ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

സപദി സഖിവചോ നിശമ്യ മധ്യേ നിജപരയോര്ബലയോ രഥം നിവേശ്യ । സ്ഥിതവതി പരസൈനികായുരക്ഷ്ണാ ഹൃതവതി പാര്ഥസഖേ രതിര്മമാസ്തു

സഖാവിന്റെ വാക്കുകൾ യുദ്ധമധ്യേ കേട്ട്, അവൻ രഥം ഇരുവശത്തെയും സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ നിർത്തി; ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ ജീവൻ സംരക്ഷിച്ചു നില്ക്കുമ്പോൾ, പാർഥന്റെ സ്നേഹിതനിൽ എന്റെ സ്നേഹം സ്ഥിരമാകട്ടെ.

വ്യവഹിത പൃതനാമുഖം നിരീക്ഷ്യ സ്വജനവധാത് വിമുഖസ്യ ദോഷബുദ്ധ്യാ । കുമതിമ അഹരത് ആത്മവിദ്യയാ യഃ ചശ്ചരണരതിഃ പരമസ്യ തസ്യ മേഽസ്തു

വിരുദ്ധസൈന്യത്തെ കണ്ടു, സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെ കൊല്ലുന്നതിൽ പാപബോധം കൊണ്ടു മുഖം തിരിഞ്ഞ അർജുനന്റെ ഭ്രമം ആത്മവിദ്യയാൽ നീക്കിയവനിൽ, അത്ഭുതമായ ഭക്തി എനിക്ക് ഉണ്ടാകട്ടെ.

സ്വനിഗമമപഹായ മത്പ്രതിജ്ഞാം ഋതമധി കര്തുമവപ്ലുതോ രഥസ്ഥഃ । ധൃതരഥ ചരണോഽഭ്യയാത് ചലദ്‍ഗുഃ ഹരിരിവ ഹന്തുമിഭം ഗതോത്തരീയഃ

സ്വന്തം വാഗ്ദാനം ഉപേക്ഷിച്ച് എന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാൻ, രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയവൻ, മേൽവസ്ത്രം വീണു, കയര് പിടിച്ച്, ഗജനെ സംഹരിക്കാൻ ഹരിയെപ്പോലെ എനിക്കു നേരെ ഓടിയെത്തി.

ശിതവിശിഖഹതോ വിശീര്ണദംശഃ ക്ഷതജപരിപ്ലുത ആതതായിനോ മേ । പ്രസഭം അഭിസസാര മദ്വധാര്ഥം സ ഭവതു മേ ഭഗവാന് ഗതിര്മുകുന്ദഃ

മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തുളഞ്ഞു, വില്ല് തകർന്നു, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ, എനിക്ക് നേരെ കൊല്ലാൻ ശത്രു ഉഗ്രതയോടെ ഓടിയപ്പോൾ, ഭഗവാൻ മുകുന്ദൻ എനിക്ക് ശരണം ആയിരിക്കട്ടെ.

വിജയരഥകുടുമ്ബ ആത്തതോത്രേ ധൃതഹയരശ്മിനി തത് ശ്രിയേക്ഷണീയേ । ഭഗവതി രതിരസ്തു മേ മുമൂര്ഷോഃ യമിഹ നിരീക്ഷ്യ ഹതാ ഗതാഃ സ്വരൂപമ്

വിജയന്റെ രഥത്തിൽ കയര് പിടിച്ച്, ചാവുകോലും കൈയിൽ എടുത്തു, അതിമനോഹരമായ ആ ഭഗവാനെ, മരണസമയത്ത് ഞാൻ ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കട്ടെ; ഇവിടുത്തെ വീരന്മാർ അവനെ കണ്ടു സ്വരൂപം പ്രാപിച്ചു.

ലലിത ഗതി വിലാസ വല്ഗുഹാസ പ്രണയ നിരീക്ഷണ കല്പിതോരുമാനാഃ । കൃതമനുകൃതവത്യ ഉന്മദാന്ധാഃ പ്രകൃതിമഗന് കില യസ്യ ഗോപവധ്വഃ

ലളിതമായ നട, മനോഹരമായ ചിരി, സ്നേഹവും കപടകോപവും നിറഞ്ഞ കൺചിമ്മൽ, കൃഷ്ണന്റെ കളികൾ അനുകരിച്ച് ഉന്മാദത്തിലും അന്ധതയിലും, ആ ഗോപികമാർ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നു.

