या महात्म्यांनी, आकाशमार्गाने प्रवास करत, सर्व वेद, पुराणे आणि उपनिषदांचा सारांश काढला आहे." "आणि तू, हे ब्रह्मपुत्र, ही आत्मविद्या श्रद्धेने पेलून, पृथ्वीवर इच्छेप्रमाणे वावर, आणि लोकांच्या इच्छा जाळ." श्री शुकदेव म्हणाले, "अशा प्रकारे, त्या ऋषीकडून श्रद्धा व संयमाने शिक्षण घेऊन, विरव्रत नामक मुनिने, पूर्ण व विद्वान, असे बोलले." श्री नारद म्हणाले, "त्या पुण्यश्लोक कृष्णाला, सर्व सृष्टीच्या सर्जन-विनाशाचा धारक, मी वंदन करतो." "त्या प्राचीन ऋषी व त्यांच्या शिष्यांना वंदन करून, मी मग वडिलांच्या, द्वैपायनाच्या, आश्रमात गेलो." "भगवानाने मला सन्मानित करून, आसन दिले, तेव्हा मी त्यांना नारायणाच्या मुखातून ऐकलेले सर्व सांगितले." "राजा, अशा प्रकारे मी सांगितले आहे, जे तू विचारले होतेस—की मन ब्रह्मावर, जो निरुपलक्ष्य व निर्गुण आहे, कसे स्थिर करावे." "जो या सृष्टीचा आरंभ, मध्य आणि अंत पाहतो, जो अव्यक्त, जीव आणि अधिपतींचा स्वामी आहे; ज्याने हे जग निर्माण करून त्यात प्रवेश केला आणि ऋषींच्या माध्यमातून शासित केले; ज्याला प्राप्त करून, देहधारी आत्मा, जसा झोपलेला पक्षी घरटे सोडतो, तसा सर्व सोडतो—त्या हरिवर सतत ध्यान करावे, कारण त्याचे एकमेव अस्तित्व कोणत्याही उत्पत्तीला न लागणारे, निर्भय आहे." "अशा प्रकारे, 'वेदांचे स्तोत्र' नावाचा, श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दहाव्या स्कंधातील सत्त्याऐंशीवा अध्याय, जो परमहंसांसाठी ग्रंथ आहे, समाप्त झाला." राजाने विचारले, "देव, दैत्य आणि मानवांमध्ये, जे अनिष्टाला शुभ मानून उपासना करतात, ते प्रामुख्याने श्रीमंत राजे असतात, पण लक्ष्मीपती हरिचे भक्त मात्र तसे नसतात.