राजा परीक्षित, आपल्या मृत्यूचा काळ जवळ येत आहे हे जाणून, सभेत उपस्थित असलेल्या ब्राह्मणांना विनंतीपूर्वक विचारतो, “हे ब्राह्मणहो, मृत्यूसमयी शुद्ध कर्तव्य काय आहे, ते कृपया मार्गदर्शन करा. जे मृत्यूसमोर आहेत, त्यांनी काय करावे, यावर विचार करा.” त्याचवेळी, व्यासांचा पुत्र – पूज्य शुकदेव – अनपेक्षितपणे तेथे येतो. तो पृथ्वीवर कुठल्याही अपेक्षेशिवाय भटकत असतो. त्याचे बाह्य चिन्ह ओळखता येत नाहीत, तो स्वतःच्या लाभात समाधानी, मुलांच्या गराड्यात, उपहासकाचा वेष घालून येतो. शुकदेव केवळ सोळा वर्षांचा आहे. त्याचे पाय, हात, मांड्या, हात, खांदे, गाल अत्यंत कोमल आहेत. त्याचे अंग आकर्षक, डोळे मोठे आणि दीर्घ, कान उंच नाकासारखे, भुवया सुंदर, चेहरा उजळ, आणि शंखासारखी गळा आहे. त्याचे खांदे लपलेले, छाती रुंद आणि उंच, नाभी खोल आणि गोलाकार, पोटावर शुभरेषा, आणि ते मऊ गोलाकार आहे. तो वस्त्रहीन, केस चेहऱ्यावर विखुरलेले, हात दीर्घ आणि खाली लटकलेले, देवांमध्ये श्रेष्ठ असा भासत आहे. त्याचा रंग गडद, तरुणपण सदैव ताजे, अंगावर शुभ चिन्हे. मोहक हास्याने तो स्त्रियांचे मन जिंकतो. ऋषी त्याचा खरा स्वरूप जाणत असले तरी, त्याची महानता लपली असल्याने, त्यांनी त्याच्या सन्मानार्थ जागा सोडली. विश्णुरात – परीक्षित – त्या आगंतुकाचा नम्रपणे अभिवादन करून, स्त्री आणि मुले बाजूला गेल्यावर, त्याला मोठ्या आसनावर सन्मानाने बसवतो. तेथे ब्रह्मर्षी, राजर्षी, देवार्षी यांचा समूह होता; त्या मध्ये तेजस्वी शुकदेव, चंद्रासारखा, ग्रह-ताऱ्यांच्या गराड्यात उजळून दिसत होता. राजा, भगवंताचा भक्त, शुकदेवाच्या शांतीपूर्ण आसनाजवळ गेला. नम्रपणे, हात जोडून, आदरपूर्वक विचारतो, “हे ब्राह्मण, आज आम्ही क्षत्रिय, तुमच्या कृपेने सेवा करण्यास पात्र झालो. तुम्ही आमच्या भूमीवर आगंतुक म्हणून आलेत, त्यामुळे ती पवित्र झाली. तुम्हाला स्मरण केल्यानेच घर शुद्ध होते; मग तुम्हाला पाहणे, स्पर्श करणे, पाय धुणे, आसन देणे – याचा काय वर्णन करावा? तुमच्या उपस्थितीमुळे, हे योगी, लोकांचे मोठमोठे पाप क्षणात नष्ट होतात, जसे विष्णूने दैत्यांचा नाश केला. भगवंत श्रीकृष्ण, पांडवांचा प्रिय, माझ्यावर प्रसन्न होवो; त्यांनी आपल्या वंशाच्या प्रेमाने आपल्या पितृबांधवांना स्वीकारले. अन्यथा, आम्ही मर्त्य, विशेषत: मृत्यूसमोर असलेले, तुमच्यासारख्या निर्गुण, सिद्ध, वनवासात राहणाऱ्या महान योग्याला कसे पाहू शकतो? म्हणून, हे योगीश्रेष्ठ, मी विचारतो – मृत्यू जवळ आल्यावर, सर्वोच्च सिद्धी मिळवण्यासाठी माणसाने सर्व प्रकारे काय करावे? काय ऐकावे, काय सांगावे, काय करावे, काय स्मरण करावे, काय पूजावे, हे सांगावे; किंवा याविरुद्ध काही असेल तर तेही सांगावे. निश्चितच, हे ब्राह्मण, गृहस्थांच्या घरात, अगदी गायीचे दूध काढताना देखील, भगवंताची उपस्थिती जाणवत नाही.” सूता म्हणतो, “राजाने अशा नम्र शब्दांत विचारल्यावर, बदारायणाचा पुत्र – शुकदेव – विद्वान आणि ज्ञानी, उत्तर देतो.” तो सांगतो, “श्रीची गुणे स्वातंत्र्य वगैरे आहेत; सुख हे सुख-दुःखाचा शेवट आहे. दुःख हे सुखाच्या इच्छेमुळे येते. ज्ञानी बंधन आणि मुक्ती ओळखतो. मूढ शरीराशी तादात्म्य