धनंजय, म्हणजेच अर्जुन, आपल्या पराक्रमाने नगर आणि वन, शुद्ध जलाने भरलेल्या नद्या, देवासारखे पुरुष आणि मोहक स्त्रिया यांना आपल्या सामर्थ्याने जिंकून घेतो. त्याच्या मार्गावर त्याला अद्भुत दृश्ये दिसतात, पूर्वी कधीही न पाहिलेले भव्य निवासस्थान आणि अप्सरांसारख्या सुंदर स्त्रिया त्याच्या समोर येतात. त्या ठिकाणी आणि इतरत्रही, अर्जुन आपल्या कुलातील पूर्वजांची महती ऐकतो—ती महती श्रीकृष्णाच्या महानतेचा उद्घोष करते. अर्जुनाला आपल्या स्वतःच्या जीवनातील प्रसंगांची आठवण करून दिली जाते—अश्वत्थामनच्या अग्नास्त्रापासून त्याचा बचाव, वृष्णी आणि पांडवांमधील प्रेम, आणि केशवाशी त्यांची भक्ती. या सर्व गोष्टी ऐकून, अर्जुन अत्यंत प्रसन्न होतो; त्याच्या डोळ्यांत आनंद चमकतो आणि तो उदार मनाने सर्वांना धन, वस्त्रे आणि हार यांचा दान देतो. राजा, म्हणजेच श्रीकृष्ण, विष्णूच्या कमलपदांना समर्पित, पांडवांना अत्यंत प्रेमाने सेवा देतो—रथी, सहकारी, सेवक, मित्र, दूत, शौर्याच्या आसनावर सहभागी, त्यांच्या मागे चालणारा, त्यांचे स्तुती करणारा आणि नतमस्तक होणारा—अशा प्रकारे तो जगाला विष्णूच्या चरणी नतमस्तक करतो. अर्जुन आपल्या पूर्वजांच्या आचारांचे पालन करत असताना, एक अद्भुत घटना घडते—त्याच्या जवळच. ऐका, मी ती सांगतो. धर्म, एकच पायावर चालत, पृथ्वीला पाहतो—ती तिच्या सावलीसह क्षीण झाली आहे, आणि वासरापासून दूर झालेल्या गायीसारखी रडत आहे. धर्म पृथ्वीला विचारतो: "हे सौम्य मातेसारखी, सर्व काही ठीक आहे का? तू इतकी फिक्की आणि थकलेली का दिसतेस? मला तुझ्या अंतःकरणातील दुःख जाणवते—काय तू दूर गेलेल्या कुणा नातेवाऱ्यासाठी शोक करतेस?" "तुझ्या गायब झालेल्या अंगासाठी, दुष्टांनी तुला भक्षण करण्यासाठी, देवांच्या यज्ञातील अंश चोरीला गेल्यामुळे, किंवा इंद्राने पाऊस न दिल्यामुळे लोकांसाठी शोक करतेस का?" "भूमीवर असुरक्षित स्त्रिया आणि बालक, क्रूर पुरुषांमुळे होणारे दुःख, ब्राह्मण वर्गातील देवीच्या पवित्र वाणीचे भ्रष्ट होणे, किंवा धर्महीन राजांमुळे श्रेष्ठ कुलांची अवनती—यासाठी शोक करतेस का?" "कलीच्या त्रासामुळे क्षत्रिय वंश, त्यांच्या नष्ट झालेल्या राज्यांसाठी, किंवा अन्न, पाणी, निवारा, स्नानासाठी भटकणाऱ्या लोकांसाठी शोक करतेस का?" "हे माता, तुला हरि—ज्याने तुझा भार हलका करण्यासाठी अवतार घेतला, पण आता तुझी मुक्ती विलंबित केली—त्याच्या कार्यांची आठवण येते का?" "माझे सांग, हे पृथ्वी, तुझे दुःखाचे मूळ काय आहे? तुझी देवांनी पूजलेली भाग्य, सर्वात बलवान काळाने हिरावली आहे का?" पृथ्वी उत्तर देते: "हे धर्म, तू विचारलेल्या सर्व गोष्टी तुला ज्ञात आहेत, कारण तूच जगात सुख आणणाऱ्या चार पायांना आधार देतोस." "सत्य, पवित्रता, करुणा, क्षमा, त्याग, समाधान, सरळपणा, शांती, संयम, तप, समत्व, सहनशीलता, विरक्ती, आणि विद्या—" "ज्ञान, वैराग्य, प्रभुत्व, शौर्य, तेज, बल, स्मरणशक्ती, स्वातंत्र्य, कौशल्य, सौंदर्य, धैर्य, आणि सौम्यता—" "साहस, नम्रता, उत्तम आचार, सहनशीलता, उत्साह, समृद्धी, गहिरेपण, स्थिरता, श्रद्धा, कीर्ती, सन्मान, आणि अहंकाराचा अभाव—" "हे धन्य, या आणि इतर महान गुण तुझ्यात सदैव वसतात; जे महानता इच्छितात, ते तुझ्या गुणांचा शोध घेतात, कारण ते तुझ्यात कधीच कमी होत नाहीत." "म्हणूनच मी आता जगासाठी शोक करते—श्रीनिवासाच्या अनुपस्थितीमुळे, सर्व सद्गुणांचा पात्र, आणि कलीच्या पापी दृष्टिकोनामुळे त्रस्त." "मी स्वतःसाठी, तुझ्यासाठी, सर्वश्रेष्ठ धर्मासाठी, देव, पितर, ऋषी, सर्व सद्गुणी, आणि सर्व समाज व आश्रमांसाठी शोक