नंदाने, जगाचा रक्षक असलेल्या श्रीकृष्णाच्या अद्भुत तेजाचे आणि त्यांच्या प्रति सर्वांच्या आदराचे साक्षात्कार केला. त्याने आश्चर्यचकित होऊन आपल्या गोपबंधूंना बोलावले. त्या सर्व गोप लोकांच्या मनात उत्कंठा निर्माण झाली – "हा परमेश्वर आम्हाला आमचे सूक्ष्म गंतव्य दाखवेल का?" श्रीकृष्ण, आपल्या लोकांच्या मनातील भावना जाणून, त्यांच्या इच्छेची पूर्तता करण्याच्या दयाळूपणाने विचार करू लागला. या जगातील लोक अज्ञान, इच्छा आणि कर्म यांमुळे गोंधळून जातात, आणि वर-खाली वाटांमध्ये भटकत राहतात, त्यांना स्वतःचे खरे ध्येय कळत नाही. हे जाणून, करुणेने परिपूर्ण असलेले भगवान हरि, गोपांना आपल्या तेजोमय, अंधकाराच्या पलीकडील दिव्य लोकाचे दर्शन घडवले. तेच सत्य, ज्ञान, अनंत ब्रह्म आहे – तेच शाश्वत तेज आहे, जे ऋषी गुण संपल्यावर आणि मन एकाग्र झाल्यावर अनुभवतात. कृष्णाने त्यांना ब्रह्म सरोवरापर्यंत नेले, तिथे त्यांना स्नान घालून पुन्हा बाहेर काढले आणि त्यांनी ब्रह्मलोकाचे दर्शन घेतले, जिथे पूर्वी अक्रूरही गेला होता. नंद आणि इतर गोपांनी ते दिव्य स्थान पाहिले, तेव्हा त्यांना परम आनंद झाला आणि त्यांनी आश्चर्याने पाहिले की, कृष्ण तिथेही स्तुतीने वंदिला जात आहे. हे सर्व घडून, या अध्यायाचा श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दशम स्कंधाच्या पहिल्या भागातील अठ्ठाविसावा अध्याय येथे समाप्त होतो. कृष्णाने पुढे असे सांगितले – ज्ञान, विवेक, शास्त्र, तप, प्रत्यक्ष अनुभव, परंपरा, अनुमान – या सर्वांच्या प्रारंभ व शेवटी जे असते, तसेच काळ आणि कार्यकारण यांच्यातही जे मध्यभागी असते, तेच खरे अस्तित्व आहे. जसे सोन्याचे दागिने बनवताना आधी व नंतर तेच सोन्याचे स्वरूप असते, तसेच विविध नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या सर्व वस्तूंमध्ये मीच असतो. हे प्रियजनांनो, हे ज्ञान त्रैगुणिक अवस्थांनी – कारण, परिणाम, कर्ता – व्यापलेले आहे; त्यांच्या संयोग व वियोगानंतर चौथी अवस्था, तीच सत्य आहे. जे पूर्वी नव्हते, नंतर नाही, किंवा मध्यभागी नाही, ते केवळ नावधारी आहे; जे सर्वोच्चाने अस्तित्वात आणले आहे, तेच सत्य आहे – ही माझी समज आहे. जे नसूनही दिसते, ते राजसिक परिवर्तन आहे; परंतु ब्रह्म स्वतःच तेजस्वी असून, त्यातूनच ब्रह्म, इंद्रिये, विषय, मन आणि त्यांचे विकार यांची विविधता प्रकट होते. म्हणून, स्पष्ट विवेकाने ब्रह्म जाणावे व विरोधी मतांचा खंडन करून, आत्मसंशय दूर करावा; मग मनुष्य शांत, आत्मरत आणि विषयांपासून उदासीन राहतो. आत्मा हा पृथ्वीमय शरीर, इंद्रिये, देव, दैत्य, वायू, जल, अग्नी नव्हे; मन हे अन्न, बुद्धी सत्त्व, अहंकार आकाश, पृथ्वी पंचमहाभूतांचे संतुलन आहे. गुणांनी बनलेल्या इंद्रिये, ज्याचे निवासस्थान वेगळे आहे, त्याला कसे बाधतील? किंवा त्यात विकार झाले तरी दोष काय? जसे मेघ सूर्याला ढगाळल्यावर काहीच करीत नाहीत. जसा आकाश वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी यांच्या गुणांशी जोडला नसतो, तसेच अविनाशी आत्मा सत्त्व, रज, तम या चित्ताच्या प्रवासास कारणीभूत गुणांना स्पर्शत नाही. तरीही, मायिक गुणांचा संग टाळावा, जोपर्यंत