श्रीमद्भागवताच्या या अध्यायात, भगवान श्रीकृष्णाच्या अद्भुत लीला आणि त्यांच्याशी संबंधित गोप, नंदादींचा अनुभव यांचे सुंदर वर्णन आहे. सर्वप्रथम, एक अत्यंत भक्तिभावाने युक्त नमस्कार भगवान श्रीकृष्णाला अर्पण केला जातो—'हे धन्य भगवान, सर्वोच्च आत्मा, ब्रह्म, जिथे माया आणि या विश्वाची कल्पित निर्मितीही ऐकू येत नाही, अशा तुम्हाला मी प्रणाम करतो.' त्यानंतर, मोठ्या नम्रतेने एक अपराध मान्य केला जातो—'माझ्या अज्ञानामुळे आणि मूर्खपणामुळे, जे करायला नको ते मी केले आणि तुमचे वडील येथे आणले गेले. कृपया मला क्षमा करा.' पुढे, त्या भक्ताने श्रीकृष्णाला विनंती केली—'हे सर्वज्ञ कृष्ण, तुम्ही सर्वांना पाहता, माझ्यावरही कृपा करावी. गोविंदा, वडिलांचे प्रिय, तुमचे वडील परत जावोत, अशी माझी प्रार्थना आहे.' श्री शुकदेव सांगतात, की या प्रकारे भगवानाची प्रार्थना झाल्यावर, श्रीकृष्ण—जो सर्वांचा स्वामी आहे—आपल्या वडिलांना घेऊन परत गेले आणि त्यांचे नातेवाईक अत्यंत आनंदित झाले. नंद महाराजांनी, श्रीकृष्णाच्या या अद्भुत सामर्थ्याचे आणि त्यांच्या विषयी असलेल्या भक्तिभावाचे साक्षात्कार घेतल्यावर, आपल्या नातेवाईकांशी आश्चर्याने बोलले. त्या सर्व गोप, उत्सुकतेने मनात विचार करू लागले—'हा भगवान आपल्याला आपल्या सूक्ष्म गंतव्याचे, म्हणजेच आपले अंतिम स्थान, दाखवेल का?' भगवान श्रीकृष्ण, आपल्या लोकांच्या मनातील इच्छा ओळखून, दयाळूपणाने त्यांची ती इच्छा पूर्ण करण्याचा विचार करू लागले. या जगातील लोक अज्ञान, इच्छा आणि कर्माने गुंतलेले असल्यामुळे, ते वरच्या-खालच्या मार्गांनी भटकत राहतात आणि आपले खरे ध्येय ओळखू शकत नाहीत. हे लक्षात घेऊन, भगवान हरि, अपार करुणेने, त्या गोपांना आपल्या स्वतःच्या दिव्य लोकाचे, अंधकारापलीकडील स्थानाचे, दर्शन घडवून दिले. ते स्थान म्हणजेच सत्य, ज्ञान, अनंत ब्रह्म—सनातन तेज, जे ऋषी गुणशांतीनंतर आणि मन एकाग्र झाल्यावर अनुभवतात. श्रीकृष्णाने त्यांना ब्रह्म सरोवराकडे नेले, तिथे त्यांना स्नान घालून, पुन्हा वर काढले, आणि त्यांनी त्या दिव्य ब्रह्मलोकाचे दर्शन घेतले, जिथे पूर्वी अक्रूरही गेला होता. नंद आणि इतर गोप, हे दिव्य स्थान पाहून परमानंदाने भरून गेले. त्यांनी आश्चर्याने पाहिले की, त्या ठिकाणी श्रीकृष्णाची स्तोत्रांनी स्तुती केली जात आहे. या सर्व अनुभवांनंतर, पुढे ज्ञानाचे गूढ उलगडले जाते. ज्ञान, विवेक, शास्त्र, तप, प्रत्यक्ष अनुभव, परंपरा आणि अनुमान—या सर्वांच्या आरंभी आणि शेवटी जे आहे, आणि काळ व कारणही, त्यात मध्यभागी तेच अस्तित्व टिकते. जसे सोन्याच्या वस्तूंमध्ये सर्वत्र सोनेच असते, तसे सर्व नामरूपांच्या मध्ये मीच आहे. हे प्रिय, हे ज्ञान तीन अवस्थांमध्ये, त्रिगुणात्मक आहे—कारण, परिणाम आणि करणारा; पण यांचा संयोग-वियोग झाल्यावर, जो चौथा अविनाशी स्वरूप आहे, तोच खरा सत्य आहे. जे ना पूर्वी होते, ना नंतर राहते, ना मध्यभागी असते, ते फक्त नामरूप आहे; जे सर्वोच्चाने अस्तित्वात ठरवले आहे, तेच खरे आहे—माझे असेच समजणे आहे. जे अस्तित्वात नसूनही दिसते, ते राजसिक विकार आहे; पण ब्रह्म स्वतःच तेजस्वी असून, ब्रह्म, इंद्रिये, विषय, मन आणि त्यांचे विकार या सर्वांचे अद्भुत वैविध्य म्हणून प्रकटते. म्हणून, स्पष्ट विवेकाने ब्रह्माची ओळख करून, विरोधी मतांचा खंडन करून, शंका कापून, आपल्याच आनंदात तृप्त, सर्व विषयांपासून उदासीन व्हावे. स्वतः हे पृथ्वीमय