ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

ഇത്യുക്തോ ധര്മരാജേന സര്വം തത് സമവര്ണയത് । യഥാനുഭൂതം ക്രമശോ വിനാ യദുകുലക്ഷയമ്

ധർമ്മരാജാവിന്റെ ഈ ചോദ്യം കേട്ട്, അവൻ അനുഭവിച്ചതെല്ലാം ക്രമമായി വിശദമായി പറഞ്ഞു; യദുകുലത്തിന്റെ നാശം മാത്രം മറച്ചു വച്ചു.

നന്വപ്രിയം ദുര്വിഷഹം നൃണാം സ്വയമുപസ്ഥിതമ് । നാവേദയത് സകരുണോ ദുഃഖിതാന് ദ്രഷ്ടുമക്ഷമഃ

അവസാനത്തിൽ ദുഃഖകരവും സഹിക്കാനാവാത്തതുമായ ഒരു സംഭവം സംഭവിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, മറ്റുള്ളവരുടെ ദു:ഖം കാണാൻ കഴിയാത്തതുകൊണ്ട്, കരുണയോടെ അതു അവൻ പറഞ്ഞില്ല.

കഞ്ചിത് കാലമഥ അവാത്സീത് സത്കൃതോ ദേവവത്സുഖമ് । ഭ്രാതുര്ജ്യേഷ്ഠസ്യ ശ്രേയസ്കൃത് സര്വേഷാം സുഖമാവഹന്

അവൻ കുറേ നാൾ അവിടെ ദൈവത്തോടു സമമായ ആദരവോടെ സന്തോഷത്തോടെ താമസിച്ചു; മൂത്ത സഹോദരനും എല്ലാവർക്കും ഭാവുകം നൽകുകയും ചെയ്തു.

അബിഭ്രദര്യമാ ദണ്ഡം യഥാവത് അഘകാരിഷു । യാവദ് ദധാര ശൂദ്രത്വം ശാപാത് വര്ഷശതം യമഃ

അര്യമൻ കുറ്റം ചെയ്തവരെ യുക്തമായ രീതിയിൽ ശിക്ഷിച്ചു; യമൻ ഒരു ശാപം മൂലം നൂറു വർഷം ശൂദ്രനായി ജീവിച്ചു.

യുധിഷ്ഠിരോ ലബ്ധരാജ്യോ ദൃഷ്ട്വാ പൌത്രം കുലന്ധരമ് । ഭ്രാതൃഭിര്ലോകപാലാഭൈഃ മുമുദേ പരയാ ശ്രിയാ

യുധിഷ്ഠിരൻ രാജ്യം വീണ്ടെടുത്ത്, തന്റെ മകനായ മകനെ വംശത്തിന്റെ ഭാവി കാണുമ്പോൾ, ലോകപാലന്മാരെപ്പോലെയുള്ള സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പരമസൗഭാഗ്യത്തോടെ സന്തോഷിച്ചു.

ഏവം ഗൃഹേഷു സക്താനാം പ്രമത്താനാം തദീഹയാ । അത്യക്രാമത് അവിജ്ഞാതഃ കാലഃ പരമദുസ്തരഃ

ഇങ്ങനെ, വീട്ടിലേയ്ക്കു മാത്രം ആസക്തരായി, അശ്രദ്ധയോടെ ജീവിതം നയിക്കുന്നവർക്കു, അതികഠിനമായ കാലം അറിയാതെ കടന്നു പോകുന്നു.

വിദുരസ്തത് അഭിപ്രേത്യ ധൃതരാഷ്ട്രം അഭാഷത । രാജന് നിര്ഗമ്യതാം ശീഘ്രം പശ്യേദം ഭയമാഗതമ്

വിദുരൻ ഈ അവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കി, ധൃതരാഷ്ട്രനോട് പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഉടൻ പുറപ്പെടുക; ഭയം വന്നു കഴിഞ്ഞു എന്ന് കാണൂ.

പ്രതിക്രിയാ ന യസ്യേഹ കുതശ്ചിത് കര്ഹിചിത് പ്രഭോ । സ ഏഷ ഭഗവാന് കാലഃ സര്വേഷാം നഃ സമാഗതഃ

സ്വാമി, ഇവിടെ എവിടെയും, എപ്പോഴും, ഇതിന് പ്രതിവിധി ഇല്ല; ഈ കാലം, ഭഗവാൻ തന്നെയാണ്, നമ്മെല്ലാവർക്കും വന്നിരിക്കുന്നു.