माझ्यावर दृढ भक्तीने मनातील राजसिक मल निघून जात नाही. ज्यांना योगात विघ्ने येतात, ते देव किंवा मानवांनी निर्माण केलेल्या अडचणींमुळे, पूर्वसंचिताच्या जोरावर पुन्हा योगाचा अभ्यास करतात, पण कर्मपद्धतीने नव्हे. कर्म केले जाते, जीवही कारण किंवा प्रारब्धाने प्रेरित होतो; पण ज्ञानी, प्रकृतीत असूनही, आसक्ती सोडून, आपल्या आनंदात रमतो. तो उभा असो, बसलेला, चालत असो, झोपलेला, काही सोडताना किंवा अन्न घेताना – आत्मा ज्या अवस्थेत असतो, मन आत्मस्थ असल्याने दुसरे काही जाणत नाही. जर एखाद्याने इंद्रियांचा असत्य विषय पाहिला आणि विवेकाने त्याचे विरुद्ध पाहिले, तर ज्ञानी त्याला खरे मानत नाहीत – जसे जागेवर स्वप्न नाहीसे होते. पूर्वी मिळवलेले गुण व कर्म, अज्ञानामुळे आत्म्यापासून वेगळे न वाटले, ते केवळ निरीक्षणाने संपतात; आत्मा न पकडता येतो, न सोडता येतो. जसा उगवता सूर्य मनुष्यासाठी अंधकार नष्ट करतो, पण निर्माण करीत नाही, तसा माझा विवेक बुद्धीत अज्ञानाचा अंधकार नष्ट करतो. हा आत्मा – स्वयंप्रकाशित, अजन्मा, अनंत – हेच महान अनुभव आहे, सर्वांचा अनुभव आहे; एकमेव, द्वितीयरहित, ज्या ठिकाणी वाणी थांबते, तीच वाणी व प्राण ज्याने चालवले आहेत. आत्म्यात फरकाचा भाव, हीच माया आहे; आत्म्यापेक्षा वेगळे काहीच आधार नाही. नाव व रूपाने जे पाच प्रकारे अनुभवले जाते, ते अर्थहीन असले तरी केवळ स्तुती आहे; अशी द्वैतबुद्धी फक्त स्वतःला ज्ञानी मानणाऱ्यांमध्ये असते. ज्याच्या योगाचा अभ्यास अजून प्रगल्भ झाला नाही, त्याला देहातील विकार त्रास देतात; त्यासाठी नियम सांगितला आहे. काही जण योगाच्या एकाग्रतेने, आसन व प्राणायामाने विकार नष्ट करतात; काही तप, मंत्र, औषधींनी त्रास दूर करतात. काही माझ्यावर ध्यान, नामस्मरण किंवा योगमार्गाने अशुभ प्रभाव दूर करतात. काही ज्ञानी शरीर तरुणपणी स्थिर व सुडौल करतात आणि मग सिद्धीसाठी विविध उपाय करतात. परंतु ही कौशल्ये स्तुत्य नाहीत, कारण त्या प्रयत्नांचा काहीच उपयोग नाही; शरीर नाशवंत आहे, जसे झाडाचे फळ. जर योगाभ्यासाने शरीर दीर्घायुषी झाले, तरी बुद्धिमानाने त्यावर विश्वास ठेवू नये, योग सोडून माझ्यात लीन व्हावे. जो योगी माझ्यावर आश्रय घेतो, तो विघ्नांनी विचलित होत नाही, कामनारहित राहतो आणि स्वतःच्या आनंदात रमतो. एकदा एक प्रिय पत्नी, की जिला तिचा प्रिय पती निघून गेला आहे हे समजलेले नाही, ती पूर्वीसारखीच आपल्या जागी बसते. पण जेव्हा ती पतीच्या पायात उष्णता जाणवत नाही, तेव्हा ती व्याकुळ मनाने बसते, जसे हरणी आपल्या कळपापासून वेगळी पडली. ती स्वतःसाठी दुःख करते, असहाय व एकटी, डोळ्यातून अश्रू ढाळते; वनात स्तन दाबून, स्पष्ट स्वरात रडते. "उठा, उठा राजर्षी! या समुद्राने वेढलेल्या भूमीचे रक्षण तुम्हीच करणे आवश्यक आहे, जी दुष्ट व क्षत्रिय विघातकांपासून भयभीत आहे." अशा प्रकारे विलाप करत, ती तरुण स्त्री आपल्या पतीच्या मागे वनात गेली; पतीच्या पायांवर पडून, तिने आक्रंदन करत अश्रू ढाळले. याप्रमाणे, या अध्यायात श्रीकृष्णाने गोपांना ब्रह्मलोकाचे दर्शन दिले, आत्मज्ञानाचे गूढ सांगितले, योगाचे स्वरूप स्पष्ट केले आणि भक्तीच्या श्रेष्ठत्वाचा उपदेश केला.