करते." "ब्राह्मा आणि इतर देव, केवळ एका कटाक्षासाठी, कठोर तप करतात, प्रभूला शरण जातात; पण तीच देवी श्री, आपले कमलवनातील निवास सोडून, प्रेमाने त्याच्या पवित्र चरणधूळेची पूजा करते, जी शुभ चिन्हांनी अलंकृत आहे." "मी प्रभूच्या पवित्र पावलांनी अलंकृत झाले—कमल, वज्र, अंकुश, ध्वज आणि इतर चिन्हांनी—पण अशा ऐश्वर्याला प्राप्त होऊनही, मला त्याची कृपा मिळाली नाही; शेवटी त्याने मला दूर केले, आणि जगानेही मला नाकारले." "त्याने आपल्या शक्तीने पृथ्वीवरील असह्य भार—दुष्ट राजांच्या शंभर सैन्यांचा—दूर केला, तुला, क्षीण आणि अस्थिर स्थितीत असतानाही, तुझ्या स्वतःच्या सामर्थ्यात स्थापन केले, आणि यदुवंशाला आनंद दिला." "सर्वोच्च पुरुषाच्या वियोगाला कोण सहन करू शकतो, ज्याच्या प्रेमळ कटाक्ष, तेजस्वी स्मित, आणि मधुर वाणीमुळे मधमाशाही स्थिर राहू शकत नाहीत—ज्याच्या चरणधूळेच्या शुभ चिन्हांनी माझ्या अंगात आनंद भरतो?" पृथ्वी आणि धर्म यांचा हा संवाद चालू असतानाच, त्या क्षणी, राजा परीक्षित, राजर्षी, पूर्वेकडील सरस्वती नदीवर येतो. "तुम्हाला नमस्कार, हे प्रभू, सर्वोच्च पुरुष, महान आत्मा, सर्व जीवांचे आश्रय, सर्वांचे मूळ, सर्वात श्रेष्ठ, सर्वोच्च आत्मा." "ज्ञान आणि बुद्धीचा खजिना, परम, अनंत शक्तीचा, गुणांच्या पलीकडे, अपरिवर्तनीय, आणि या जगाचा भाग नसलेल्या तुम्हाला नमस्कार." "काळ, काळाचा स्त्रोत, काळाच्या विभागांचा साक्षीदार, विश्व, सर्वांचे निरीक्षक, सृष्टीचा निर्माता आणि कारण—तुम्हाला नमस्कार." "तत्त्वे, इंद्रिये, प्राण, मन, बुद्धी, आणि अंतःकरण यांचा आत्मा, जो आतून अनुभवल्या जातो, पण तीन गुणांच्या ओळखीत लपलेला आहे—तुम्हाला नमस्कार." "अनंत, सूक्ष्म, अपरिवर्तनीय, सर्वज्ञ, सर्व मतांचा स्वीकार करणारा, बोलण्याच्या आणि अबोल्याच्या शक्तीचा आधार—तुम्हाला नमस्कार." "सर्व प्रमाणिक ज्ञानाचा मूळ, ऋषी, शास्त्रांचा स्त्रोत, कर्म आणि संन्यासाचा मार्ग, वेदस्वरूप—पुनःपुन्हा नमस्कार." "कृष्ण, राम, वसुदेवपुत्र, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, आणि सात्वतांचा प्रभू—तुम्हाला नमस्कार." "गुणांचा दीप, गुणांनी स्वतःला आच्छादित करणारा, गुणांच्या कार्याने जाणला जाणारा, गुणांचा निरीक्षक, आणि अंतःकरण—तुम्हाला नमस्कार." "अव्यक्तात रमणारा, व्यक्ताला सिद्ध करणारा, हृषीकेश, ऋषी, मौन तपस्वी—तुम्हाला नमस्कार." "श्रेष्ठ आणि कनिष्ठाचा मार्ग जाणणारा, सर्वांचा निरीक्षक, व्यक्त आणि अव्यक्त, या सर्वाचा आणि त्याच्या कारणाचा द्रष्टा—तुम्हाला नमस्कार." "तुम्ही, हे प्रभू, गुणांमध्ये आसक्त नसतानाही, या जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती, आणि विनाशाचे संचालन करता, काळाची शक्ती धारण करता, विविध स्वभाव जागृत करता, आणि आपल्या अमोघ कटाक्षाने अद्भुत लीला करता." "तुमच्या या तीन लोकातील शरीर—कधी शांत, कधी अस्थिर, कधी मोहातून उत्पन्न—हे तुम्हाला प्रिय आहे, हे इंद्रांच्या वंशज; शांत स्वरूप विशेष प्रिय, कारण आता तुम्ही धर्माच्या रक्षणासाठी, सद्गुणींच्या संरक्षणासाठी प्रयत्न करता." "आपल्या प्रजेकडून केलेल्या एका अपराधाला राजा सहन करावा; शांत मनाने, अज्ञानाने केलेल्या कृतीसाठी क्षमा करावी." "हे प्रभू, आम्हाला दया द्या; सर्प आपले प्राण सोडत आहे; पती, जो आम्हा स्त्रियांचा जीवन आहे—दीन आणि दया करण्यास पात्र—त्याला आम्हाला परत मिळू द्या." अशा प्रकारे, या महान संवादात, पृथ्वी, धर्म, आणि परीक्षित यांची कथा पुढे सरते, आणि विश्वात विष्णूच्या चरणांची महती, धर्माची चिंता, आणि भक्तांची विनंती प्रकट होते.