शुद्ध ज्ञान हेच परम ब्रह्म, परमात्मा, भगवान, आणि पुरुष आहे—असे सांगितले गेले आहे. जरी तो एकच असला, तरी विविध ज्ञानेन्द्रियांच्या माध्यमातून वेगळा भासत असतो. संपूर्ण योगाच्या साधनेने, योगी येथेच इच्छित ध्येय प्राप्त करतो—म्हणजे सर्व गोष्टींपासून पूर्ण विरक्ती. एकच ज्ञान, जेव्हा बाह्याभिमुख इंद्रियांद्वारे प्रकट होते, तेव्हा मायेमुळे ते विविध विषयांच्या रूपात दिसते; निर्गुण ब्रह्म, ध्वनी वगैरे गुण धारण करून प्रकट होते. जसे महत्तत्त्व अहंकाराच्या रूपाने त्रैगुण्य आणि पंचभौतिक बनते, आणि त्याचे अकरा अंग विश्वाच्या उत्पत्तीचे कारण असते—तसेच हे सर्व एकत्रितपणे जाणणारा, श्रद्धा आणि भक्तीने, योगाचे नियमित आचरण करणारा, एकाग्रचित्त, अनासक्त आणि समदर्शी पुरुष हे सत्य प्रत्यक्ष पाहतो. ही गूढ विद्या, ब्रह्मदृष्टी, सांगितली गेली आहे—ज्यामुळे प्रकृती आणि पुरुष यांचे तत्त्वज्ञान समजते. जसे एकच वस्तु अनेक गुणांनी युक्त असली, तरी वेगवेगळ्या इंद्रियद्वारे जाणली गेली म्हणून ती विभागली जात नाही; त्याचप्रमाणे, भगवंतही विविध शास्त्रमार्गांनी जरी उपासला गेला, तरी एकच राहतो. कर्म, यज्ञ, दान, तप, अध्ययन, संयम, इंद्रियनिग्रह, मननिग्रह, कर्मत्याग—या सर्व साधनांनी, तसेच विविध योगमार्गांनी, भक्तियोगाने, कर्म आणि संन्यासयुक्त धर्माने, आणि आत्मसाक्षात्काराने, दृढ विरक्तीने—भगवान प्राप्त होतो, गुणयुक्त किंवा निर्गुण रूपाने, स्वतःच्या आत्मदृष्टीने पाहणाऱ्याला. चार प्रकारच्या भक्तियोगाचे स्वरूप मी सांगितले आहे; आणि तेही, जे अव्यक्तात काळ प्रवेशल्यावर जीवांतून नाहीसे होते. अज्ञान आणि कर्मामुळे निर्माण झालेल्या जन्ममृत्यूच्या चक्रात जीव प्रवेश करतो, पण स्वतःचा मार्ग ओळखत नाही. ही विद्या कधीही दुष्ट, शिस्त नसलेल्या, गर्विष्ठ, शत्रुत्व करणाऱ्यांना किंवा केवळ बाह्यरित्या धार्मिक असणाऱ्यांना शिकवू नये. ती लोभी, संसारात आसक्त, माझ्यावर श्रद्धा नसलेल्यांना, किंवा माझ्या भक्तांचा द्वेष करणाऱ्यांनाही शिकवू नये. पण जो श्रद्धावान, भक्त, शिस्तबद्ध, द्वेषरहित, सर्व जीवांशी मैत्रीभाव असलेला आणि सेवा करण्याची इच्छा असलेला आहे—त्याला ही विद्या द्यावी. जो बाह्यदृष्ट्या विरक्त, शांतचित्त, द्वेषरहित, शुद्ध आहे आणि ज्याच्यासाठी मी सर्वात प्रिय आहे—त्यालाही ही विद्या सांगावी. हे माता, जो कोणी एकदाच श्रद्धेने हे ऐकतो, किंवा मन एकाग्र करून याचे पठण करतो, तो नक्कीच माझ्या मार्गाला प्राप्त होतो. श्री शुकदेव म्हणतात: अशा प्रकारे भगवानाचे सुंदर वचन ऐकून, गोपिका त्यांच्या विरहजन्य वेदना विसरल्या; त्यांचे सर्व इच्छित पूर्ण झाले, कारण त्यांना प्रियतम भगवान प्राप्त झाले. तेथे गोविंदाने, भक्तिपूर्ण आणि आनंदी गोपिकांच्या वेढ्यात, रासक्रीडा आरंभ केली. त्या स्त्रिया सर्वात सुंदर रत्नांसारख्या होत्या, एकमेकींच्या हातात हात घालून उभ्या होत्या. गोकुळातील त्या वर्तुळात, योगेश्वर कृष्ण प्रत्येक गोपीजवळ उभा राहिला. तो त्यांच्या गळ्यात हात टाकून त्यांना जवळ घेत होता; हे दृश्य पाहणाऱ्याला असे वाटले, जणू आकाशात शेकडो विमानमहालांची गर्दी झाली आहे. देवता आणि त्यांच्या पत्नी, उत्कंठेने भारावून, हे दृश्य पाहू लागल्या; मग