ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

സൂത ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) യുധിഷ്ഠിരഃ തത് ആകര്ണ്യ ശയാനം ശരപഞ്ജരേ । അപൃച്ഛത് വിവിധാന് ധര്മാന് ഋഷീണാം ചാനുശ്രൃണ്വതാമ്

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇത് കേട്ട ശേഷം, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്നവനോടു വിവിധ ധർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; അതു കേൾക്കാൻ ഋഷിമാരും സമീപം ഇരുന്നു.

പുരുഷസ്വഭാവവിഹിതാന് യഥാവര്ണം യഥാശ്രമമ് । വൈരാഗ്യരാഗോപാധിഭ്യാം ആമ്നാതോഭയലക്ഷണാന്

ജനങ്ങളുടെ സ്വഭാവം, വർണ്ണം, ആശ്രമം അനുസരിച്ച് നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന കർമ്മങ്ങൾക്കും, വൈരാഗ്യത്തിന്റെയും ആസക്തിയുടെയും ലക്ഷണങ്ങൾക്കും കുറിച്ച് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ചോദിച്ചു.

ദാനധര്മാന് രാജധര്മാന് മോക്ഷധര്മാന് വിഭാഗശഃ । സ്ത്രീധര്മാന് ഭഗവദ്ധര്മാന് സമാസവ്യാസ യോഗതഃ

ദാനധർമ്മം, രാജധർമ്മം, മോക്ഷധർമ്മം, സ്ത്രീധർമ്മം, ഭഗവദ്ഭക്തി എന്നിവയുടെ വിഭജനങ്ങളും യോഗസമ്പന്ധവും, സംക്ഷിപ്തമായും വിശദമായും അവൻ അന്വേഷിച്ചു.

ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാംശ്ച സഹോപായാന് യഥാ മുനേ । നാനാഖ്യാനേതിഹാസേഷു വര്ണയാമാസ തത്ത്വവിത്

സത്യത്തെ അറിയുന്ന ആ മഹർഷി, ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവയും അവയുടെ മാർഗങ്ങളും, വിവിധ കഥകളിലും ചരിത്രങ്ങളിലും കാണുന്നപോലെ വിശദീകരിച്ചു.

ധര്മം പ്രവദതസ്തസ്യ സ കാലഃ പ്രത്യുപസ്ഥിതഃ । യോ യോഗിനഃ ഛന്ദമൃത്യോഃ വാഞ്ഛിതസ്തു ഉത്തരായണഃ

അവൻ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുമ്പോൾ, യോഗിമാർ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന ഉത്തരായണം എന്ന ആ ശുഭസമയമെത്തി; താൻ ഇച്ഛിച്ചപ്പോൾ മരിക്കാവുന്ന സമയമായിരുന്നു അത്.

(വംശസ്ഥ) തദോപസംഹൃത്യ ഗിരഃ സഹസ്രണീഃ വിമുക്തസങ്ഗം മന ആദിപൂരുഷേ । കൃഷ്ണേ ലസത്പീതപടേ ചതുര്ഭുജേ പുരഃ സ്ഥിതേഽമീലിത ദൃഗ് വ്യധാരയത്

അപ്പോഴവൻ, ആയിരം നദിപോലെ ഒഴുകിയ വാക്കുകൾ നിശ്ശബ്ദമാക്കി, എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും വിട്ട മനസ്സു ആദിപുരുഷനായ കൃഷ്ണനിൽ ആകേന്ദ്രിച്ചു; മഞ്ഞവസ്ത്രം ധരിച്ച, നാലു കൈകളുള്ള, നേരിൽ നില്ക്കുന്ന കൃഷ്ണനിൽ അവൻ കണ്ണടയാതെ ശ്രദ്ധയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചു.

വിശുദ്ധയാ ധാരണയാ ഹതാശുഭഃ തദീക്ഷയൈവാശു ഗതായുധശ്രമഃ । നിവൃത്ത സര്വേന്ദ്രിയ വൃത്തി വിഭ്രമഃ തുഷ്ടാവ ജന്യം വിസൃജന് ജനാര്ദനമ്

ശുദ്ധമായ ധാരണയോടെ, എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നശിച്ചവനായി, കൃഷ്ണനെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ യുദ്ധത്തിലെ ക്ഷീണം മാറി, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയപ്രവൃത്തികളും നിശ്ചലമായി, ജനാർദ്ദനനെ, സൃഷ്ടികർത്താവിനെ, വിടപറയുമ്പോൾ സ്തുതിച്ചു.

