राजा, रुक्मिणीच्या डोळ्यातील अश्रू पुसत, तिच्या दुःखाने ओलावलेल्या उराशी श्रीकृष्णाने तिला आपल्या हाताने आलिंगन दिले. ती केवळ कृष्णाला समर्पित होती. कृष्ण, जो सांत्वना देण्याची कला जाणतो, त्याने करुणेने रुक्मिणीला धीर दिला. तिचा मन अभिमान आणि विनोदामुळे गोंधळलेले होते, पण ती अशा दुःखाची पात्र नव्हती. धर्मात्म्यांचा आश्रय असलेल्या भगवानाने तिला शांत केले. श्रीकृष्ण म्हणाले, “विदर्भराजकन्ये, राग करू नकोस; मला माहित आहे तू पूर्णपणे माझ्या प्रति समर्पित आहेस. तुझे मनोगत ऐकावे, म्हणून मी हलकेफुलके वागलो, हे सुंदर स्त्री. मी तुझे चेहरा पाहण्याची इच्छा केली, तुझे प्रेमाने थरथरणारे ओठ, तुझ्या लालसर कटाक्ष, आणि तुझे भुवया वक्र करून तुझा राग.” “गृहस्थांसाठी, हे लाजाळू आणि सुंदर स्त्री, कुटुंब जीवनातील सर्वोच्च लाभ म्हणजे आपल्या प्रिय व्यक्तीसोबत हसत-खेळत संवाद साधणे.” शुकदेव म्हणाले, “भगवानाने अशा प्रकारे रुक्मिणीला सांत्वना दिली; तिने समजले की कृष्णाचे शब्द केवळ विनोद होते, आणि तिने आपल्या प्रियकराकडून वियोगाची भीती सोडली.” रुक्मिणीने कृष्णाच्या चेहऱ्याकडे पाहिले, तिचा कटाक्ष सौम्य आणि प्रेमळ होता, आणि लाजाळू स्मिताने तिने श्रेष्ठ पुरुषाशी बोलली, “कमलनयन, तुझे बोलणे खरे आहे. माझ्या नगण्य गुणांनी आणि अज्ञानाने मी तुझ्या सारख्या सर्व संपत्तीच्या अधिपतीला कशी योग्य पत्नी ठरू? तू स्वतःच्या महानतेत रमलेला आहेस.” “हे महाबाहू, तू सर्व सद्गुणांमध्ये वास करतोस, पण त्यांना स्पर्श करत नाहीस; जसे समुद्र लाटांच्या खाली असतो. तू senses पासून मुक्त आहेस, भक्तांसाठी रूप धारण करतोस, आणि राजांच्या हृदयातून अज्ञानाचा अंधकार दूर करतोस.” “तुझ्या कमलपादाचा मार्ग, जो ऋषींना प्रिय आहे, तो सामान्य पुरुष आणि पशूंना समजणे कठीण आहे, कारण तुझे कर्म जगातील समजापलीकडे आहे; केवळ तुझ्या अनुयायांना ते समजते.” “तू खरेच निर्गुण आणि निरवैर आहेस, कारण तुझ्यापलीकडे काहीही नाही; शक्तिशाली देखील तुला अर्पण करतात. जे लोभ आणि संपत्तीने अंध आहेत, ते तुला ओळखत नाहीत, पण तरीही शक्तिमान तुला प्रिय आहेत आणि तू त्यांना प्रिय आहेस.” “तू मानवाच्या सर्व ध्येयांचा आणि फळांचा मूर्तिमंत आहेस; ज्ञानी पुरुष तुझ्या इच्छेने सर्व काही त्यागतात. तुझ्या संगतीची पात्रता त्यांच्यात आहे, जे पुरुष आणि स्त्रियांच्या सुख-दुःखात गुंतलेले आहेत, त्यांच्यात नाही.” “तू, ज्याची महिमा ऋषी स्तुती करतात, तू जगाचा आत्मा आणि आत्म्यांचा दाता आहेस—माझे ऐकणे आहे. तुझ्या भुवया काळाचा संकेत देतात तेव्हा ब्रह्मा आणि शिव देखील आपली आशीर्वाद गमावतात; मग इतरांची काय कथा?” “गदाचा मोठा भाऊ, तुझे शब्द कदाचित साधे वाटतात, पण तू आपल्या धनुष्याच्या टंकाराने राजांना पळविले आणि मला घेऊन गेलास, जसे सिंह प्राण्यांमध्ये आपला वाटा घेतो; त्यांच्यामुळे मी