मनाच्या हंसाला, दुसऱ्या हंसाने जागृत केल्यावर, तो पुन्हा आपल्या मूळ अवस्थेत परतला; त्या शुद्धीमुळे त्याला हरवलेली स्मृती परत मिळाली. हे, बार्हिष्मत, मी तुला आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून, अप्रत्यक्षपणे सांगितले आहे; कारण या विश्वाचा सर्जक असलेला भगवान अप्रत्यक्षतेतच आनंद मानतो. आश्विन महिन्याच्या रात्री जाईच्या फुलांनी सजलेल्या, सुंदर अशा त्या शरद रात्रींमध्ये, श्रीकृष्णाने आपल्या योगमायेच्या सामर्थ्याने रमण्याची इच्छा केली. त्या वेळी, तारकांचा राजा असलेला चंद्र, आपल्या मृदू किरणांनी पूर्व आकाशात केशरी रंग फुलवत होता. त्याच्या प्रकाशाने, जणू प्रिय व्यक्ती दीर्घकाळानंतर समोर आल्यासारखे, सज्जनांच्या अंत:करणातील सगळा कलुष दूर झाला. श्रीकृष्णाने त्या अखंड, चंद्राच्या वर्तुळाकडे पाहिले, जे कमळासारखे तेजस्वी आणि केशरी छटा लाभलेले होते. आजूबाजूला कोवळ्या गायींनी सजलेले वन पाहून, त्यांनी सुंदर डोळ्यांच्या गोपींसाठी मोहक, मनमोहक गीत गाऊ लागले. ते गाणे ऐकताच, ज्याने प्रेमाची तृष्णा वाढवली, व्रजाच्या स्त्रिया—ज्यांचे मन कृष्णाने जिंकले होते—एकमेकींना न कळू देता, कानात कुंडले झुलणाऱ्या आपल्या प्रियजनाजवळ धावल्या. काही गोपी गायीचे दूध काढताना ते अर्धवट सोडून निघून गेल्या; काहींनी दूध चुलीवर ठेवलेले असताना, आपल्या मुलांना न खाऊ घालता धाव घेतली. काही अन्न वाढत असताना ते काम सोडून गेल्या; काही आपल्या लहान बाळांना दूध पाजत असताना त्यांना टाकून निघून गेल्या; काही आपल्या पतीची सेवा करत असताना, जेवण अर्धवट ठेवून निघून गेल्या. काही अंगाला उटणे लावत होत्या, काही स्नान करत होत्या, काही डोळ्यांना काजळ लावत होत्या—त्यांचे वस्त्र व दागिने विस्कळीत झालेले—पण सर्वजणी कृष्णाजवळ पोहोचल्या. पती, वडील, भाऊ, आणि नातेवाईक यांनी रोखण्याचा प्रयत्न केला तरी, त्यांच्या मनावर गोविंदाने जिंकलेले असल्याने, त्या कोणाच्याही अडथळ्याला न जुमानता निघून गेल्या. काही गोपी घराबाहेर येऊ शकल्या नाहीत; त्या घरात राहूनच, डोळे मिटून, कृष्णाच्या ध्यानात मग्न झाल्या. प्रियजनापासून दूर राहण्याच्या असह्य वेदनेने त्या गोपींना अतिशय त्रास झाला, पण त्या यातून त्यांच्या सर्व अशुभता नष्ट झाल्या; ध्यानाच्या योगाने त्यांनी अच्युत परमेश्वराशी एकरूपता साधली आणि त्या आनंदाने त्यांचे सर्व दुःख नाहीसे झाले. त्या परमात्म्याशी, जरी प्रियकराच्या भावनेतून एकत्र आल्या असल्या, तरी त्यांनी आपल्या प्रकृतीच्या बंधनांना त्वरित झुगारून दिले. राजा परीक्षित म्हणाला, “हे ऋषिवर, व्रजाच्या स्त्रियांनी कृष्णाला आपला परम प्रिय म्हणून ओळखले, ब्रह्मरूपाने नव्हे; मग गुणप्रधान मन असणाऱ्यांचे गुणांचा प्रवाह कसा थांबू शकतो?” शुकदेव म्हणाले, “हे राजन, मी आधीच सांगितले आहे—दुष्ट शिशुपाळालाही मुक्ती मिळाली; ज्याने हृषीकेशाचा द्वेष केला तोही मुक्त झाला, मग जे भगवंतावर प्रेम करतात, त्यांना मुक्ती मिळणे अगदीच स्वाभाविक आहे! लोकांच्या कल्याणासाठी, हा अविनाशी, अपरिमित, गुणातीत परमेश्वर स्वतः प्रकट होतो. जे लोक आपली इच्छा, राग, भीती, स्नेह, ऐक्य किंवा मैत्री हरीकडे सतत वळवतात, ते त्याच्यात पूर्णपणे एकरूप होतात. म्हणून, हे आश्चर्य मानू नकोस; कारण ही मुक्ती कृष्ण—सर्व योगेश्वरांचा अधिपती—याच्यामुळेच मिळते. व्रजाच्या स्त्रिया त्याच्याकडे येताना पाहून, श्रीकृष्ण—श्रेष्ठ वक्ता—त्यांना मोहक शब्दांनी संबोधू लागले, त्यांच्या मनाला चकवा दिला. “या, भाग्यवान महिलांनो! मी तुमच्यासाठी काय करू? व्रजमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना? तुम्ही येथे कशासाठी आलात, सांगा. ही रात्र भयंकर आहे, हिंस्त्र प्राण्यांनी भरलेली आहे; म्हणून, कमरबंद असलेल्या स्त्रियानो, व्रजमध्ये परत जा, येथे