ശ്രീഭീഷ്മ ഉവാച । (പുഷ്പിതാഗ്രാ) ഇതി മതിരുപകല്പിതാ വിതൃഷ്ണാ ഭഗവതി സാത്വതപുങ്ഗവേ വിഭൂമ്നി । സ്വസുഖമുപഗതേ ക്വചിത് വിഹര്തും പ്രകൃതിമുപേയുഷി യദ്‍ഭവപ്രവാഹഃ

ശ്രീഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ,渴യില്ലാതെ എന്റെ മനസ്സു സർവ്വവ്യാപിയായ, സാത്വതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാനിൽ ആകേന്ദ്രിച്ചിട്ടുണ്ട്; സ്വന്തം ആനന്ദം അനുഭവിച്ച്, ചിലപ്പോൾ പ്രകൃതിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ജനനപ്രവാഹം ഉരുത്തിരിയുന്നു.

ത്രിഭുവനകമനം തമാലവര്ണം രവികരഗൌരവരാമ്ബരം ദധാനേ । വപുരലകകുലാവൃത ആനനാബ്ജം വിജയസഖേ രതിരസ്തു മേഽനവദ്യാ

മൂന്നു ലോകത്തിന്റെയും പ്രിയനായ, തമാലവൃക്ഷംപോലെയുള്ള കറുത്ത വർണ്ണം, സൂര്യകിരണങ്ങൾപോലെയുള്ള മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച, തിരിഞ്ഞു കറക്കുന്ന മുടിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, താമരപോലെയുള്ള മുഖം, അർജുനന്റെ സ്നേഹിതൻ—അവനിൽ എന്റെ നിർമലമായ സ്നേഹം സ്ഥിരമാകട്ടെ.

യുധി തുരഗരജോ വിധൂമ്ര വിഷ്വക് കചലുലിതശ്രമവാരി അലങ്കൃതാസ്യേ । മമ നിശിതശരൈര്വിഭിദ്യമാന ത്വചി വിലസത്കവചേഽസ്തു കൃഷ്ണ ആത്മാ

യുദ്ധത്തിൽ, കുതിരകളുടെ പൊടിയിൽ മുടി മങ്ങിയ, ക്ഷീണത്തിൽ വിയർപ്പിൽ മുക്കിയ മുഖം, എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ത്വക്ക് തുളഞ്ഞു, കാവചം പ്രകാശിച്ച, അങ്ങനെയുള്ള കൃഷ്ണൻ എന്നെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.

സപദി സഖിവചോ നിശമ്യ മധ്യേ നിജപരയോര്ബലയോ രഥം നിവേശ്യ । സ്ഥിതവതി പരസൈനികായുരക്ഷ്ണാ ഹൃതവതി പാര്ഥസഖേ രതിര്മമാസ്തു

സഖാവിന്റെ വാക്കുകൾ യുദ്ധമധ്യേ കേട്ട്, അവൻ രഥം ഇരുവശത്തെയും സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ നിർത്തി; ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ ജീവൻ സംരക്ഷിച്ചു നില്ക്കുമ്പോൾ, പാർഥന്റെ സ്നേഹിതനിൽ എന്റെ സ്നേഹം സ്ഥിരമാകട്ടെ.

വ്യവഹിത പൃതനാമുഖം നിരീക്ഷ്യ സ്വജനവധാത് വിമുഖസ്യ ദോഷബുദ്ധ്യാ । കുമതിമ അഹരത് ആത്മവിദ്യയാ യഃ ചശ്ചരണരതിഃ പരമസ്യ തസ്യ മേഽസ്തു

വിരുദ്ധസൈന്യത്തെ കണ്ടു, സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെ കൊല്ലുന്നതിൽ പാപബോധം കൊണ്ടു മുഖം തിരിഞ്ഞ അർജുനന്റെ ഭ്രമം ആത്മവിദ്യയാൽ നീക്കിയവനിൽ, അത്ഭുതമായ ഭക്തി എനിക്ക് ഉണ്ടാകട്ടെ.

സ്വനിഗമമപഹായ മത്പ്രതിജ്ഞാം ഋതമധി കര്തുമവപ്ലുതോ രഥസ്ഥഃ । ധൃതരഥ ചരണോഽഭ്യയാത് ചലദ്‍ഗുഃ ഹരിരിവ ഹന്തുമിഭം ഗതോത്തരീയഃ

സ്വന്തം വാഗ്ദാനം ഉപേക്ഷിച്ച് എന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാൻ, രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയവൻ, മേൽവസ്ത്രം വീണു, കയര് പിടിച്ച്, ഗജനെ സംഹരിക്കാൻ ഹരിയെപ്പോലെ എനിക്കു നേരെ ഓടിയെത്തി.