समुद्रात आश्रय घेतला.” “कमलनयन, तुझ्या इच्छेने अम्बरीष, नहुष, गयासारख्या श्रेष्ठ राजांनी आपली राज्ये सोडली आणि वनात गेले; पण जे इथे राहतात, ते तुझ्या मार्गावर का जात नाहीत?” “तुझ्या कमलपादाचा सुवास, जो सत्पुरुषांनी सांगितला आणि लोकांना मुक्ती देतो, जो एकदा घेतला, त्यानंतर दुसरा आश्रय कोण घेईल? मृत्युलोकातील पुरुष, जे पदार्थांच्या मोहाने अंध आहेत, ते लक्ष्मीच्या निवासाला, गुणांचा भांडार, दुर्लक्ष करतात.” “मी तुझी पूजा केली आहे, हे सर्व लोकांचे प्रभु, योग्य प्रकारे; तू या आणि पुढील जन्मातील इच्छांची पूर्तता करतोस. जन्माच्या फेरात फिरताना तुझे पादचिन्हच माझे आश्रय असो; तू पूजा करणाऱ्यांना निश्चितपणे येतोस, आणि त्यांना असत्यापासून मुक्त करतोस.” “अच्युत, स्त्रियांच्या घरात, जे पुरुष तुझ्या शिकवणीने वागतात, ते गाढव, गाय, घोडा, मांजर आणि नोकरांसारखे आहेत; तुझ्या कथा, ज्यांना शिव आणि ब्रह्माच्या सभेत गायले जाते, त्यांच्या कानावर पोहोचत नाहीत, तर त्यांच्या जीवनाचा काय उपयोग?” “मूर्ख स्त्री, जी तुझ्या कमलपादाचा अमृत सुवास घेतलेला नाही, ती आपल्या प्रियकराला जपते—ज्याचे शरीर त्वचा, केस, नख, मांस, हाड, रक्त, कृमी, विष्ठा, कफ, पित्त, वायूने भरलेले आहे—एक जीवित शव.” “कमलनयन, तुझ्या पादांवर माझी भक्ती असो, कारण तू आत्मतुष्ट आहेस आणि कोणालाही वेगळा मानत नाहीस. जेव्हा वृद्धापकाळामुळे रजोगुण वाढतो, आणि तू माझ्याकडे पाहतोस, तेच आमच्यावर तुझे सर्वोच्च अनुग्रह आहे.” “मधुसूदन, मला तुझे शब्द खोटे वाटत नाहीत. कारण कन्येचे प्रेम सामान्यतः आईवर असते, आणि क्वचित इतरावर.” “सांभाळ नसलेल्या स्त्रीचे मन वारंवार नवीन गोष्टीकडे वळते. बुद्धिमान पुरुषाने अशा स्त्रीवर विश्वास ठेवू नये; ठेवला तर दोन्ही बाजू गमावतो.” भगवान म्हणाले, “हे पतिव्रता राजकन्ये, मी तुला शब्दांनी परीक्षा घेतली, तुझे ऐकण्याची इच्छा पाहण्यासाठी. तू जे विचारलेस, ते मी सांगितले, ते खरे आहे.” “हे सुंदर स्त्री, तुझे कोणतेही इच्छा असो, तू केवळ माझ्यावर समर्पित आहेस, म्हणून तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात, कारण तू माझी एकनिष्ठ भक्त आहेस.” “हे निष्पाप स्त्री, तुझे पतीवर प्रेम आणि निष्ठा सिद्ध झाली आहे. माझ्या शब्दांनी तू अस्वस्थ झालीस, तरी तुझे मन माझ्यापासून विचलित झाले नाही.” “जे विवाहित जीवनात तप आणि व्रतांनी माझी पूजा करतात, पण इच्छा-आसक्त आहेत, ते माझ्या मायेत गुंतलेले आहेत, आणि मला मुक्तीचा अधिपती मानतात.” “जे गर्विष्ठ, माझ्यापर्यंत पोहोचून—मुक्तीच्या संपत्तीला मिळवून—तरीही भौतिक संपत्ती आणि पतीची इच्छा करतात, ते दुर्दैवी आहेत. त्यांच्या प्रकारच्या लोकांना, अगदी नरकही प्रिय असतो, कारण ते आपल्या जातीला आसक्त असतात.” “हे गृहिणी, तू सतत माझ्या इच्छेनुसार वागलीस, जे दुर्मिळ आहे आणि जन्ममुक्ती