शुकदेवांनी सांगितले, “हे अद्भुत, पारमार्थिक शिक्षण मला प्राप्त झाले आहे, जे स्त्री-पुरुषांच्या कर्तव्यांबद्दल या जगात आणि परलोकात असणारे सर्व संशय दूर करते.” कृष्ण अचानक अदृश्य झाला तेव्हा व्रजाच्या स्त्रिया—गोपिका—त्याला पाहू शकल्या नाहीत आणि त्या अत्यंत व्याकुळ झाल्या, जणू त्यांच्या कळपाचा प्रमुख हरवलेल्या हत्तीणीसारख्या. कृष्णाच्या चालण्यातील मोह, त्याच्या प्रेमळ स्मित, लाजाळू कटाक्ष, गोड बोलणे आणि रम्य लीला—या सगळ्यात गोपिका पूर्णपणे रंगून गेल्या होत्या. लक्ष्मीपतीच्या या अद्भुत लीलांनी त्यांचे मन पूर्णपणे मोहित झाले होते आणि त्यांनी कृष्णाच्या कृतींची अनुकरणे करायला सुरुवात केली, प्रत्येकीला वाटू लागले, “मीच कृष्ण आहे.” त्यांनी चालणे, हसणे, कटाक्ष टाकणे, बोलणे—या सगळ्या गोष्टी कृष्णासारख्या करण्याचा प्रयत्न केला. प्रत्येक जण मनोमन खात्रीने म्हणू लागली, “मीच कृष्ण आहे.” मग त्या सर्व गोपिका एकत्र जमून, कृष्णाच्या आठवणींनी वेड्यासारख्या मोठ्याने त्याच्या गाण्यांची गाणी गाऊ लागल्या आणि वनातून वनात भटकू लागल्या, कृष्णाचा शोध घेत. त्या झाडांना विचारू लागल्या—जे जरी स्थिर आहेत, तरी त्यांच्या अंतर्यामध्ये परब्रह्मच आहे—जणू त्या आकाशालाच विचारतात. त्या म्हणाल्या, “अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध झाडांनो, नंदाचा पुत्र, ज्याने आपल्या प्रेमळ कटाक्षांनी आणि तेजस्वी हास्याने आमचे मन चोरले, तो इथे गेला आहे का?” “कुरबक, अशोक, नाग, पुन्नाग, चंपक झाडांनो, अहंकाराने फुगलेल्या सुंदर युवतींमध्ये, अभिमानाला लाजवणारे स्मित असलेला रामाचा लहान भाऊ इथून गेला आहे का?” “धन्य आहेस तुळसी, गोविंदाच्या पायांना प्रिय, मधमाशांच्या गुंजारवाने वेढलेली! तुला माहिती आहे का, अच्युत इथे तुझ्याने अलंकृत होऊन गेला आहे का?” “मालती, मल्लिका, जाती, युथिका—तुम्हाला माहीत आहे का, माधव इथे गेला आहे का, ज्याच्या स्पर्शाने तुम्ही आनंदित होता?” “चूता, प्रियाळ, पनस, आसन, कोविद, जांभूळ, अर्क, बिल्व, बकुळ, आंबा, कदंब, नीप आणि यमुनेच्या काठी उभ्या असलेल्या सर्व झाडांनो, आमची रिकामी झालेली अंतःकरणे कृष्णाच्या वाटेची ओळ सांगा.” “हे पृथ्वी, तू कोणती तपश्चर्या केलीस, की केशवाच्या चरणस्पर्शाने तुझ्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आहेत? हा आनंद त्याच्या पावलांचा स्पर्श, त्याच्या पराक्रमामुळे, की वराह रूपाने तुझ्या आलिंगनामुळे आहे?” “की अच्युत इथे आपल्या प्रियेपाशी आला आहे, तिच्या इंद्रियांना आपल्या देह आणि कटाक्षाने सुखावतो आहे? पाहा, या वायुमध्ये त्याच्या हाराचा सुगंध दरवळतो आहे, जो त्याच्या प्रेयसीच्या कुंकुमाने रंगलेला आहे.” “कमलासारख्या हाताने आपल्या प्रेयसीच्या खांद्यावर हात ठेवून, रामाचा लहान भाऊ, मधमाशांनी आणि तुळसीने वेढलेला, इथे फिरतो आहे; झाडे त्याच्या प्रेमळ कटाक्षाने झुकतात का?” “या वेलींना विचारा, ज्यांनी झाडांना आपल्या बाहूंनी घट्ट धरले आहे; नक्कीच, कृष्णाच्या स्पर्शाने त्या आनंदाने रोमांचित झाल्या आहेत.” अशा प्रकारे, वेड्यासारख्या त्या गोपिका कृष्णाच्या शोधात बोलू लागल्या आणि त्याच्या लीलांचे अनुकरण करू लागल्या. कोणीतरी पूतना म्हणून गेली आणि कृष्णाला आपले स्तन पाजू लागली; दुसरी एखाद्या रडणाऱ्या बालकासारखी वागत होती, तिला कुणीतरी शांत करत होते; तिसरी शकटासुरासारखी वागत होती आणि तिला पायाने ठोकर मारली गेली. कुणी राक्षसाची भूमिका घेत होती आणि कृष्णाची भूमिका करणाऱ्या दुसऱ्या गोपीला पकडू लागली; कुणी गोकुळातील गोंधळाचा आवाज करत, दुसऱ्या गोपीला पायाने ओढू लागली. काही जणी कृष्ण-राम म्हणून गवळी मुलांचे खेळ खेळू लागल्या; कुणी वत्सासुराची भूमिका घेतली, तर कुणी बकासुराची. कुणीतरी कृष्णासारखे