राजा परीक्षित जेथे जेथे जात असे, तेथे आणि इतरत्र त्याने आपल्या पूर्वजांची कीर्ती ऐकली—ती कीर्ती परमेश्वर श्रीकृष्णाच्या महानतेचे वर्णन करणारी होती. त्याचप्रमाणे, अश्वत्थाम्याच्या अग्निबाणापासून स्वतःचे रक्षण कसे झाले, वृष्णी आणि पांडवांमधील प्रेम, तसेच त्यांची केशवावरची भक्ती याच्याही कथा त्याने ऐकल्या. हे सर्व ऐकून परीक्षित अत्यंत प्रसन्न झाला; त्याच्या डोळ्यांत आनंद भरला आणि त्याने त्या लोकांना विपुल धन, वस्त्रे आणि हार दिले. राजा परीक्षित हा विष्णूच्या चरणांवर निष्ठावान होता. तो पांडवांची मोठ्या प्रेमाने सेवा करीत असे—कधी सारथी, कधी मित्र, कधी सेवक, कधी दूत, कधी त्यांच्या शौर्याच्या आसनावर बसणारा, कधी त्यांच्या मागे जाणारा, कधी त्यांची स्तुती करणारा, कधी त्यांना वंदन करणारा—अशा प्रकारे तो जगाला विष्णूला वंदन करण्यास प्रवृत्त करीत असे. राजा आपल्या पूर्वजांच्या आचाराचे अनुसरण करीत असताना, एक अद्भुत घटना घडली. ती घटना थोड्या अंतरावर घडली—आता मी ती सांगतो. धर्म, एका पायावर चालत, पृथ्वीला पाहतो. पृथ्वीची छाया क्षीण झाली होती; ती आपल्या वासरापासून दूर झालेल्या गायीप्रमाणे रडत होती. धर्माने तिला विचारले: "हे सौम्ये, तुझ्या सर्व गोष्टी ठीक आहेत ना? तू इतकी फिकट आणि अशक्त का दिसतेस? तुझ्या अंतःकरणात काही दुःख आहे असे मला जाणवते—तू दूर गेलेल्या नातेवाईकासाठी शोक करतेस का, आई?" "तू तुझ्या तोडलेल्या अवयवासाठी शोक करतेस का? की पापी लोक तुला संपवतील म्हणून? की देवतांच्या यज्ञातील भाग हिरावला गेला म्हणून? की इंद्राने पाऊस पाडणे थांबवले म्हणून लोकांसाठी शोक करतेस?" "की पृथ्वीवरील स्त्रिया व मुले, क्रूर पुरुषांच्या छळामुळे असुरक्षित आहेत म्हणून? की ब्राह्मण वर्गातील पवित्र वाणी भ्रष्ट झाली म्हणून? की अधार्मिक राजांमुळे श्रेष्ठ कुळे अधोगतीला गेली म्हणून?" "की कलीच्या त्रासामुळे क्षत्रिय वंशांसाठी, किंवा त्यांनी उद्ध्वस्त केलेल्या राज्यांसाठी? की उपजीविका बिघडल्यामुळे अन्न, पाणी, निवारा व स्नानासाठी लोक इथे तिथे भटकत आहेत म्हणून?" "की, आई, तुला आठवण येते का त्या हरिच्या लीला, ज्याने तुझा भार हलका करण्यासाठी अवतार घेतला, पण आता तो निघून गेला आणि तुझे उद्धार लांबले?" "माझ्या आई, मला सांग, तुझ्या या दुःखाचे मूळ कारण काय आहे? तुझ्या सौभाग्याचा, जो देवतांनी पूजिला, काळाने—सर्वात बलवानाने—हिरावला आहे का?" पृथ्वी म्हणाली: "हे धर्मा, तू जे काही विचारलेस, ते सर्व तुला माहीत आहे. कारण तूच त्या चार पायांचा आधार आहेस, जे जगाला सुख देतात—सत्य, पवित्रता, दया, क्षमा." "त्याग, समाधान, सरळपणा, शांतता, संयम, तप, समत्व, सहनशीलता, विरक्ती, विद्या—" "ज्ञान, वैराग्य, प्रभुत्व, शौर्य, तेज, स्मरणशक्ती, स्वातंत्र्य, कौशल्य, सौंदर्य, धैर्य, कोमलता—" "धाडस, नम्रता, सदाचार, सहनशक्ती, उत्साह, संपत्ती, गूढता, स्थैर्य, श्रद्धा, कीर्ती, सन्मान, अभिमानाचा अभाव—" "ही आणि अशी अनेक उत्तम गुणे, हे पुण्यात्मा, सदैव तुझ्यात वास करतात. जे लोक श्रेष्ठता इच्छितात, ते तुलाच शरण जातात, कारण हे गुण कधीही तुझ्यात कमी होत नाहीत." "म्हणूनच, आता मी जगासाठी शोक करते, कारण श्रीनिवास—सर्व सद्गुणांचा पात्र—याची उपस्थिती हरवली आहे आणि कलीच्या पापी दृष्टीने सर्वत्र व्यथा पसरली आहे." "मी स्वतःसाठी, तुझ्यासाठी—सर्वश्रेष्ठ शासकासाठी—देवतांसाठी, पितरांसाठी, ऋषींसाठी, सर्व सदाचाऱ्यांसाठी, आणि सर्व वर्ण व आश्रमांसाठी शोक करते." "ब्रह्मादिक देवतांनी केवळ त्याच्या एका कटाक्षासाठी कठोर तप केले, पण ती लक्ष्मी