യേന ചൈവാഭിപന്നോഽയം പ്രാണൈഃ പ്രിയതമൈരപി । ജനഃ സദ്യോ വിയുജ്യേത കിമുതാന്യൈഃ ധനാദിഭിഃ

ഏതൊരുവൻ പോലും, ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരെയും, ജീവനും, ഈ കാലം പിടിച്ചെടുക്കുന്നു; പിന്നെ ധനം മുതലായ മറ്റെല്ലാം എളുപ്പത്തിൽ പോകില്ലേ?

പിതൃഭ്രാതൃസുഹൃത്പുത്രാ ഹതാസ്തേ വിഗതം വയഃ । ആത്മാ ച ജരയാ ഗ്രസ്തഃ പരഗേഹമുപാസസേ

പിതാക്കന്മാർ, സഹോദരങ്ങൾ, സുഹൃത്തുക്കൾ, മക്കൾ — എല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു; യൗവനം പോയി; വൃദ്ധാവസ്ഥ ശരീരം പിടിച്ചു; നീ മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടിൽ കഴിയുന്നു.

അഹോ മഹീയസീ ജന്തോഃ ജീവിതാശാ യയാ ഭവാന് । ഭീമാപവര്ജിതം പിണ്ഡം ആദത്തേ ഗൃഹപാലവത്

ജീവൻ നിലനിൽക്കട്ടെ എന്ന ആഗ്രഹം മനുഷ്യനിൽ എത്ര വലിയതാണെന്ന് നോക്കൂ; നീ ഭീമൻ ഉപേക്ഷിച്ച ഭക്ഷണം വീട്ടുകാവലുകാരനെപ്പോലെ സ്വീകരിക്കുന്നു.

അഗ്നിര്നിസൃഷ്ടോ ദത്തശ്ച ഗരോ ദാരാശ്ച ദൂഷിതാഃ । ഹൃതം ക്ഷേത്രം ധനം യേഷാം തദ്ദത്തൈരസുഭിഃ കിയത്

അഗ്നി വച്ചു, ദാനം നൽകി, വിഷം കൊടുത്തു, ഭാര്യമാർ അപമാനിക്കപ്പെട്ടു, ഭൂമി-സമ്പത്ത് കവർന്നു — ഇതിന് വേണ്ടി ജീവൻ കൊടുത്തവർക്ക് എന്താണ് ശേഷിക്കുന്നത്?

തസ്യാപി തവ ദേഹോഽയം കൃപണസ്യ ജിജീവിഷോഃ । പരൈത്യനിച്ഛതോ ജീര്ണോ ജരയാ വാസസീ ഇവ

ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദയനീയനായ നീയുടേയും ഈ ശരീരം, വൃദ്ധാവസ്ഥ കൊണ്ട് ചീഞ്ഞു, ഇഷ്ടമില്ലെങ്കിലും പഴയ വസ്ത്രംപോലെ വിട്ടുപോകും.

ഗതസ്വാര്ഥമിമം ദേഹം വിരക്തോ മുക്തബന്ധനഃ । അവിജ്ഞാതഗതിഃ ജഹ്യാത് സ വൈ ധീര ഉദാഹൃതഃ

ഈ ശരീരത്തിൽ ഇനി ഉദ്ദേശം ഇല്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, ബന്ധങ്ങൾ വിട്ട് വിരക്തനായവൻ, എവിടേക്കു പോകുന്നു എന്നതിൽ ചിന്തിക്കാതെ, അതു ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അവനാണ് ധീരൻ.

യഃ സ്വകാത്പരതോ വേഹ ജാതനിര്വേദ ആത്മവാന് । ഹൃദി കൃത്വാ ഹരിം ഗേഹാത് പ്രവ്രജേത് സ നരോത്തമഃ

സ്വന്തം കാരണത്താലോ മറ്റൊരാളുടെ കാരണത്താലോ, നിരാശയും ആത്മസമാധാനവും പ്രാപിച്ച്, ഹരിയെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, വീട്ടുവിട്ടുപോകുന്നവൻ മഹാനാണ്.

അഥോദീചീം ദിശം യാതു സ്വൈരജ്ഞാത ഗതിര്ഭവാന് । ഇതോഽര്വാക് പ്രായശഃ കാലഃ പുംസാം ഗുണവികര്ഷണഃ

അതിനാൽ, ആരും അറിയാതെ, വടക്കോട്ടു യാത്ര ചെയ്യുക; ഇനി മുതൽ, കാലം മനുഷ്യരെ ഗുണങ്ങളുടെ ആകർഷണത്തിലൂടെ അകറ്റുന്നു.

