धर्मराजाने पृथ्वीमातेच्या वेदनेचे कारण जाणून घेण्यासाठी विचारले, "हे माते, तू तुझ्या हरवलेल्या अवयवासाठी दुःखी आहेस का? की दुष्ट लोकांनी तुला ग्रासण्याची भीती वाटते? की देवतांचे यज्ञभाग हरवले म्हणून, की इंद्राने पाऊस पाडणे थांबवल्याने जनतेसाठी तू शोक करतेस?" "का तू त्या स्त्रिया व बालकांसाठी दुःखी आहेस, जे क्रूर पुरुषांच्या हातून असुरक्षित झाले आहेत? की ब्राह्मण वर्गात देवीच्या पवित्र वाणीचे भ्रष्ट रूप पाहून, किंवा अधार्मिक राजांच्या हातून श्रेष्ठ कुळांचा पतन होत आहे म्हणून?" "किंवा कलीच्या प्रभावामुळे क्लेशित क्षत्रिय कुळांसाठी, किंवा त्यांनी नष्ट केलेल्या राज्यांसाठी तू व्याकुळ आहेस? की जे लोक अन्न, पाणी, निवारा व स्नानासाठी इथे-तिथे भटकत आहेत, त्यांच्या उद्ध्वस्त जीवनासाठी तुझे मन विषण्ण झाले आहे?" "की हे माते, तू त्या श्रीहरीच्या कार्यांची आठवण काढतेस, ज्यांनी तुझा भार हलका करण्यासाठी अवतार घेतला होता, पण आता ते या पृथ्वीवरून निघून गेले आहेत आणि तुझ्या मुक्तीस विलंब झाला आहे म्हणून?" "माझ्या दुःखाचे मूळ कारण काय आहे ते मला सांग, हे पृथ्वीमाते. देवतांनी पूजिलेली तुझी शुभता, सर्वांत बलवान काळाने हिरावून घेतली आहे का?" त्यावर पृथ्वीमाता अत्यंत नम्रतेने म्हणाली, "हे धर्मा, तुला मी जे काही विचारलेस त्याचे सर्व ज्ञान आहे, कारण तूच त्या चार पायांचा आधार आहेस, जे या जगात सुख आणतात—सत्य, पवित्रता, करुणा, क्षमा, त्याग, समाधान, सरळपणा, शांतता, संयम, तप, समता, सहिष्णुता, वैराग्य व शिक्षण." "ज्ञान, वैराग्य, प्रभुत्व, शौर्य, तेज, बळ, स्मरणशक्ती, स्वातंत्र्य, कौशल्य, सौंदर्य, धैर्य, कोमलता—हे आणि असे असंख्य सद्गुण तुझ्यात वास करतात. जो कोणी मोठेपणा मिळवू इच्छितो, तो हे गुण तुझ्यातच शोधतो, कारण ते तुझ्यात कधीच कमी होत नाहीत." "म्हणूनच, आता मी या जगासाठी शोक करते, कारण श्रीनिवासांचा साक्षात् वास या पृथ्वीवर राहिला नाही आणि कलीच्या पापदृष्टीने सर्वत्र क्लेश पसरला आहे. मी स्वतःसाठी, तुझ्यासाठी—राजाधिराज धर्मासाठी, देव, पितर, ऋषी, सर्व सद्गुणीजन, समाजातील सर्व आश्रम व वर्णांसाठी शोक करते." "ब्रह्मादिक देवतांनी केवळ प्रभूच्या एका कटाक्षासाठी कठोर तप केले, पण ती लक्ष्मीदेवता सुद्धा, ज्यांचे निवास कमलवन आहे, त्या प्रेमाने प्रभूच्या पादधूलीची पूजा करतात. मी प्रभूच्या पवित्र पावलांनी—कमल, वज्र, अंकुश, ध्वज इत्यादी चिह्नांनी—शोभले गेले होते. एवढे वैभव मिळवूनही, मी त्यांची कृपा मिळवू शकले नाही; अखेरीस त्यांनी मला सोडून दिले आणि लोकांनीही मला तुच्छ मानले." "ज्यांनी आपल्या सामर्थ्याने पृथ्वीवरील असह्य भार—दुष्ट राजांची शंभर सेना—नष्ट केली, ज्यांनी तुझ्या डगमगत्या स्थितीला पुन्हा स्थिरता दिली, आणि यादवकुळाला आनंद दिला—अशा त्या परमात्म्यापासून वेगळे होण्याचे दुःख कोण सहन करू शकेल? त्यांच्या प्रेमळ कटाक्षाने, हसऱ्या मुखाने व मधुर वाण्याने अगदी भ्रमरांचीही स्थैर्य हरपते. त्यांच्या पादधूलीच्या स्पर्शाने माझ्या अंगावर रोमांच उभे राहतात." अशा प्रकारे पृथ्वी व धर्मराज यांचे संवाद चालू असतानाच, त्या वेळी राजा परीक्षित, जो राजर्षी होता, तो पूर्वेकडील सरस्वती नदीवर पोहोचला. त्या वेळी सर्वांनी परमात्म्याला नमस्कार केला—"हे परमेश्वरा, सर्वांचा आधार, सर्वांचे मूळ, सर्वश्रेष्ठ आत्मा, तुम्हाला नमस्कार. तुम्ही ज्ञानाचा अथांग सागर, अपरंपार सामर्थ्याचे मूळ, निर्गुण, अचल, या जगात नसलेले—तुम्हाला नमस्कार." "समयाचे