दूरवर असलेल्या गोपीला हाक मारली, कुणीतरी बासरी वाजवत खेळू लागली; इतर जणी तिचे कौतुक करत म्हणाल्या, “वा! छान केलंस!” कुणीतरी दुसऱ्या गोपीच्या खांद्यावर हात ठेवून चालताना म्हणाली, “पहा, माझी चाल किती मोहक आहे—मीच कृष्ण आहे,” तिचे मन पूर्णपणे कृष्णात रंगले होते. “वाऱ्याची किंवा पावसाची भीती बाळगू नकोस; मी तुझ्या संरक्षणाची व्यवस्था केली आहे,” असे म्हणून एक गोपी दुसऱ्या गोपीला आपल्या वस्त्राने, एका हाताने झाकू लागली. कुणीतरी दुसऱ्या गोपीच्या डोक्यावर पाय ठेवून वर चढली आणि म्हणाली, “दुष्टे, दूर हो! मी दुष्टांचा संहार करणारी कृष्णरूपात जन्माला आले आहे!” कुणीतरी म्हणाली, “गोपाळांनो, पाहा, किती भयंकर अरण्याग्नि आहे! डोळे बंद करा, मी लगेच तुमचे रक्षण करते.” एक गोपी दुसऱ्याला हाराने ओढून ओखळीला बांधू लागली आणि म्हणाली, “मी या लोण्याच्या चोराला बांधते, ज्याने मडकी फोडली आणि तूप चोरले!” घाबरून दुसरी गोपी डोळे झाकून बसली आणि भीती दाखवू लागली. अशा प्रकारे, त्या गोपिका वृंदावनातील वेली आणि झाडांना कृष्णाविषयी विचारू लागल्या आणि त्याच वेळी त्यांनी वनात परमात्म्याच्या चरणचिन्हांकडे लक्ष वेधले. त्या स्पष्टपणे दिसणाऱ्या पावलांच्या ठशांमध्ये नंदपुत्राचे चिन्ह—ध्वज, कमळ, वज्र, अंकुश आणि यव—दिसत होते. त्या वेगवेगळ्या पावलांच्या ठशांचा माग घेत, गोपिका पुढे गेल्या. त्यांनी पाहिले की काही ठसे एका गोपीच्या पावलांशी एकत्र दिसत आहेत, तेव्हा त्या व्याकुळ होऊन म्हणाल्या, “ही कोण आहे, जिला नंदपुत्राने आपल्या खांद्यावर हात ठेवून सोबत नेले आहे, जसे हत्तीण हत्तीच्या आलिंगनात असते!” “नक्कीच, हिने भगवंताची—हरीची—उत्तम सेवा केली असावी, म्हणूनच गोविंदाने आम्हा सर्वांना सोडून तिला गुप्तपणे सोबत नेले आहे.” “किती भाग्यवान आहेत या वेलझाडे आणि वनस्पती, ज्यांच्या अंगावर गोविंदाच्या कमलपदांचा पराग पडतो; तो ब्रह्मा, शंकर आणि लक्ष्मी देवी आपल्या शिरावर ठेवतात.” “हिच्या पावलांचे ठसे खोलवर उमटले आहेत, हे पाहून आमचे मन अस्वस्थ होते; अच्युताने फक्त तिलाच निवडून, तिच्या ओठांचा आस्वाद घेतला आहे, असे वाटते. पुढे तिचे ठसे दिसत नाहीत—नक्कीच, गवत आणि कोंबांनी तिच्या नाजूक पायांना वेदना दिली असावी, म्हणून तिच्या प्रियाने तिला उचलून घेतले असावे.” “पहा गोपिकांनो, या ठिकाणी पावलांचे ठसे अधिक खोल दिसतात—प्रेमाने भारावून, कृष्ण आपल्या प्रेयसीला उचलून चालला आहे; इथे त्या महापुरुषाने आपल्या प्रेयसीला खाली ठेवले आणि फुले तोडली.” “इथे त्याने आपल्या प्रेयसीसाठी फुले वेचली; पाहा, प्रत्येक पावलावर त्याचे ठसे स्पष्टपणे उमटले आहेत.” “इथे एका प्रियकराने आपल्या प्रेयसीचे केस मांडले; नक्कीच, ती बसली असताना त्याने तिच्या वेण्या सजवल्या.” “स्वतःमध्ये संतुष्ट असला, तरी कृष्णाने तिच्यासोबत रम्य लीला केल्या, ज्यातून प्रेमिकांचे दु:ख आणि स्त्रियांची चंचलता दिसते.” अशा प्रकारे गोपिका एकमेकींशी बोलत, विचार करत, गोंधळलेल्या अवस्थेत भटकू लागल्या. आणि ज्याला कृष्णाने इतर गोपिकांना सोडून वनात नेले होते—ती गोपी मनात म्हणाली, “इतर सर्व गोपिकांना सोडून माझ्या प्रियाने मला निवडले आहे; आता तो फक्त माझीच सेवा करतो.” ती स्वतःला सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ समजू लागली. मग, वनातील एका ठिकाणी पोहोचल्यावर, अभिमानाने तिने केशवाला म्हटले, “माझ्याशी चालणे आता शक्य नाही; तू जिथे इच्छितोस, तिथे मला घेऊन जा.” असे म्हणताच, कृष्णाने तिला सांगितले, “माझ्या खांद्यावर चढ.” पण त्या क्षणी कृष्ण अदृश्य झाला आणि ती नववधू एकटीच शोक करू लागली. ती हताश होऊन हाक मारू लागली, “अरे देवा! प्रिय, प्राणनाथा! तू कुठे आहेस, बलवान कृष्णा? ओ सखा, तुझ्या या दीन दासीला दर्शन दे!