ഏവം രാജാ വിദുരേണാനുജേന പ്രജ്ഞാചക്ഷുര്ബോധിത ആജമീഢഃ । ഛിത്ത്വാ സ്വേഷു സ്നേഹപാശാന്ദ്രഢിമ്നോ നിശ്ചക്രാമ ഭ്രാതൃസന്ദര്ശിതാധ്വാ

ഇങ്ങനെ, രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ, തന്റെ അറിവുള്ള ഇളയ സഹോദരൻ വിദ്യുരന്റെ ഉപദേശത്താൽ ഉണർന്നു, സ്വന്തം കുടുംബത്തോടുള്ള ശക്തമായ സ്നേഹബന്ധങ്ങൾ വെട്ടി, സഹോദരൻ കാണിച്ച വഴിയിൽ പുറപ്പെട്ടു.

പതിം പ്രയാന്തം സുബലസ്യ പുത്രീ പതിവ്രതാ ചാനുജഗാമ സാധ്വീ । ഹിമാലയം ന്യസ്തദണ്ഡപ്രഹര്ഷം മനസ്വിനാമിവ സത്സമ്പ്രഹാരഃ

സുബലന്റെ മകൾ ആയ ഗന്ധാരി, ഭർത്താവിനോടുള്ള വിശുദ്ധമായ ഭക്തിയോടെ, ഭർത്താവ് യാത്രയാകുമ്പോൾ അവനെ പിന്തുടർന്നു. അവൾ തന്റെ ഭർത്താവിനോടുള്ള അർപ്പണത്തോടെ അധികാരചിഹ്നം വച്ചുവെച്ചു, മഹാത്മാക്കൾ ജീവിതബന്ധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ.

അജാതശത്രുഃ കൃതമൈത്രോ ഹുതാഗ്നിഃ വിപ്രാന് നത്വാ തിലഗോഭൂമിരുക്മൈഃ । ഗൃഹം പ്രവിഷ്ടോ ഗുരുവന്ദനായ ന ചാപശ്യത് പിതരൌ സൌബലീം ച

അജാതശത്രു, എല്ലാവരുമായി സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ച്, ഹോമങ്ങൾ നടത്തി, ബ്രാഹ്മണന്മാരെ എള്ളും പശുവും നിലവും പൊന്നും നൽകി ആദരിച്ചു. പിന്നെ ഗുരുക്കളെ വണങ്ങാൻ വീട്ടിൽ കയറി, പക്ഷേ മാതാപിതാക്കളെയും സുബലന്റെ മകളെയും കണ്ടില്ല.

തത്ര സഞ്ജയമാസീനം പപ്രച്ഛോദ്വിഗ്നമാനസഃ । ഗാവല്ഗണേ ക്വ നസ്താതോ വൃദ്ധോ ഹീനശ്ച നേത്രയോഃ

അവിടെ സഞ്ജയനെ ഇരിക്കുന്നത കണ്ടു, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഉത്കണ്ഠയോടെ ചോദിച്ചു: 'ഗാവൽഗണ, ഞങ്ങളുടെ പ്രായമായ കാഴ്ചയില്ലാത്ത അച്ഛൻ എവിടെയാണ്?'

അമ്ബാ ച ഹതപുത്രാഽഽര്താ പിതൃവ്യഃ ക്വ ഗതഃ സുഹൃത് । അപി മയ്യകൃതപ്രജ്ഞേ ഹതബന്ധുഃ സ ഭാര്യയാ । ആശംസമാനഃ ശമലം ഗങ്‌ഗായാം ദുഃഖിതോഽപതത്

'മകൻമാർ കൊല്ലപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ ആഴപ്പെട്ട അമ്മ എവിടെയാണ്? നമ്മുടെ പിതാവിന്റെ സഹോദരനും സുഹൃത്തുമായവൻ എവിടെ പോയി? ഞാൻ വിവേകശൂന്യനാണെന്നും ബന്ധുക്കളെ നഷ്ടപ്പെട്ടതുകൊണ്ടു ഭാര്യയോടൊപ്പം ഗംഗയിൽ ദുഃഖം തീർക്കാൻ പോയിരിക്കാമോ?' എന്നിങ്ങനെ അവൻ ആശങ്കയോടെ ചിന്തിച്ചു.

പിതര്യുപരതേ പാണ്ഡൌ സര്വാന്നഃ സുഹൃദഃ ശിശൂന് । അരക്ഷതാം വ്യസനതഃ പിതൃവ്യൌ ക്വ ഗതാവിതഃ

'നമ്മുടെ അച്ഛൻ പാണ്ഡു മരിച്ചശേഷം, പിതാവിന്റെ സഹോദരന്മാർ നമ്മുടെ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളെയും കുട്ടികളെയും കഷ്ടതകളിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു. ഇപ്പോൾ ആ രക്ഷകരെ നമ്മെ വിട്ട് എവിടേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു?''