ശിതവിശിഖഹതോ വിശീര്ണദംശഃ ക്ഷതജപരിപ്ലുത ആതതായിനോ മേ । പ്രസഭം അഭിസസാര മദ്വധാര്ഥം സ ഭവതു മേ ഭഗവാന് ഗതിര്മുകുന്ദഃ

മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തുളഞ്ഞു, വില്ല് തകർന്നു, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ, എനിക്ക് നേരെ കൊല്ലാൻ ശത്രു ഉഗ്രതയോടെ ഓടിയപ്പോൾ, ഭഗവാൻ മുകുന്ദൻ എനിക്ക് ശരണം ആയിരിക്കട്ടെ.

വിജയരഥകുടുമ്ബ ആത്തതോത്രേ ധൃതഹയരശ്മിനി തത് ശ്രിയേക്ഷണീയേ । ഭഗവതി രതിരസ്തു മേ മുമൂര്ഷോഃ യമിഹ നിരീക്ഷ്യ ഹതാ ഗതാഃ സ്വരൂപമ്

വിജയന്റെ രഥത്തിൽ കയര് പിടിച്ച്, ചാവുകോലും കൈയിൽ എടുത്തു, അതിമനോഹരമായ ആ ഭഗവാനെ, മരണസമയത്ത് ഞാൻ ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കട്ടെ; ഇവിടുത്തെ വീരന്മാർ അവനെ കണ്ടു സ്വരൂപം പ്രാപിച്ചു.

ലലിത ഗതി വിലാസ വല്ഗുഹാസ പ്രണയ നിരീക്ഷണ കല്പിതോരുമാനാഃ । കൃതമനുകൃതവത്യ ഉന്മദാന്ധാഃ പ്രകൃതിമഗന് കില യസ്യ ഗോപവധ്വഃ

ലളിതമായ നട, മനോഹരമായ ചിരി, സ്നേഹവും കപടകോപവും നിറഞ്ഞ കൺചിമ്മൽ, കൃഷ്ണന്റെ കളികൾ അനുകരിച്ച് ഉന്മാദത്തിലും അന്ധതയിലും, ആ ഗോപികമാർ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നു.

മുനിഗണ നൃപവര്യസങ്കുലേഽന്തഃ സദസി യുധിഷ്ഠിര രാജസൂയ ഏഷാമ് । അര്ഹണം ഉപപേദ ഈക്ഷണീയോ മമ ദൃശിഗോചര ഏഷ ആവിരാത്മാ

യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ രാജസൂയയാഗസഭയില്‍ മുനികളും രാജാക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നപ്പോൾ, അവിടെയുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ആരാധനാർഹനായി, എന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് പ്രത്യക്ഷനായവൻ, തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം എനിക്ക് വെളിപ്പെടുത്തിയവൻ ആയിരുന്നു.

തമിമമഹമജം ശരീരഭാജാം ഹൃദി ഹൃദി ധിഷ്ഠിതമാത്മ കല്പിതാനാമ് । പ്രതിദൃശമിവ നൈകധാര്കമേകം സമധിഗതോഽസ്മി വിധൂത ഭേദമോഹഃ

എനിക്ക് ഇപ്പോൾ മനസ്സിലായി, ജനനം ഇല്ലാത്ത ആ മഹാത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ മനസ്സനുസരിച്ച് അവനെ വ്യത്യസ്തമായി കാണുന്നു, എങ്കിലും അവൻ ഒരാളാണ് — ഒരേ സൂര്യൻ പല വെള്ളത്തിൽ പലവിധം പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ. ഇപ്പൊഴ് ഭേദബോധം എന്നുള്ള മായ എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് മാറി പോയി.

സൂത ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) കൃഷ്ണ ഏവം ഭഗവതി മനോവാക് ദൃഷ്ടിവൃത്തിഭിഃ । ആത്മനി ആത്മാനമാവേശ്യ സോഽന്തഃശ്വാസ ഉപാരമത്

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ കൃഷ്ണനിൽ മനസ്സും വാക്കും ദൃഷ്ടിയും ഏകാഗ്രമാക്കി, ആത്മാവിനെ പരമാത്മാവിൽ ലയിപ്പിച്ച്, ആ മഹാത്മാവ് അകത്തേക്ക് ശ്വാസം വലിച്ചെടുത്ത് ശാന്തനായി.