करतो; माझा मार्ग वेद आहे. मनाची अस्थिरता चुकीचा मार्ग आहे; स्वर्ग म्हणजे सत्त्वगुणाचा उत्कर्ष. नरक म्हणजे अंधार आणि गर्व; मित्र, गुरु आणि आत्मा एकच आहेत. घर म्हणजे शरीर; मानवता म्हणजे गुणांची संपत्ती, आणि खरा श्रीमंत तोच आहे. जो संतुष्ट नाही, तो गरीब; ज्याने इंद्रिये जिंकली नाही, तो दयनीय. ज्याचे मन गुणांपासून अलिप्त आहे, तो स्वामी; गुणांशी आसक्ती उलट आहे. हे उद्धव, तुझे सर्व प्रश्न योग्यरीत्या उत्तरले आहेत. पुण्य आणि दोष यांची अधिक चर्चा का करावी? पुण्यात दोष शोधणे हेच दोष आहे, पण पुण्य ते आहे जे दोन्हीपासून मुक्त आहे.” शुकदेव पुढे सांगतो, “गोपांनी स्त्रियांना कृष्ण आणि राम यांच्या अद्भुत कर्तृत्वाची – जंगलातील अग्निशमन आणि प्रलंबासुराचा वध – कथा सांगितली. हे ऐकून, वृद्ध गोप आणि स्त्रिया, आश्चर्यचकित होऊन, कृष्ण आणि राम यांना व्रजमध्ये आलेल्या देवांमध्ये श्रेष्ठ मानले. मग पावसाळा सुरू झाला; सर्व प्राणी जागृत झाले, क्षितिज उजळले, आकाश व पृथ्वी वादळाने गूंजली. आकाश गडद ढगांनी भरले, विजेच्या रेषांनी आणि वादळांनी गूंजत, मंद प्रकाशात लपले – जसे गुणयुक्त ब्रह्म. वेळ आल्यावर, ढगांनी आठ महिन्यांपासून पृथ्वीवरून घेतलेले पाणी, स्वतःच्या शक्तीने बरसवायला सुरुवात केली. मोठे ढग, विजेसह, जोरदार वाऱ्यांनी हलून, जीवनदायी पाऊस बरसवू लागले – जणू दयाच. सूर्याने कोरड पडलेली, जळलेली पृथ्वी, पावसाने भिजली – जसे तपाने कृश झालेल्या शरीराला इच्छित फल मिळाल्यावर पुनरुज्जीवन मिळते. रात्रीच्या सुरुवातीला, अंधारात फक्त काजवेच चमकले, ग्रह नाही – जसे कलियुगात पापामुळे वेद अधर्म्यांमध्ये चमकत नाहीत. ढगांचा गडगडाट ऐकून, गप्प बसलेले बेडूक कुडकुडायला लागले – जसे ब्राह्मण व्रतानंतर पुन्हा पाठ करतात. लहान नद्या, कोरड्या पडून मार्ग विसरलेल्या, पुन्हा वाहू लागल्या – जसे स्वतंत्र झालेल्या पुरुषाची संपत्ती व शक्ती. पृथ्वी हिरव्या गवताने, लाल इंद्रगोप किड्यांनी, आणि छत्र्यांनी झाकली गेली – जणू पुरुषांना मिळालेली श्री. शेतीत पिके फुलली, शेतकऱ्यांना आनंद मिळाला; पण गर्विष्ठांना दुःख झाले, कारण सर्व काही भाग्यावर अवलंबून आहे हे त्यांना माहीत नव्हते. पावसाने ताजेतवाने झालेली जमीन आणि जलचर, सुंदर दिसू लागले – जसे हरीची सेवा करून. नदी, अनेक नद्या मिळून, वाऱ्याने लाटांनी फुगली – जसे अपरिपक्व योग्याचे मन, काम आणि गुणांनी व्याकुळ. पर्वत, पावसाच्या धारेने झोडपले गेले, पण हलले नाहीत – जसे परमात्म्यात स्थिर मन असलेले, संकटांनी विचलित होत नाहीत. रस्ते गवताने झाकले गेले, ओळखता न आले – जसे वेद, ब्राह्मणांनी दुर्लक्षित, आणि कलहाने लपलेले. ढगांमधील विजेसारखे, लोकांमध्ये संबंध क्षणिक; तसेच, स्त्रियांचे स्थैर्य पुरुषांप्रती, गुणांनी युक्त असले तरी, टिकले नाही. आकाशात इंद्रधनुष्य गुणरहित दिसले, पण गुणयुक्त भासले; जसे गुण प्रकट झाल्यावर, निर्गुण व्यक्ती गुणयुक्त वाटतो. अशा प्रकारे, परीक्षित राजा, ब्राह्मणांचा सन्मान करून, शुकदेव ऋषींच्या ज्ञानाचे, पावसाळ्याच्या सौंदर्याने, आणि कृष्ण-रामांच्या कर्तृत्वाने, जीवनातील सत्य, धर्म, आणि योग यांचा अर्थ जाणून घेतो.