ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

മുനിഗണ നൃപവര്യസങ്കുലേഽന്തഃ സദസി യുധിഷ്ഠിര രാജസൂയ ഏഷാമ് । അര്ഹണം ഉപപേദ ഈക്ഷണീയോ മമ ദൃശിഗോചര ഏഷ ആവിരാത്മാ

യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ രാജസൂയയാഗസഭയില്‍ മുനികളും രാജാക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നപ്പോൾ, അവിടെയുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ആരാധനാർഹനായി, എന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് പ്രത്യക്ഷനായവൻ, തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം എനിക്ക് വെളിപ്പെടുത്തിയവൻ ആയിരുന്നു.

തമിമമഹമജം ശരീരഭാജാം ഹൃദി ഹൃദി ധിഷ്ഠിതമാത്മ കല്പിതാനാമ് । പ്രതിദൃശമിവ നൈകധാര്കമേകം സമധിഗതോഽസ്മി വിധൂത ഭേദമോഹഃ

എനിക്ക് ഇപ്പോൾ മനസ്സിലായി, ജനനം ഇല്ലാത്ത ആ മഹാത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ മനസ്സനുസരിച്ച് അവനെ വ്യത്യസ്തമായി കാണുന്നു, എങ്കിലും അവൻ ഒരാളാണ് — ഒരേ സൂര്യൻ പല വെള്ളത്തിൽ പലവിധം പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ. ഇപ്പൊഴ് ഭേദബോധം എന്നുള്ള മായ എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് മാറി പോയി.

സൂത ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) കൃഷ്ണ ഏവം ഭഗവതി മനോവാക് ദൃഷ്ടിവൃത്തിഭിഃ । ആത്മനി ആത്മാനമാവേശ്യ സോഽന്തഃശ്വാസ ഉപാരമത്

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ കൃഷ്ണനിൽ മനസ്സും വാക്കും ദൃഷ്ടിയും ഏകാഗ്രമാക്കി, ആത്മാവിനെ പരമാത്മാവിൽ ലയിപ്പിച്ച്, ആ മഹാത്മാവ് അകത്തേക്ക് ശ്വാസം വലിച്ചെടുത്ത് ശാന്തനായി.

സമ്പദ്യമാനമാജ്ഞായ ഭീഷ്മം ബ്രഹ്മണി നിഷ്കലേ । സര്വേ ബഭൂവുസ്തേ തൂഷ്ണീം വയാംസീവ ദിനാത്യയേ

ഭീഷ്മൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുകയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും പകൽ കഴിയുമ്പോൾ പക്ഷികൾ ശാന്തരാകുന്നതുപോലെ മൗനമായി.

തത്ര ദുന്ദുഭയോ നേദുഃ ദേവമാനവ വാദിതാഃ । ശശംസുഃ സാധവോ രാജ്ഞാം ഖാത്പേതുഃ പുഷ്പവൃഷ്ടയഃ

അപ്പോൾ ദേവതകളും മനുഷ്യരും മൃദംഗങ്ങൾ മുഴക്കി; ധാർമ്മികർ ഭീഷ്മനെ സ്തുതിച്ചു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് രാജാവിന് മേൽ പുഷ്പവർഷം പെയ്തു.

തസ്യ നിര്ഹരണാദീനി സമ്പരേതസ്യ ഭാര്ഗവ । യുധിഷ്ഠിരഃ കാരയിത്വാ മുഹൂര്തം ദുഃഖിതോഽഭവത്

ഭീഷ്മന്റെ അന്ത്യം കഴിഞ്ഞ്, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഭാർഗവപുത്രനായവൻ, വേണ്ട എല്ലാ ചടങ്ങുകളും നടത്തി, കുറേ നേരം ദുഃഖത്തിൽ ആഴപ്പെട്ടു.

തുഷ്ടുവുര്മുനയോ ഹൃഷ്ടാഃ കൃഷ്ണം തത് ഗുഹ്യനാമഭിഃ । തതസ്തേ കൃഷ്ണഹൃദയാഃ സ്വാശ്രമാന്പ്രയയുഃ പുനഃ

ആ സന്തോഷഭരിതരായ മുനികൾ രഹസ്യനാമങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് കൃഷ്ണനെ സ്തുതിച്ചു; പിന്നെ, കൃഷ്ണഭക്തിയോടെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി.