देवीसुद्धा, आपल्या कमळवनातील निवास सोडून, त्याच्या पवित्र पावलांच्या धुळीची प्रेमाने पूजा करते." "मी श्रीभगवंतांच्या पावलांच्या—कमळ, वज्र, अंकुश, ध्वज इत्यादी चिन्हांनी अंकित—छायांनी अलंकृत झाले होते. पण एवढ्या वैभवावर पोहोचूनही, मला त्यांची कृपा मिळाली नाही; शेवटी त्यांनी मला दूर केले आणि लोकांनीही मला तिरस्काराने नाकारले." "त्यांनी आपल्या सामर्थ्याने पृथ्वीवरील असह्य भार—शंभर राक्षसी सैन्ये—नष्ट केली. तुझी स्थिती डळमळीत असतानाही तुला तुझ्या सामर्थ्यात स्थापन केले आणि यदुकुळाला मोहक रूपे धारण करून आनंद दिला." "ज्याच्या प्रेमळ कटाक्षाने, तेजस्वी हास्याने, मधुर वाणीने अगदी मधमाश्यांचाही धीर हरपतो, त्या परमपुरुषापासून दूर होण्याचे दुःख कोण सहन करू शकेल? त्याच्या पावन पावलांच्या धुळीने माझ्या अंगात रोमांच येतो!" पृथ्वी आणि धर्म यांचा असा संवाद सुरू असताना, त्याच वेळी राजा परीक्षित, हा राजर्षी, सरस्वती नदीच्या पूर्व किनारी आला. तेथे त्याने परमेश्वराला वंदन केले: "हे प्रभो, परमपुरुष, महात्मा, सर्वांचा आधार, सर्वांचे मूळ, परात्पर, परमात्मा, तुम्हांस वंदन!" "हे ज्ञान व विवेकाचे भांडार, परम तत्त्व, अनंत सामर्थ्याचे, निर्गुण, अविकारी, या जगाचा अंश नसलेले, तुम्हांस वंदन!" "हे काळ, काळाचे मूळ, काळाच्या विभागांचा साक्षी, विश्वस्वरूप, सर्वांचा अधिपती, सृष्टीकर्ता व कारण, तुम्हांस वंदन!" "हे पंचमहाभूत, इंद्रिये, प्राण, मन, बुद्धी व अंतःकरण यांचे साक्षात स्वरूप, जे अंतर्मुखाने अनुभवल्या जातात पण त्रिगुणांच्या ओळखीमुळे लपलेले आहेत, तुम्हांस वंदन!" "हे अनंत, सूक्ष्म, अचल, सर्वज्ञ, सर्व मतांचा आधार, उच्चारलेल्या व न उच्चारलेल्या वाक्यांचे अधिपती, तुम्हांस वंदन!" "सर्व प्रमाणांचा मूळ, ऋषी, शास्त्रांचा स्रोत, कर्म व संन्यासाचे मार्ग, वेदस्वरूप, तुम्हांस पुन्हा पुन्हा वंदन!" "कृष्ण, राम, वसुदेवपुत्र, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, सात्वतांचा स्वामी—तुम्हांस वंदन!" "गुणांचा दीप, गुणांनी स्वतःला आच्छादित करणारा, गुणांच्या कार्याने जाणला जाणारा, गुणांचा दृष्टा, अंतरात्मा—तुम्हांस वंदन!" "अव्यक्तात क्रीडा करणारा, व्यक्ताला सिद्ध करणारा, हृषीकेश, ऋषी, मौन तपस्वी—तुम्हांस वंदन!" "उच्च-नीच मार्ग जाणणारा, सर्वांचा निरीक्षक, व्यक्त व अव्यक्त, सर्वाचा दृष्टा व कारण—तुम्हांस वंदन!" "गुणांपासून अलिप्त असूनही, तूच सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती व लय घडवतोस; काळशक्तीच्या आधाराने, सर्वांच्या विविध प्रकृतींना जागृत करतोस आणि तुझ्या अमोघ दृष्टिकोनाने अद्भुत लीला करतोस." "ही तीनही लोकातील तुझी देहे—कोणती शांत, कोणती अस्थिर, कोणती मोहजन्य—ही तुला प्रिय आहेत, हे इंद्रकुलोत्पन्ना; शांत देहे तुला विशेष प्रिय, कारण तू आता धर्मरक्षणेच्या इच्छेने सत्पुरुषांचे रक्षण करतोस." "स्वतःच्या प्रजेने केलेला एक अपराध राजाने सहन करावा; ज्याने अज्ञानाने तुझ्याविरुद्ध वागले त्याला तू शांत चित्ताने क्षमा करावी." "हे प्रभो, आम्हांला तुझी कृपा मिळू दे, कारण नाग प्राण सोडत आहे; पती, जो आमचा प्राण आहे—तो दुर्दैवी आणि दया करण्याजोगा—त्याला आम्हांला परत मिळू दे." "आम्ही तुझ्या दासी, आम्हांला काय करावे ते सांग, आम्ही तुझे आदेश पाळू; श्रद्धेने जो तुझे आज्ञापालन करतो, तो सर्व भयातून मुक्त होतो." शुकदेव म्हणतो: अशा प्रकारे, नागपत्नींनी केलेल्या स्तुतिने प्रसन्न होऊन, प्रभूंनी त्या मूर्च्छित, फोडलेल्या डोक्याच्या नागाला आपल्या पायांच्या दडपणातून मुक्त केले.