शरीर, इंद्रिये, देव, दानव, वायु, जल, अग्नी नाही; मन हे अन्न, बुद्धी हे सत्त्व, अहंकार हे आकाश, पृथ्वी म्हणजे पंचतत्त्वांची समता आहे. गुणांनी बनलेल्या इंद्रिये, ज्याचे निवासस्थान स्पष्टपणे वेगळे ओळखले आहे, त्याच्यावर कसा परिणाम करू शकतील? किंवा, त्या अस्वस्थ झाल्या तरी त्यात दोष नाही—जसे मेघ सूर्याला झाकू शकतात, पण नंतर सूर्यावर परिणाम होत नाही. जसे आकाश वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी यांच्या गुणांना चिकटत नाही, तसेच अविनाशी स्वरूप सत्त्व, रज, तम या मनातील जन्म-मरणाच्या कारणांना स्पर्श करत नाही. तरीही, या मायाजन्य गुणांच्या संगतीपासून दूर राहावे, जोपर्यंत माझ्यावर दृढ भक्तीने रजोगुणाची अशुद्धता मनातून नाहीशी होत नाही. योगात अपूर्ण असलेल्या योग्यांना, देव किंवा मानव निर्मित अडथळ्यांमुळे व्यत्यय येऊ शकतो; ते पुन्हा पूर्वसंचित सवयीमुळे योगाचा अभ्यास करतात, पण कर्मपद्धतीने नव्हे. कर्म घडते, जीवही काही कारणाने किंवा नियतीने प्रेरित होऊन वागत असतो; पण ज्ञानी पुरुष, प्रकृतीमध्ये असूनही, तृष्णा सोडून, स्वतःच्या आनंदात रमतो. उभा, बसलेला, चाललेला, झोपलेला, विसर्जन करताना किंवा अन्न घेताना—स्वतःचा आत्मा ज्या अवस्थेत असतो, ते मन आत्म्यात स्थिर असल्याने, त्याला दुसरे काहीच वाटत नाही. जर एखाद्याला इंद्रियांचे अवास्तव विषय दिसले आणि विवेकाने त्याचे विरुद्ध काही आढळले, तर ज्ञानी त्याला खरे मानत नाहीत—जसे जागे झाल्यावर स्वप्न नाहीसे होते. गुण आणि कर्माचा जो पूर्वसंचित संग आहे, जो अज्ञानामुळे आत्म्यापासून वेगळा वाटत नाही, तो केवळ निरीक्षणाने नाहीसा होतो; आत्मा न पकडता येणारा, न सोडता येणारा आहे. जसा सूर्य उगवल्यावर अंधकार नाहीसा होतो, पण सूर्य तो निर्माण करत नाही, तसेच माझा विवेक मनातील अज्ञानाचा अंधकार दूर करतो. हा स्वतः प्रकाशमान, अजन्मा, अपरिमित आत्मा—सर्वांचा अनुभव, अद्वितीय, ज्याच्यामुळे वाणी आणि प्राण चालतात, आणि ज्याच्या पलीकडे वाणी थांबते. स्वतःच्या शुद्धतेत भेदाची कल्पना—हीच आत्म्याची भ्रमाची मर्यादा आहे; आत्म्याशिवाय स्वतःसाठी दुसरे काही आधार नाही. नाव आणि रूप, पंचभूतात्मक आणि विरोधरहित, ज्याने जे काही अनुभवले आहे, ते अर्थहीन असले तरी केवळ स्तुती आहे; अशी द्वैतबुद्धी स्वतःला ज्ञानी मानणाऱ्यांची आहे. अपूर्ण योग असलेल्या योग्यांना शरीरातील विकार त्रास देऊ शकतात; त्यासाठी नियम सांगितले आहेत. योगाच्या सामर्थ्याने काहीजण आसन, प्राणायामाद्वारे विकार दूर करतात; काही तप, मंत्र, औषधी यांच्या सहाय्याने विकार घालवतात. काही माझ्यावर ध्यान, नामस्मरण किंवा योगाचार्यांच्या मार्गाने अशुभ प्रभाव नष्ट करतात. काही ज्ञानी, तारुण्यात शरीर स्थिर आणि सुडौल करून, विविध साधनांनी सिद्धी साधतात. पण हे कौशल्य महत्त्वाचे मानू नये, कारण हा प्रयत्न व्यर्थ आहे; शरीर नाशवान आहे, जसे झाडाचे फळ. जर योगाचा सतत अभ्यास करून शरीर दीर्घायुषी झाले, तरी बुद्धिमानाने त्यावर विश्वास ठेवू नये; योग सोडून माझ्या भक्तीत मन लावावे. जो योगी माझ्यात आश्रय घेतो, तो अडथळ्यांनी विचलित होत नाही, इच्छारहित राहतो आणि स्वतःच्या आनंदात रमतो. जशी एखादी प्रिय स्त्री, आपल्या प्रियजनाच्या जाण्याची जाणीव नसताना, पूर्वीसारखीच वागते, तशी स्थिती होते. अशा प्रकारे, या अध्यायाचा श्रीमद्भागवतातील दहाव्या स्कंधाच्या पहिल्या भागातील अठ्ठाविसावा अध्याय येथे संपतो.