തതോ യുധിഷ്ഠിരോ ഗത്വാ സഹകൃഷ്ണോ ഗജാഹ്വയമ് । പിതരം സാന്ത്വയാമാസ ഗാന്ധാരീം ച തപസ്വിനീമ്

അതിനുശേഷം യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണനോടൊപ്പം ഗജാഹ്വയത്തിലേക്ക് പോയി, തന്റെ അച്ഛനെയും തപസ്സുകാരിയായ ഗാന്ധാരിയെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു.

പിത്രാ ചാനുമതോ രാജാ വാസുദേവാനുമോദിതഃ । ചകാര രാജ്യം ധര്മേണ പിതൃപൈതാമഹം വിഭുഃ

അച്ഛന്റെ അനുമതിയും കൃഷ്ണന്റെ സമ്മതിയും ലഭിച്ച്, ആ മഹാരാജാവ് പിതാവിൽ നിന്നും പിതാമഹനിൽ നിന്നും ലഭിച്ച രാജ്യം നീതിപാലനത്തോടെ ഭരിച്ചു.

പയഃ സ്തനാഭ്യാം സുസ്രാവ നേത്രജൈഃ സലിലൈഃ ശിവൈഃ । തദാഭിഷിച്യമാനാഭ്യാം വീര വീരസുവോ മുഹുഃ

വീരന്മാരുടെ മാതാവ് തന്റെ മകനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്യുമ്പോൾ, അവളുടെ മുലകളിൽ നിന്ന് പാൽ ഒഴുകി, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ശുഭമായ കണ്ണുനീർ വീണു.

താം ശശംസുര്ജനാ രാജ്ഞീം ദിഷ്ട്യാ തേ പുത്ര ആര്തിഹാ । പ്രതിലബ്ധശ്ചിരം നഷ്ടോ രക്ഷിതാ മണ്ഡലം ഭുവഃ

ജനങ്ങൾ രാജ്ഞിയോട് പറഞ്ഞു: 'നല്ല ഭാഗ്യത്താൽ, ദുഃഖം അകറ്റുന്ന നിന്റെ മകൻ, ദീർഘകാലം വിട്ടുപോയ ശേഷം തിരികെ ലഭിച്ചു; ഇനിയും ഭൂമിയെ സംരക്ഷിക്കും.'

അഭ്യര്ചിതസ്ത്വയാ നൂനം ഭഗവാന് പ്രണതാര്തിഹാ । യദനുധ്യായിനോ ധീരാ മൃത്യും ജിഗ്യുഃ സുദുര്ജയമ്

നിശ്ചയമായും രാജ്ഞേ, ഭഗവാനെ നീ ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചിട്ടുണ്ട്; കാരണം, അവനെ സ്ഥിരമായ മനസ്സോടെ ധ്യാനിക്കുന്നവർ, അത്രയും ദുഷ്കരമായ മരണത്തെയും ജയിക്കുന്നു.

ലാല്യമാനം ജനൈരേവം ധ്രുവം സഭ്രാതരം നൃപഃ । ആരോപ്യ കരിണീം ഹൃഷ്ടഃ സ്തൂയമാനോഽവിശത്പുരമ്

ജനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ രാജാവിനെയും സഹോദരന്മാരെയും സ്നേഹത്തോടെ വളർത്തി; സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് ആനയിൽ കയറി, എല്ലാവരും സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.

തത്ര തത്രോപസങ്‌കൢപ്തൈഃ ലസന് മകരതോരണൈഃ । സവൃന്ദൈഃ കദലീസ്തമ്ഭൈഃ പൂഗപോതൈശ്ച തദ്വിധൈഃ

അവിടെ ഓരോ വാതായനത്തിലും മനോഹരമായ മകരതോരണങ്ങളും, കൂമ്പാരങ്ങളായി വാഴക്കൊമ്പുകളും, പാകംചെയ്ത പാനുകളും മറ്റും അണിനിരത്തി അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.

ചൂതപല്ലവവാസഃസ്രങ്‌ മുക്താദാമവിലമ്ബിഭിഃ । ഉപസ്കൃതം പ്രതിദ്വാരം അപാം കുമ്ഭൈഃ സദീപകൈഃ

ഓരോ കവാടവും വെള്ളം നിറച്ച കലശങ്ങളും വിളക്കുകളും, മാവിൻ ഇലമാലകളും മുത്തുമാലകളും തൂങ്ങിയവയുമായി അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.