മുനിഗണ നൃപവര്യസങ്കുലേഽന്തഃ സദസി യുധിഷ്ഠിര രാജസൂയ ഏഷാമ് । അര്ഹണം ഉപപേദ ഈക്ഷണീയോ മമ ദൃശിഗോചര ഏഷ ആവിരാത്മാ

യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ രാജസൂയയാഗസഭയില്‍ മുനികളും രാജാക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നപ്പോൾ, അവിടെയുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ആരാധനാർഹനായി, എന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് പ്രത്യക്ഷനായവൻ, തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം എനിക്ക് വെളിപ്പെടുത്തിയവൻ ആയിരുന്നു.

തമിമമഹമജം ശരീരഭാജാം ഹൃദി ഹൃദി ധിഷ്ഠിതമാത്മ കല്പിതാനാമ് । പ്രതിദൃശമിവ നൈകധാര്കമേകം സമധിഗതോഽസ്മി വിധൂത ഭേദമോഹഃ

എനിക്ക് ഇപ്പോൾ മനസ്സിലായി, ജനനം ഇല്ലാത്ത ആ മഹാത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ മനസ്സനുസരിച്ച് അവനെ വ്യത്യസ്തമായി കാണുന്നു, എങ്കിലും അവൻ ഒരാളാണ് — ഒരേ സൂര്യൻ പല വെള്ളത്തിൽ പലവിധം പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ. ഇപ്പൊഴ് ഭേദബോധം എന്നുള്ള മായ എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് മാറി പോയി.

സൂത ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) കൃഷ്ണ ഏവം ഭഗവതി മനോവാക് ദൃഷ്ടിവൃത്തിഭിഃ । ആത്മനി ആത്മാനമാവേശ്യ സോഽന്തഃശ്വാസ ഉപാരമത്

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ കൃഷ്ണനിൽ മനസ്സും വാക്കും ദൃഷ്ടിയും ഏകാഗ്രമാക്കി, ആത്മാവിനെ പരമാത്മാവിൽ ലയിപ്പിച്ച്, ആ മഹാത്മാവ് അകത്തേക്ക് ശ്വാസം വലിച്ചെടുത്ത് ശാന്തനായി.

സമ്പദ്യമാനമാജ്ഞായ ഭീഷ്മം ബ്രഹ്മണി നിഷ്കലേ । സര്വേ ബഭൂവുസ്തേ തൂഷ്ണീം വയാംസീവ ദിനാത്യയേ

ഭീഷ്മൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുകയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും പകൽ കഴിയുമ്പോൾ പക്ഷികൾ ശാന്തരാകുന്നതുപോലെ മൗനമായി.

തത്ര ദുന്ദുഭയോ നേദുഃ ദേവമാനവ വാദിതാഃ । ശശംസുഃ സാധവോ രാജ്ഞാം ഖാത്പേതുഃ പുഷ്പവൃഷ്ടയഃ

അപ്പോൾ ദേവതകളും മനുഷ്യരും മൃദംഗങ്ങൾ മുഴക്കി; ധാർമ്മികർ ഭീഷ്മനെ സ്തുതിച്ചു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് രാജാവിന് മേൽ പുഷ്പവർഷം പെയ്തു.

തസ്യ നിര്ഹരണാദീനി സമ്പരേതസ്യ ഭാര്ഗവ । യുധിഷ്ഠിരഃ കാരയിത്വാ മുഹൂര്തം ദുഃഖിതോഽഭവത്

ഭീഷ്മന്റെ അന്ത്യം കഴിഞ്ഞ്, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഭാർഗവപുത്രനായവൻ, വേണ്ട എല്ലാ ചടങ്ങുകളും നടത്തി, കുറേ നേരം ദുഃഖത്തിൽ ആഴപ്പെട്ടു.

തുഷ്ടുവുര്മുനയോ ഹൃഷ്ടാഃ കൃഷ്ണം തത് ഗുഹ്യനാമഭിഃ । തതസ്തേ കൃഷ്ണഹൃദയാഃ സ്വാശ്രമാന്പ്രയയുഃ പുനഃ

ആ സന്തോഷഭരിതരായ മുനികൾ രഹസ്യനാമങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് കൃഷ്ണനെ സ്തുതിച്ചു; പിന്നെ, കൃഷ്ണഭക്തിയോടെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി.

തതോ യുധിഷ്ഠിരോ ഗത്വാ സഹകൃഷ്ണോ ഗജാഹ്വയമ് । പിതരം സാന്ത്വയാമാസ ഗാന്ധാരീം ച തപസ്വിനീമ്

അതിനുശേഷം യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണനോടൊപ്പം ഗജാഹ്വയത്തിലേക്ക് പോയി, തന്റെ അച്ഛനെയും തപസ്സുകാരിയായ ഗാന്ധാരിയെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു.

പിത്രാ ചാനുമതോ രാജാ വാസുദേവാനുമോദിതഃ । ചകാര രാജ്യം ധര്മേണ പിതൃപൈതാമഹം വിഭുഃ

അച്ഛന്റെ അനുമതിയും കൃഷ്ണന്റെ സമ്മതിയും ലഭിച്ച്, ആ മഹാരാജാവ് പിതാവിൽ നിന്നും പിതാമഹനിൽ നിന്നും ലഭിച്ച രാജ്യം നീതിപാലനത്തോടെ ഭരിച്ചു.

പയഃ സ്തനാഭ്യാം സുസ്രാവ നേത്രജൈഃ സലിലൈഃ ശിവൈഃ । തദാഭിഷിച്യമാനാഭ്യാം വീര വീരസുവോ മുഹുഃ

വീരന്മാരുടെ മാതാവ് തന്റെ മകനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്യുമ്പോൾ, അവളുടെ മുലകളിൽ നിന്ന് പാൽ ഒഴുകി, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ശുഭമായ കണ്ണുനീർ വീണു.

താം ശശംസുര്ജനാ രാജ്ഞീം ദിഷ്ട്യാ തേ പുത്ര ആര്തിഹാ । പ്രതിലബ്ധശ്ചിരം നഷ്ടോ രക്ഷിതാ മണ്ഡലം ഭുവഃ

ജനങ്ങൾ രാജ്ഞിയോട് പറഞ്ഞു: 'നല്ല ഭാഗ്യത്താൽ, ദുഃഖം അകറ്റുന്ന നിന്റെ മകൻ, ദീർഘകാലം വിട്ടുപോയ ശേഷം തിരികെ ലഭിച്ചു; ഇനിയും ഭൂമിയെ സംരക്ഷിക്കും.'

അഭ്യര്ചിതസ്ത്വയാ നൂനം ഭഗവാന് പ്രണതാര്തിഹാ । യദനുധ്യായിനോ ധീരാ മൃത്യും ജിഗ്യുഃ സുദുര്ജയമ്

നിശ്ചയമായും രാജ്ഞേ, ഭഗവാനെ നീ ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചിട്ടുണ്ട്; കാരണം, അവനെ സ്ഥിരമായ മനസ്സോടെ ധ്യാനിക്കുന്നവർ, അത്രയും ദുഷ്കരമായ മരണത്തെയും ജയിക്കുന്നു.

ലാല്യമാനം ജനൈരേവം ധ്രുവം സഭ്രാതരം നൃപഃ । ആരോപ്യ കരിണീം ഹൃഷ്ടഃ സ്തൂയമാനോഽവിശത്പുരമ്

ജനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ രാജാവിനെയും സഹോദരന്മാരെയും സ്നേഹത്തോടെ വളർത്തി; സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് ആനയിൽ കയറി, എല്ലാവരും സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.

തത്ര തത്രോപസങ്‌കൢപ്തൈഃ ലസന് മകരതോരണൈഃ । സവൃന്ദൈഃ കദലീസ്തമ്ഭൈഃ പൂഗപോതൈശ്ച തദ്വിധൈഃ

അവിടെ ഓരോ വാതായനത്തിലും മനോഹരമായ മകരതോരണങ്ങളും, കൂമ്പാരങ്ങളായി വാഴക്കൊമ്പുകളും, പാകംചെയ്ത പാനുകളും മറ്റും അണിനിരത്തി അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.

ചൂതപല്ലവവാസഃസ്രങ്‌ മുക്താദാമവിലമ്ബിഭിഃ । ഉപസ്കൃതം പ്രതിദ്വാരം അപാം കുമ്ഭൈഃ സദീപകൈഃ

ഓരോ കവാടവും വെള്ളം നിറച്ച കലശങ്ങളും വിളക്കുകളും, മാവിൻ ഇലമാലകളും മുത്തുമാലകളും തൂങ്ങിയവയുമായി അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.

പ്രാകാരൈഃ ഗോപുരാഗാരൈഃ ശാതകുമ്ഭപരിച്ഛദൈഃ । സര്വതോഽലങ്‌കൃതം ശ്രീമദ് വിമാനശിഖരദ്യുഭിഃ

നഗരം ചുറ്റും ഗോപുരങ്ങളും മതിലുകളും വീടുകളും പൊന്നാലങ്കാരങ്ങളാൽ ഭസുരമായിരുന്നു; മഹാമന്ദിരങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.

മൃഷ്ടചത്വരരഥ്യാട്ട മാര്ഗം ചന്ദനചര്ചിതമ് । ലാജാക്ഷതൈഃ പുഷ്പഫലൈഃ തണ്ഡുലൈര്ബലിഭിര്യുതമ്

അവിടത്തെ നടപ്പാതകളും വീഥികളും ചത്വരങ്ങളും വൃത്തിയായി ചന്ദനം പുരട്ടി, ലാജു, അക്ഷത, പുഷ്പം, പഴം, അരി തുടങ്ങിയ ഭോജനങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.

ധ്രുവായ പഥി ദൃഷ്ടായ തത്ര തത്ര പുരസ്ത്രിയഃ । സിദ്ധാര്ഥാക്ഷതദധ്യമ്ബു ദൂര്വാപുഷ്പഫലാനി ച

അവിടവിടെ നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ, രാജാവ് വഴി കടന്നുപോകുമ്പോൾ, സുഖദായകമായ അക്ഷത, അരി, തൈര്, വെള്ളം, ദർഭ, പുഷ്പം, പഴം എന്നിവ കൊണ്ടുവന്നു.

ഉപജഹ്രുഃ പ്രയുഞ്ജാനാ വാത്സല്യാദാശിഷഃ സതീഃ । ശൃണ്വന് തദ്വല്ഗുഗീതാനി പ്രാവിശദ്‍ഭവനം പിതുഃ

അവന്റെ അച്ഛന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കടക്കുമ്പോള്‍ സ്നേഹപൂര്‍വ്വം സദാചാരമുള്ള സ്ത്രീകള്‍ അനുഗ്രഹങ്ങള്‍ നല്‍കി. അവര്‍ കുട്ടികളുടെ മധുരമായ പാട്ടുകള്‍ കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു.

മഹാമണിവ്രാതമയേ സ തസ്മിന് ഭവനോത്തമേ । ലാലിതോ നിതരാം പിത്രാ ന്യവസദ് ദിവി ദേവവത്

അവിടെ വലിയ രത്നങ്ങളാല്‍ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അത്ഭുതകരമായ ആ മഹല്‍ഭവനത്തില്‍ അച്ഛന്‍ അവനെ അത്യന്തം സ്നേഹത്തോടെ വളര്‍ത്തി; അവന്‍ ദേവന്മാരെപ്പോലെ സ്വര്‍ഗ്ഗത്തില്‍ താമസിച്ചുപോലെ അവിടെ താമസിച്ചു.

പയഃഫേനനിഭാഃ ശയ്യാ ദാന്താ രുക്മപരിച്ഛദാഃ । ആസനാനി മഹാര്ഹാണി യത്ര രൌക്മാ ഉപസ്കരാഃ

അവിടെ പാലിന്റെ നുരയെപ്പോലെ വെള്ളയുള്ള കിടക്കകള്‍ പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങളോടുകൂടി ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇരിപ്പിടങ്ങള്‍ അത്യന്തം വിലപ്പെട്ടതും ഉപകരണങ്ങള്‍ എല്ലാം പൊന്നുകൊണ്ടുള്ളവയുമായിരുന്നു.

യത്ര സ്ഫടികകുഡ്യേഷു മഹാമാരകതേഷു ച । മണിപ്രദീപാ ആഭാന്തി ലലനാരത്‍നസംയുതാഃ

അവിടെയുള്ള സ്ഫടികഭിത്തികളിലും വലിയ പച്ചമണികളിലും സ്ത്രീകളുടെ ആഭരണങ്ങളില്‍ നിന്നുള്ള രത്നങ്ങളാല്‍ അലങ്കരിച്ച മാണിക്യദീപങ്ങള്‍ പ്രകാശിച്ചു.

ഉദ്യാനാനി ച രമ്യാണി വിചിത്രൈരമരദ്രുമൈഃ । കൂജദ്വിഹങ്‌ഗമിഥുനൈഃ ഗായന്മത്തമധുവ്രതൈഃ

അവിടെ അതിമനോഹരമായ തോട്ടങ്ങളും അത്ഭുതകരമായ ദൈവികവൃക്ഷങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കൂട്ടുകൂടിയ പക്ഷികള്‍ കുയിലിടുകയും മദംപോലുള്ള തേന്‍പുഴുക്കള്‍ പാടുകയും ചെയ്തു.