दुंदुभी वाजल्या, फुलांची वृष्टी झाली, आणि गंधर्वराज आपल्या पत्नींसह कृष्णाच्या निर्मल कीर्तीचे गान करू लागले. रासवर्तुळात गोपिकांच्या कंकण, नुपूर आणि घुंगरूंच्या निनादाने गूंज निर्माण झाली. त्यांच्यात, देवकीनंदन भगवान, मोठ्या पाचूच्या रत्नासारखा, सुवर्णरत्नांमध्ये उठून दिसत होता. पायांची ठेके, हातांची लयबद्ध हालचाल, हास्यपूर्ण कटाक्ष, भुवयांचा खेळ, गालावर झुलणारी कुंडले, घामाने ओले झालेले मोकळे केस—अशा अवस्थेत गोपिका गात होत्या; त्या जणू मेघमंडळात चमकणाऱ्या वीजेसारख्या दिसत होत्या. नृत्य करताना, गाताना, उत्कटतेने त्यांच्या कंठाला लालिमा आली होती; कृष्णाच्या स्पर्शाने त्या आनंदित झाल्या आणि त्यांचे गीत संपूर्ण स्थळी भरून गेले. एक गोपी, मुकुंदासह, कौशल्याने त्याच्या गाण्यात सूर मिसळत होती; भगवान तिला "छान, छान!" म्हणून गौरव देत होता, आणि तिला विशेष कृपा दाखवत होता. एक गोपी रासक्रीडेमुळे थकली होती; तिच्या ढिल्या झालेल्या कंकणांनी आणि मोगऱ्याच्या माळेने, तिने आपला हात गदाधराच्या खांद्यावर ठेवला. दुसरीने कृष्णाचा निळ्या कमळासारखा, चंदनाचा सुगंध असलेला हात नाकाशी नेला आणि उत्कट आनंदाने त्याचे चुंबन घेतले. एक गोपी, नाचताना तिच्या कुंडल्यांचा झळाळता प्रकाश गालावर पडला होता; तिने आपला गाल कृष्णाच्या गालाशी लावला आणि स्वतः चघळलेला तांबूल त्याला अर्पण केला. एक, नाचता-गाताना थकली, तिच्या नुपूर आणि कटीबंध वाजत होते; तिने अच्युताचा कमळासारखा हात आपल्या वक्षस्थळी ठेवून विश्रांती घेतली. गोपिकांना अच्युत प्रियतम लाभला; लक्ष्मीचा एकमेव स्वामी त्यांचा झाला. त्यांनी त्याच्या गळ्यात हात घालत, गात-नाचत त्याच्या सहवासाचा आनंद लुटला. कमळाच्या कुंडल्या, ओले केस, घामाने उजळलेले गाल, तेजस्वी चेहरे, कंकण-नुपूरांचा निनाद—अशा अवस्थेत गोपिका भगवंतासोबत नाचत होत्या; त्यांच्या माळा केसांतून सैल झाल्या होत्या, आणि गायींच्या वाड्यात मधमाश्यांच्या गुंजारवात त्या रमल्या होत्या. अशा प्रकारे, आलिंगन, हातांचा स्पर्श, प्रेमळ कटाक्ष, हास्य-खेळ—यांनी लक्ष्मीपती कृष्णाने त्या सुंदर वृजांगनांसोबत क्रीडा केली, जणू एखादे मूल स्वतःच्या प्रतिबिंबाशी खेळते. त्याच्या सान्निध्यात, गोपिकांचे इंद्रिय आनंदाने भरून गेले; त्यांच्या केश, वस्त्रे, स्तनबंध, माळा आणि दागिने सैल झाले, तरी त्या ते नीट गोळा करू शकल्या नाहीत, हे कुरुश्रेष्ठा. कृष्णाच्या या क्रीडा पाहून, स्वर्गातील स्त्रिया देखील मोहित झाल्या; चंद्र आणि त्याचा परिवारही अचंबित झाले. भगवान, जरी स्वयंपूर्ण होता, तरी प्रत्येक गोपीसाठी तितक्याच रूपात प्रकट झाला आणि सर्वांसोबत क्रीडा केली. जेव्हा गोपिका खेळून थकल्या, तेव्हा दयाळू कृष्णाने आपला शांत हात त्यांच्या चेहऱ्यावरून हळूवार फिरवला. त्यांच्या कानात सोन्याच्या कुंडल्या, केस, गोड हास्य, कटाक्ष—या सर्वांनी त्या श्रीकृष्णाच्या स्पर्शाने धन्य झाल्या आणि त्याच्या कीर्तीचे गाणे करू लागल्या. त्या स्त्रिया, ज्यांच्या हारांना त्यांच्या वक्षस्थळी असलेल्या कुंकवाने रंग आला होता, त्यांच्या वेढ्यात कृष्ण वनात गेला; गंधर्वांची वाद्ये वाजत होती, जणू एखादा थकलेला हत्ती, आपल्या मादींसह, जलाशयात प्रवेश करतो तसा.