പ്രാകാരൈഃ ഗോപുരാഗാരൈഃ ശാതകുമ്ഭപരിച്ഛദൈഃ । സര്വതോഽലങ്‌കൃതം ശ്രീമദ് വിമാനശിഖരദ്യുഭിഃ

നഗരം ചുറ്റും ഗോപുരങ്ങളും മതിലുകളും വീടുകളും പൊന്നാലങ്കാരങ്ങളാൽ ഭസുരമായിരുന്നു; മഹാമന്ദിരങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.

മൃഷ്ടചത്വരരഥ്യാട്ട മാര്ഗം ചന്ദനചര്ചിതമ് । ലാജാക്ഷതൈഃ പുഷ്പഫലൈഃ തണ്ഡുലൈര്ബലിഭിര്യുതമ്

അവിടത്തെ നടപ്പാതകളും വീഥികളും ചത്വരങ്ങളും വൃത്തിയായി ചന്ദനം പുരട്ടി, ലാജു, അക്ഷത, പുഷ്പം, പഴം, അരി തുടങ്ങിയ ഭോജനങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.

ധ്രുവായ പഥി ദൃഷ്ടായ തത്ര തത്ര പുരസ്ത്രിയഃ । സിദ്ധാര്ഥാക്ഷതദധ്യമ്ബു ദൂര്വാപുഷ്പഫലാനി ച

അവിടവിടെ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ, രാജാവ് വഴി കടന്നുപോകുമ്പോൾ, സുഖദായകമായ അക്ഷത, അരി, തൈര്, വെള്ളം, ദർഭ, പുഷ്പം, പഴം എന്നിവ കൊണ്ടുവന്നു.

ഉപജഹ്രുഃ പ്രയുഞ്ജാനാ വാത്സല്യാദാശിഷഃ സതീഃ । ശൃണ്വന് തദ്വല്ഗുഗീതാനി പ്രാവിശദ്‍ഭവനം പിതുഃ

അവന്റെ അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോള്‍ സ്നേഹപൂര്‍വ്വം സദാചാരമുള്ള സ്ത്രീകള്‍ അനുഗ്രഹങ്ങള്‍ നല്‍കി. അവര്‍ കുട്ടികളുടെ മധുരമായ പാട്ടുകള്‍ കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു.

മഹാമണിവ്രാതമയേ സ തസ്മിന് ഭവനോത്തമേ । ലാലിതോ നിതരാം പിത്രാ ന്യവസദ് ദിവി ദേവവത്

അവിടെ വലിയ രത്നങ്ങളാല്‍ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അത്ഭുതകരമായ ആ മഹല്‍ഭവനത്തില്‍ അച്ഛന്‍ അവനെ അത്യന്തം സ്നേഹത്തോടെ വളര്‍ത്തി; അവന്‍ ദേവന്മാരെപ്പോലെ സ്വര്‍ഗ്ഗത്തില്‍ താമസിച്ചുപോലെ അവിടെ താമസിച്ചു.

പയഃഫേനനിഭാഃ ശയ്യാ ദാന്താ രുക്മപരിച്ഛദാഃ । ആസനാനി മഹാര്ഹാണി യത്ര രൌക്മാ ഉപസ്കരാഃ

അവിടെ പാലിന്റെ നുരയെപ്പോലെ വെള്ളയുള്ള കിടക്കകള്‍ പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങളോടുകൂടി ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇരിപ്പിടങ്ങള്‍ അത്യന്തം വിലപ്പെട്ടതും ഉപകരണങ്ങള്‍ എല്ലാം പൊന്നുകൊണ്ടുള്ളവയുമായിരുന്നു.

യത്ര സ്ഫടികകുഡ്യേഷു മഹാമാരകതേഷു ച । മണിപ്രദീപാ ആഭാന്തി ലലനാരത്‍നസംയുതാഃ

അവിടെയുള്ള സ്ഫടികഭിത്തികളിലും വലിയ പച്ചമണികളിലും സ്ത്രീകളുടെ ആഭരണങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ള രത്നങ്ങളാല്‍ അലങ്കരിച്ച മാണിക്യദീപങ്ങള്‍ പ്രകാശിച്ചു.

ഉദ്യാനാനി ച രമ്യാണി വിചിത്രൈരമരദ്രുമൈഃ । കൂജദ്വിഹങ്‌ഗമിഥുനൈഃ ഗായന്മത്തമധുവ്രതൈഃ

അവിടെ അതിമനോഹരമായ തോട്ടങ്ങളും അത്ഭുതകരമായ ദൈവികവൃക്ഷങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കൂട്ടുകൂടിയ പക്ഷികള്‍ കുയിലിടുകയും മദംപോലുള്ള തേന്‍പുഴുക്കള്‍ പാടുകയും ചെയ്തു.