സൂത ഉവാച । കൃപയാ സ്നേഹവൈക്ലവ്യാത് സൂതോ വിരഹകര്ശിതഃ । ആത്മേശ്വരമചക്ഷാണോ ന പ്രത്യാഹാതിപീഡിതഃ

സൂതൻ പറഞ്ഞു: കരുണയിലും വിയോഗദുഃഖത്തിലും ആഴപ്പെട്ട സൂതൻ, ഉള്ളിൽ ഭഗവാനെ കാണാൻ കഴിയാതെ, അതിയായ ദുഃഖത്തിൽ മറുപടി പറയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു.

വിമൃജ്യാശ്രൂണി പാണിഭ്യാം വിഷ്ടഭ്യാത്മാനമാത്മനാ । അജാതശത്രും പ്രത്യൂചേ പ്രഭോഃ പാദാവനുസ്മരന്

കൈകൊണ്ട് കണ്ണീർ തുടച്ച്, മനസ്സിനെ ഉറപ്പാക്കി, സഞ്ജയൻ അജാതശത്രുവിനോട് ഉത്തരം പറഞ്ഞു, ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങൾ ഓർത്തുകൊണ്ട്.

സഞ്ജയ ഉവാച । നാഹം വേദ വ്യവസിതം പിത്രോര്വഃ കുലനന്ദന । ഗാന്ധാര്യാ വാ മഹാബാഹോ മുഷിതോഽസ്മി മഹാത്മഭിഃ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: 'നിന്റെ വംശത്തിന്റെ ആനന്ദമേ, ഞാൻ നിന്റെ മാതാപിതാക്കളുടെയും ഗന്ധാരിയുടെ തീരുമാനവും അറിയുന്നില്ല, മഹാബാഹുവേ; ഈ മഹാത്മാക്കൾ എന്നെ വഞ്ചിച്ചു.'

അഥാജഗാമ ഭഗവാന് നാരദഃ സഹതുമ്ബുരുഃ । പ്രത്യുത്ഥായാഭിവാദ്യാഹ സാനുജോഽഭ്യര്ചയന് മുനിമ്

അപ്പോൾ മഹർഷിയായ നാരദൻ തുംബുരുവിനൊപ്പം അവിടെ എത്തി. യുദ്ധിഷ്ഠിരനും സഹോദരന്മാരും എഴുന്നേറ്റ് നാരദനെ ആദരിക്കുകയും, ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിക്കുകയും ചെയ്തു.

യുധിഷ്ഠിര ഉവാച । നാഹം വേദ ഗതിം പിത്രോഃ ഭഗവന് ക്വ ഗതാവിതഃ । അമ്ബാ വാ ഹതപുത്രാര്താ ക്വ ഗതാ ച തപസ്വിനീ

യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു: 'ഭഗവാനേ, എന്റെ മാതാപിതാക്കൾ എവിടേക്ക് പോയെന്ന് എനിക്ക് അറിയില്ല. മകന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട ദുഃഖത്തിൽ ആയിരിക്കുന്ന, തപസ്സിൽ ലീനയായ അമ്മ എവിടേക്ക് പോയെന്ന് എനിക്കറിയില്ല.'

കര്ണധാര ഇവാപാരേ ഭഗവാന് പാരദര്ശകഃ । അഥാബഭാഷേ ഭഗവാന് നാരദോ മുനിസത്തമഃ

അപ്പോൾ, കടലിൽ കപ്പലോടിക്കുന്നവർക്കു വഴി കാണിക്കുന്ന കപ്പൽക്കാരനുപോലെ, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നാരദൻ സംസാരിച്ചു.

യഥാ ഗാവോ നസി പ്രോതാഃ തന്ത്യാം ബദ്ധാഃ സ്വദാമഭിഃ । വാക്തന്ത്യാം നാമഭിര്ബദ്ധാ വഹന്തി ബലിമീശിതുഃ

പശുക്കൾ തങ്ങളുടേതായ കയറുകളിൽ കയറ്റിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്നതുപോലെ, ജീവികൾക്കും പേരുകളും വാക്കുകളും കൊണ്ട് ബന്ധനം ഉണ്ടാകുന്നു; അവരൊക്കെ ഭഗവാനുവേണ്ടി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു.