जेव्हा मनुष्याच्या मनाने, इंद्रियांच्या कार्यामुळे, कोणत्याही वस्तूंमध्ये - सुखद किंवा दुःखद - भेद मानला जात नाही, तेव्हा त्याच क्षणी तो स्वतःला स्वतःद्वारे निरपेक्ष, सर्वांमध्ये समत्वाने पाहणारा, स्वीकार-त्यागाच्या पलीकडे असलेला आणि सर्वोच्च स्थितीत स्थिर झालेला म्हणून अनुभवतो. शुद्ध ज्ञानच हेच परब्रह्म, परमात्मा, भगवान, पुरुष आहे; भगवंत एकच आहेत, जरी ते विविध वस्तूंमध्ये भिन्न भासतात. पूर्ण योगाने, योगीला येथे इच्छित ध्येय - म्हणजेच सर्व गोष्टींपासून पूर्ण विरक्ती - प्राप्त होते. एकच ज्ञान, जे इंद्रिये बाह्य वस्तूंमध्ये गुंतवतात, ते मायेमुळे विविध ध्वनी, रूप, गंध, इत्यादींच्या रूपात भासते, जरी ते निर्गुण ब्रह्मच असते. जसे महत्तत्त्व, अहंकाररूपाने, त्रैगुण्य व पंचमहाभूतांच्या रूपात, स्वयंपूर्ण होऊन, अकरा अवयवांचा विश्वांड तयार करतो, ज्यातून हे विश्व उत्पन्न होते; हेच त्या योगीला दिसते, जो श्रद्धा व भक्तीने योग साधतो, मन एकाग्र ठेवतो, विरक्त असतो आणि समदृष्टीने पाहतो. असे हे गूढ ज्ञान, ब्रह्मदृष्टी, सांगितले गेले आहे, ज्याद्वारे प्रकृती व पुरुष यांचा खरा स्वरूपभेद कळतो. जसे एखादी वस्तू अनेक गुणांनी युक्त असूनही, इंद्रियांच्या वेगवेगळ्या द्वारांनी जाणली गेली तरी विभागली जात नाही, तसेच भगवंतही विविध शास्त्रमार्गांनी प्राप्त होतात, तरी ते एकच आहेत. कर्म, यज्ञ, दान, तप, अध्ययन, दम, इंद्रिय-मन-जय, कर्मत्याग, विविध योगमार्ग, भक्तियोग, सकाम-निष्काम धर्म, आत्मसाक्षात्कार, दृढ वैराग्य—या सर्व मार्गांनी, गुणयुक्त वा निर्गुण, भगवंत स्वतःच्या आत्मदृष्टीने पाहणाऱ्याला प्राप्त होतात. मी तुला भक्तियोगाचा चतुष्टय स्वरूप सांगितला; तसेच, काळ अव्यक्तात प्रवेशल्यावर, जो जीवांमध्ये नाहीसा होतो, तोही सांगितला. अज्ञान व कर्मामुळे जीव अनेक जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरतो, ज्यात आत्मा प्रवेश करतो, पण आपला मार्ग ओळखत नाही. हे गूढ ज्ञान कधीही दुष्ट, असंयमी, गर्विष्ठ, वैरभावी किंवा केवळ बाह्य धार्मिकतेत अडकलेल्या लोकांना सांगू नये. लोभी, गृहस्थीत रमणारे, माझ्यावर अनन्य भक्ती नसणारे, किंवा माझ्या भक्तांवर द्वेष करणाऱ्यांनाही हे शिकवू नये. परंतु जो श्रद्धावान, भक्त, संयमी, मत्सररहित, सर्व जीवांशी मैत्रीभाव ठेवणारा, सेवा करण्यास उत्सुक आहे—ज्याच्या बाह्य वर्तनात विरक्ती आहे, मन शांत आहे, मत्सररहित, शुद्ध आहे, आणि ज्याच्यासाठी मी सर्वात प्रिय आहे—त्याला हे ज्ञान द्यावे. माते, जो कोणी हे श्रद्धेने ऐकतो किंवा मन एकाग्र करून पठण करतो, तो नक्कीच माझ्या मार्गाला प्राप्त होतो. श्री शुकदेव म्हणाले: भगवंतांनी सांगितलेल्या या सुंदर वचनांनी गोकुळातील गोपिका त्यांच्या विरहदुःखातून मुक्त झाल्या; कृष्णाच्या सान्निध्यात त्यांची सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या. तेथे गोविंदाने गोपिकांना सभोवती घेऊन, त्यांच्या आनंदात, रासक्रीडा सुरू केली. त्या सर्व गोपिका स्त्रियांमध्ये रत्नांसारख्या होत्या; एकमेकांच्या बाहूंमध्ये हात गुंफून उभ्या होत्या. रासाचा उत्सव सुरू झाला; कृष्ण, योगींचे स्वामी, प्रत्येक गोपिकेच्या मध्ये उभे होते. कृष्णाने त्यांच्या गळ्यात हात टाकून त्यांना जवळ ओढले; हे दृश्य पाहणाऱ्याला आकाशात शेकडो उडणाऱ्या विमानांचे समुदाय दिसावेत, असे भासे. देवता आणि त्यांच्या स्त्रिया, उत्कंठेने भारावलेल्या मनाने, हे दृश्य पाहात होत्या; मग ढोल वाजले, फुलांचा वर्षाव झाला, गंधर्वराजांनी त्यांच्या स्त्रियांसह कृष्णाच्या निर्मळ कीर्तीचे गाणे केले. रासमंडळात गोपिकांच्या कंकण, पैंजण, घुंगरांचा गोंगाट उसळला, त्यांच्या प्रियतमांसह आनंदाने. त्यात देवकीपुत्र कृष्ण मोठ्या पाचूच्या रत्नाप्रमाणे सुवर्णरत्नांमध्ये तेजस्वी दिसत होते. पायांची ठेका, बाहूंचे हालणे, हास्यपूर्ण कटाक्ष, भुवया खेळवणे, गालांवर झुलणाऱ्या कुंडलांचा स्पर्श, घामाने ओली झालेली मोकळी वेणी—अशा अवस्थेत कृष्णाच्या पत्नी गात होत्या; त्या मेघांच्या वर्तुळातील वीजेसारख्या चमकत होत्या. नृत्य करत, गात, कंठ अनुरागाने लाल, कृष्णाच्या स्पर्शाने आनंदित, त्या प्रियतमांनी गाण्याने सारा परिसर भरून टाकला. एखादी गोपिका मुकुंदासमवेत आपले गायन त्याच्या गाण्याशी कौशलाने जुळवी; कृष्णाने तिला "छान! छान!" असे म्हणत सन्मानित केले, तिला मोठा स्नेह दाखवला आणि ती पुन्हा पुन्हा गाऊ लागली. काही गोपिका रासात दमून, सैल झालेला कंकण व जाईच्या माळेसह, गदाधारी कृष्णाच्या खांद्यावर हात ठेवून विसावल्या. एखादी कृष्णाचा निळ्या कमळासारखा, चंदनाने लिप्त बाहू, आनंदाने नाकाशी नेऊन चुंबन घेते. काहींच्या नृत्याने झुलणाऱ्या कुंडलांचा प्रकाश गालावर उमटलेला; त्या गाल कृष्णाच्या गालाशी लावून, स्वतः चावलेले तांबूल त्याला अर्पण करतात. एखादी, नाचता-गात, तिच्या पैंजण-करधनीच्या निनादात, दमली असता, अच्युताचा कमळसमान हात आपल्या उराशी ठेवते. गोपिकांनी अच्युताला प्रियतम म्हणून, लक्ष्मीच्या एकमेव पतीला, गळ्यात बाहू घालून आलिंगन केले, गात राहिल्या आणि त्याच्या सहवासाचा आनंद घेतला. त्यांच्या कानात कमळाच्या कुंडल्या, केस मोकळे, गालांवर घाम, चेहऱ्यावर तेज, कंकण-पैंजणांचा निनाद, केसांच्या माळा सैल झालेल्या, मधमाश्यांच्या गाण्यात, त्या कृष्णासह नाचत होत्या. अशा प्रेमळ आलिंगन, हाताचा स्पर्श, हास्य, खेळकर कटाक्ष, हसरे चेहरे—या सर्वांनी लक्ष्मीपती कृष्ण गोकुळातील सुंदर गोपिकांसह रमला, जणू एखादे बालक स्वतःच्या प्रतिबिंबाशी खेळते. कृष्णाच्या स्पर्शाने त्यांच्या इंद्रिये आनंदाने भरून गेल्या; काहींचे केस, वस्त्रे, स्तनबंध सैल झालेले—पडलेली फुले, दागिने नीट गोळा करता येईनात, हे कुरुकुलश्रेष्ठा! त्यांच्या माळा व दागिने खाली घसरले. कृष्णाच्या या क्रीडा पाहून, आकाशातील अप्सरा सुद्धा मोहित झाल्या; चंद्र आणि त्याचा परिवारही चकित झाला. जितक्या गोपिका तितक्या रूपांनी, भगवंत कृष्ण, स्वतःमध्ये पूर्ण समाधानी असूनही, आपल्या लीलाशक्तीने सर्वांसोबत रमले. खेळून दमलेल्या गोपिकांचे कृष्णाने, करुणेने व प्रेमाने, आपला शांत हात त्यांच्या चेहऱ्यावर फिरवून घाम पुसला, हे प्रिय!