വാപ്യോ വൈദൂര്യസോപാനാഃ പദ്മോത്പലകുമുദ്വതീഃ । ഹംസകാരണ്ഡവകുലൈഃ ജുഷ്ടാശ്ചക്രാഹ്വസാരസൈഃ

വൈഡൂര്യക്കല്ലുകൊണ്ടുള്ള പടിക്കലുകളുള്ള കുളങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവയില്‍ താമരകളും ഉത്പലപൂവുകളും കുമുദപൂവുകളും നിറഞ്ഞിരുന്നു. ഹംസകള്‍, കാക്കകള്‍, ചക്രവാകപ്പക്ഷികള്‍ എന്നിവ അവിടെ സഞ്ചരിച്ചു.

ഉത്താനപാദോ രാജര്ഷിഃ പ്രഭാവം തനയസ്യ തമ് । ശ്രുത്വാ ദൃഷ്ട്വാദ്‍ഭുതതമം പ്രപേദേ വിസ്മയം പരമ്

രാജര്‍ഷിയായ ഉത്താനപാദന്‍ തന്റെ മകന്റെ അത്ഭുതകരമായ മഹത്വം കേട്ടും കണ്ടും അതിശയത്തോടെ നിറഞ്ഞുപോയി.

വീക്ഷ്യോഢവയസം തം ച പ്രകൃതീനാം ച സമ്മതമ് । അനുരക്തപ്രജം രാജാ ധ്രുവം ചക്രേ ഭുവഃ പതിമ്

അവനെ പ്രായപൂർത്തിയായതും ജനങ്ങള്‍ക്കും മന്ത്രിമാര്‍ക്കും പ്രിയങ്കരനായതും കണ്ട രാജാവ്, ധ്രുവനെ ഭൂമിയുടെ അധിപനാക്കി നിയമിച്ചു.

ആത്മാനം ച പ്രവയസം ആകലയ്യ വിശാമ്പതിഃ । വനം വിരക്തഃ പ്രാതിഷ്ഠദ് വിമൃശന്നാത്മനോ ഗതിമ്

താനിപ്പോള്‍ വയസ്സായെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, രാജാവ് ലോകസമ്പത്തില്‍ നിന്ന് വിരക്തനായി, ആത്മാവിന്റെ വഴി ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

ശൌനക ഉവാച । (വംശസ്ഥ) ഹത്വാ സ്വരിക്ഥസ്പൃധ ആതതായിനോ യുധിഷ്ഠിരോ ധര്മഭൃതാം വരിഷ്ഠഃ । സഹാനുജൈഃ പ്രത്യവരുദ്ധഭോജനഃ കഥം പ്രവൃത്തഃ കിമകാരഷീത്തതഃ

ശൗനകന്‍ ചോദിച്ചു: ധര്‍മ്മത്തില്‍ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ യുദിഷ്ഠിരന്‍ തന്റെ രാജ്യത്തെയും സമ്പത്തെയും ആഗ്രഹിച്ച ശത്രുക്കളെ യുദ്ധത്തില്‍ ജയിച്ച്, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം സുരക്ഷിതമായി ഭക്ഷണം ലഭിച്ചപ്പോള്‍, പിന്നെ അവന്‍ എന്ത് ചെയ്തു? അവന്റെ ജീവിതം എങ്ങനെ മുന്നോട്ട് പോയി?

സൂത ഉവാച । വംശം കുരോര്വംശദവാഗ്നിനിര്ഹൃതം സംരോഹയിത്വാ ഭവഭാവനോ ഹരിഃ । നിവേശയിത്വാ നിജരാജ്യ ഈശ്വരോ യുധിഷ്ഠിരം പ്രീതമനാ ബഭൂവ ഹ

സൂതന്‍ പറഞ്ഞു: ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവായ ഹരി, സ്വന്തം സന്തതികളാല്‍ നശിച്ച കുരുവംശത്തെ വീണ്ടും നിലനിര്‍ത്തി, യുദിഷ്ഠിരനെ തന്റെ രാജ്യത്തില്‍ സ്ഥാപിച്ചു, ഹൃദയത്തില്‍ സന്തോഷത്തോടെ ആയിരുന്നു.