मूळ, काळाचा साक्षी, विश्वाचा आधार, सर्वांचे नियंत्रक, विश्वनिर्माता—तुम्हाला नमस्कार. पंचमहाभूत, इंद्रिये, प्राण, मन, बुद्धी, चित्त—या सर्वांचा आंतरात्मा, जो स्वतः अनुभवता येतो पण गुणांच्या आवरणामुळे लपतो—तुम्हाला नमस्कार." "अनंत, सूक्ष्म, अचल, सर्वज्ञ, सर्व मतांचा आधार, शब्द व अ-शब्दाचा आधार—तुम्हाला नमस्कार. सर्व प्रमाणांचा मूळ, ऋषी, शास्त्रांचा स्त्रोत, कर्म-त्यागाचा मार्ग, वेदस्वरूप—पुन्हा-पुन्हा नमस्कार." "कृष्ण, राम, वसुदेवपुत्र, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, सात्वतांचा स्वामी—तुम्हाला नमस्कार. गुणांचा दीप, गुणांनी स्वतःला झाकणारा, गुणांच्या कार्यातून समजणारा, गुणांचा द्रष्टा—तुम्हाला नमस्कार." "अव्यक्तात क्रीडा करणारा, व्यक्तात सिद्धी देणारा, हृषीकेश, मुनि, मौन तपस्वी—तुम्हाला नमस्कार. उच्च-नीच मार्ग जाणणारा, सर्वांचा निरीक्षक, व्यक्त-अव्यक्त, सर्व दृश्य व त्याचे कारण—तुम्हाला नमस्कार." "तुम्ही गुणांपासून अलिप्त असूनही, या जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती व लयाचे कारण आहात; काळशक्तीला धारण करून, सर्व जीवांच्या विविध प्रवृत्ती जागृत करता, आणि आपल्या अमोघ दृष्टीने अद्भुत लीला रचता." "हे इंद्रकुळातील, या त्रैलोक्याच्या विविध देह—काही शांत, काही चंचल, काही मोहातून जन्मलेले—हे सर्व तुम्हाला प्रिय आहेत. पण शांतस्वभावी अधिक प्रिय आहेत, कारण तुम्ही धर्माच्या रक्षणासाठी सदैव जागरूक असता." "राजाने आपल्या प्रजेच्या एका अपराधास सहन करावे; जो अज्ञानाने आपल्याशी वागला, त्याला शांतचित्ताने क्षमा करावी. कृपा करा, कारण सर्प आपले प्राण सोडत आहे; पतीच आम्हा स्त्रियांचा प्राण आहे—आम्ही दीन, दयनीय—त्याला आम्हाला परत द्या." "आम्ही तुमच्या दासी, तुम्ही आम्हाला जे आज्ञा द्याल, ते आम्ही श्रद्धेने पार पाडू; कारण श्रद्धेने केलेल्या सेवेमुळे सर्व भय नाहीसे होते." शुकदेव म्हणाले, "अशा प्रकारे सर्पपत्नींनी श्रीकृष्णाची स्तुती केल्यावर, भगवंतांनी बेशुद्ध, फोडलेल्या डोक्याच्या सर्पाला त्यांच्या पावलांच्या दडपणातून मुक्त केले." "शुद्धीवर येताच, कालयाने हळूहळू हरिला पाहिले; तो दमलेला, दुर्बल व व्याकुळ होता, आणि हात जोडून कृष्णाला म्हणाला—" "आम्ही जन्मतःच पापी, अज्ञान व दीर्घकालीन क्रोधाने वेढलेले; हे प्रभो, ही वृत्ती सोडणे कठीण आहे, कारण ती सर्व प्राण्यांमध्ये असलेली मिथ्या आसक्ती आहे." "तुम्हीच या विश्वाचे कर्ता, गुणांची विभागणी करून हे जग निर्माण केले आहे; त्यातील विविध स्वभाव, शक्ती, रूप, बीज व प्रवृत्ती तुमच्यापासूनच उद्भवतात." "त्यात आम्ही सर्प विशेषतः क्रूर व क्रोधी जन्मतो; मग तुमच्या मायेला आम्ही कसे सोडू, जी सोडणे कठीण आहे, आणि आम्हीच तिच्यामुळे मोहित झालो आहोत?" "तुम्ही या सर्वांचे कारण, सर्वज्ञ, विश्वाचे स्वामी; तुम्ही कृपा करा किंवा दंड द्या, आम्ही तुमच्या इच्छेनुसार आहोत." शुकदेव म्हणाले, "ही वचने ऐकून, मानवाच्या रूपात असलेल्या प्रभूने सांगितले—'हे सर्पा, तू येथे राहू नकोस; त्वरेने समुद्रात जा. ही नदी गायी, मानव, तसेच तुझे आप्त, मुले व पत्नी यांना उपभोगू दे.'" "जे मनुष्य या माझ्या आज्ञेचे स्मरण करतील व सकाळ-संध्याकाळ उच्चारण करतील, त्यांना तुझ्यापासून कधीही भीती वाटणार नाही." अशा प्रकारे, धर्म व पृथ्वीचे संवाद, परीक्षिताचा आगमन, परमेश्वराची स्तुती, सर्पपत्नींची आर्जवे, कालयाचे शरणागती आणि भगवंताची कृपा—हे सर्व या दिव्य लीलेत साकार झाले.