देणारे आहे, अगदी अशा स्त्रियांना, ज्या संतुष्ट करणे कठीण आहे, ज्यांच्या इच्छा पूर्ण करणे कठीण आहे, आणि जे कपटात रमतात.” “हे गर्विष्ठे, मी कोणत्याही घरात तुझ्या सारखी पतिव्रता पत्नी पाहिली नाही, जी आपल्या लग्नाच्या वेळी आलेल्या राजांकडे लक्ष न देता, माझ्या कीर्ती ऐकलेल्या ब्राह्मणाला गुप्तपणे माझ्याकडे पाठवलेस.” “तुझ्या भावाचा युद्धात अपमान झाला आणि विवाहोत्सवात जुगारात मारला गेला, त्या असह्य दुःखाला तू माझ्यापासून वियोगाच्या भीतीने सहन केलेस, आणि काही बोलली नाहीस; त्यामुळे तू आम्हाला जिंकलेस.” “तू गुप्त संदेशवाहक पाठवून मला मिळवण्याचा प्रयत्न केलास, आणि जेव्हा तुला वाटले मी हे शरीर सोडून जाईन, तरी तू माझ्यावर दृढ राहिलीस; त्यासाठी आम्ही तुझ्या भावना प्रतिसाद दिल्या.” शुकदेव म्हणाले, “अशा प्रकारे, विश्वाचा प्रभु, रुक्मिणीसोबत प्रेमळ संवाद साधत, तिला आपल्या शब्दांनी आनंद दिला, आणि मानवाच्या पद्धतीचे अनुकरण करत खेळला.” “त्याचप्रमाणे, सर्वत्र व्यापलेला हरि, जगाचा शिक्षक, प्रत्येक पत्नीच्या घरात राहून, गृहस्थधर्माचे पालन करत, जणू तो स्वतः गृहस्थ आहे.” “मग, शुकदेव म्हणाले, कृष्णाच्या प्रत्येक पत्नीला दहा पुत्र झाले, प्रत्येक पुत्र शक्तीत समान आणि नववा पुत्र देखील; सर्व पुत्र पित्याच्या गुणांनी संपन्न होते.” “अच्युत, जो कधी घर सोडत नाही, तो त्यांच्या घरात उपस्थित असल्याचे पाहून, राजकन्यांनी त्याला आपला सर्वाधिक प्रिय मानले, जरी त्या स्त्रियांना त्याचा खरा स्वरूप माहित नव्हते.” “कमलासारखे चेहेरे, दीर्घ बाहू आणि नेत्र, प्रेमळ कटाक्ष आणि मधुर शब्दांनी, प्रभुने स्त्रियांना मोहित केले, ज्या स्वतःच्या आकर्षणाने त्याच्या ऐश्वर्यापुढे मन नियंत्रित करू शकल्या नाहीत.” “स्मित कटाक्ष, हावभावांतून अंतरंग भावना प्रकट करत, आणि कौशल्यपूर्ण, प्रेमाने भरलेले शब्द, भुवया हलवून; सोळा हजार पत्नी कामदेवाच्या बाणांनी त्याचे मन विचलित करण्याचा प्रयत्न करत, तरीही त्याच्या senses ला बाधा करू शकल्या नाहीत.” “लक्ष्मीच्या पतीला पती म्हणून मिळवून, त्या स्त्रिया—ज्यांचा मार्ग ब्रह्मा आणि इतरांना ज्ञात नाही—आनंदाने त्याची सतत सेवा करत, त्याच्या स्मित, कटाक्ष, स्पर्श आणि आलिंगनासाठी उत्सुक राहिल्या.” “शेकडो दासी प्रभुची सेवा करत, स्वागत, आसन, पाय धुणे, तांबूल, विश्रांती, पंखा, सुगंधी फुले, केसांची सजावट, शय्या, स्नान, आणि इतर अर्पण करत.” “कृष्णाच्या पत्नींपैकी, दहा पुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या आठ राणी आहेत; मी त्यांचे पुत्र सांगणार आहे, प्रद्युम्नपासून सुरू करून.” अशा प्रकारे, श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी यांचा संवाद, त्यातील प्रेम, भक्ती, आणि श्रीकृष्णाचे अद्भुत गृहस्थ जीवन, तसेच त्याच्या पत्नींच्या निष्ठेचे वर्णन शुकदेवांनी केले.