थांबणे योग्य नाही. तुमच्या आई, वडील, मुले, भाऊ, पती तुम्हाला शोधत आहेत; त्यांना चिंता देऊ नका. फुलांनी सजलेले वन, चंद्रप्रकाशाने उजळलेले, आणि यमुनेच्या सुंदर वाऱ्याचा अनुभव तुम्ही घेतलात. आता विलंब न करता, व्रजमध्ये परत जा, पतीची सेवा करा; वासरू आणि मुले रडत आहेत—त्यांना दूध पाजायला जा. किंवा, कदाचित, माझ्यावरील गाढ प्रेमामुळेच तुम्ही इथे आलात; हे स्वाभाविक आहे, कारण सर्व प्राणी माझ्याकडे आकर्षित होतात. स्त्रियांसाठी सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य म्हणजे पतीची निष्ठेने सेवा करणे, नातेवाईकांची काळजी घेणे आणि मुलांना पोसणे. जरी पती दुर्वर्तन असलेला, दुर्दैवी, वृद्ध, मंद, आजारी किंवा गरीब असला, तरी या जगात पुण्याची इच्छा करणाऱ्या स्त्रियांनी त्याला सोडू नये. कुलीन स्त्रियांसाठी, पतीव्यतिरिक्त दुसऱ्या पुरुषाशी संगती केल्याने स्वर्ग मिळत नाही; उलट निंदा, अल्प आणि दुःखद फळ, भीती आणि सर्वत्र अपकीर्ती मिळते. माझे ऐकणे, पाहणे, ध्यान करणे किंवा गाणे—यातूनच भक्ती उत्पन्न होते; केवळ शारीरिक जवळीकतेने नाही, म्हणून घरी परत जा.” शुकदेव म्हणतात: गोविंदाचे असे कठोर शब्द ऐकून, गवळणींच्या आशा उद्ध्वस्त झाल्या, त्या फारच दुःखी झाल्या आणि गहन चिंता त्यांच्या मनावर छावली. त्यांनी आपले ओठ पुसले, श्वासांच्या उष्णतेने कोमेजलेले ओठ, पायांनी जमिनीवर वळणे काढत, डोळ्यांतून वाहणारे अश्रू आणि कुंकवाने रंगलेली छाती, त्या गप्प उभ्या राहिल्या—मनात कृष्णासाठी तीव्र तळमळ, सर्व इच्छा कृष्णासाठी सोडलेल्या, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, गदगदलेल्या आवाजात थोडे बोलल्या. गोपी म्हणाल्या, “हे स्वामी, असे कठोर बोलू नका! तुम्हाला शोभत नाही. आम्ही सर्व काही सोडून तुमच्या पायाशी आलो आहोत. भक्तांचे तुम्ही पालन करा—मुक्तीच्या इच्छेने आलेल्यांना जसे परमात्मा कधीच दूर करत नाही, तसे आम्हालाही दूर करू नका. तुम्ही धर्माचे जाणकार आहात; स्त्रीचे कर्तव्य पती, मुले, मित्र यांची सेवा करणे हे सांगितलेत. तसे असू द्या. पण, हे प्रभु, तुम्हीच खरे प्रिय, सर्व जीवांचे मित्र आणि आत्मा आहात. ज्ञानी लोक आपले प्रेम तुमच्यावरच ठेवतात; कारण पती, मुले इ. हे दुःखच देणारे आहेत. म्हणून, कृपा करा, परमेश्वरा—आम्ही तुमच्यावर ठेवलेली आशा तोडू नका, कमळनयन. आमचे मन, आनंदाने तुमच्यामुळे हरवले आहे, ते घरी परत जात नाही; आमचे हात घरकामात लागत नाहीत; आमचे पाय तुमच्या पायांपासून हलत नाहीत. मग आम्ही व्रजमध्ये कसे जाऊ, किंवा अजून काय करू? हे प्रिय, तुमच्या ओठांचा अमृत, हास्य, कटाक्ष आणि गोड गीतांनी आम्हाला सिंचित करा—ही आमच्या मनातील जळणारी आग शमवा. अन्यथा, विरहाच्या ज्वाळेत होरपळून, आम्ही ध्यानातच तुमच्या पायाशी पोहोचू, हे मित्र, हे शरीर सोडून. कमळनयन, ज्या क्षणी आम्ही तुमच्या पायांचे स्पर्श केले—जे लक्ष्मीला देखील क्षणभरच लाभते—त्या क्षणापासून आम्ही दुसऱ्या कोणाच्या समोर उभे राहू शकत नाही, इतके आम्ही तुमच्या प्रेमात गुंतलो आहोत. लक्ष्मीला देखील तुमच्या पायधुळीची आस होती; छातीवर स्थान मिळवून, सेविका मिळवूनही, तिला त्याची इच्छा राहिलीच. तुमच्या कटाक्षासाठी इतर देवताही धडपडतात. त्याचप्रमाणे, आम्हीही तुमच्या पायधुळीत शरण आलो आहोत. म्हणून, आमच्या दुःखाचा नाश करणारा, आमच्यावर कृपा करा. आम्ही घरदार सोडून, तुमच्या पायाची सेवा मिळावी म्हणून आलो आहोत. पुरुषांमध्ये भूषण असलेल्या, तुमच्या हास्य आणि कटाक्षासाठी आमचे हृदय तळपत आहे—आम्हाला तुमच्या दासींची सेवा द्या. तुमचा केसांनी वेढलेला चेहरा, गालांवर चमकणारी कुंडले, ओठांचे अमृत, हास्याने खुललेले कटाक्ष, भीती दूर करणारे हात, आणि लक्ष्मीचे एकमेव निवासस्थान असलेली छाती—हे पाहून, आम्हाला फक्त तुमची सेवा करावी असेच वाटते.