സമ്പദ്യമാനമാജ്ഞായ ഭീഷ്മം ബ്രഹ്മണി നിഷ്കലേ । സര്വേ ബഭൂവുസ്തേ തൂഷ്ണീം വയാംസീവ ദിനാത്യയേ

ഭീഷ്മൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുകയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും പകൽ കഴിയുമ്പോൾ പക്ഷികൾ ശാന്തരാകുന്നതുപോലെ മൗനമായി.

തത്ര ദുന്ദുഭയോ നേദുഃ ദേവമാനവ വാദിതാഃ । ശശംസുഃ സാധവോ രാജ്ഞാം ഖാത്പേതുഃ പുഷ്പവൃഷ്ടയഃ

അപ്പോൾ ദേവതകളും മനുഷ്യരും മൃദംഗങ്ങൾ മുഴക്കി; ധാർമ്മികർ ഭീഷ്മനെ സ്തുതിച്ചു; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് രാജാവിന് മേൽ പുഷ്പവർഷം പെയ്തു.

തസ്യ നിര്ഹരണാദീനി സമ്പരേതസ്യ ഭാര്ഗവ । യുധിഷ്ഠിരഃ കാരയിത്വാ മുഹൂര്തം ദുഃഖിതോഽഭവത്

ഭീഷ്മന്റെ അന്ത്യം കഴിഞ്ഞ്, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഭാർഗവപുത്രനായവൻ, വേണ്ട എല്ലാ ചടങ്ങുകളും നടത്തി, കുറേ നേരം ദുഃഖത്തിൽ ആഴപ്പെട്ടു.

തുഷ്ടുവുര്മുനയോ ഹൃഷ്ടാഃ കൃഷ്ണം തത് ഗുഹ്യനാമഭിഃ । തതസ്തേ കൃഷ്ണഹൃദയാഃ സ്വാശ്രമാന്പ്രയയുഃ പുനഃ

ആ സന്തോഷഭരിതരായ മുനികൾ രഹസ്യനാമങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് കൃഷ്ണനെ സ്തുതിച്ചു; പിന്നെ, കൃഷ്ണഭക്തിയോടെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി.

തതോ യുധിഷ്ഠിരോ ഗത്വാ സഹകൃഷ്ണോ ഗജാഹ്വയമ് । പിതരം സാന്ത്വയാമാസ ഗാന്ധാരീം ച തപസ്വിനീമ്

അതിനുശേഷം യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ കൃഷ്ണനോടൊപ്പം ഗജാഹ്വയത്തിലേക്ക് പോയി, തന്റെ അച്ഛനെയും തപസ്സുകാരിയായ ഗാന്ധാരിയെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു.

പിത്രാ ചാനുമതോ രാജാ വാസുദേവാനുമോദിതഃ । ചകാര രാജ്യം ധര്മേണ പിതൃപൈതാമഹം വിഭുഃ

അച്ഛന്റെ അനുമതിയും കൃഷ്ണന്റെ സമ്മതിയും ലഭിച്ച്, ആ മഹാരാജാവ് പിതാവിൽ നിന്നും പിതാമഹനിൽ നിന്നും ലഭിച്ച രാജ്യം നീതിപാലനത്തോടെ ഭരിച്ചു.

പയഃ സ്തനാഭ്യാം സുസ്രാവ നേത്രജൈഃ സലിലൈഃ ശിവൈഃ । തദാഭിഷിച്യമാനാഭ്യാം വീര വീരസുവോ മുഹുഃ

വീരന്മാരുടെ മാതാവ് തന്റെ മകനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്യുമ്പോൾ, അവളുടെ മുലകളിൽ നിന്ന് പാൽ ഒഴുകി, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് ശുഭമായ കണ്ണുനീർ വീണു.

താം ശശംസുര്ജനാ രാജ്ഞീം ദിഷ്ട്യാ തേ പുത്ര ആര്തിഹാ । പ്രതിലബ്ധശ്ചിരം നഷ്ടോ രക്ഷിതാ മണ്ഡലം ഭുവഃ

ജനങ്ങൾ രാജ്ഞിയോട് പറഞ്ഞു: 'നല്ല ഭാഗ്യത്താൽ, ദുഃഖം അകറ്റുന്ന നിന്റെ മകൻ, ദീർഘകാലം വിട്ടുപോയ ശേഷം തിരികെ ലഭിച്ചു; ഇനിയും ഭൂമിയെ സംരക്ഷിക്കും.'

അഭ്യര്ചിതസ്ത്വയാ നൂനം ഭഗവാന് പ്രണതാര്തിഹാ । യദനുധ്യായിനോ ധീരാ മൃത്യും ജിഗ്യുഃ സുദുര്ജയമ്

നിശ്ചയമായും രാജ്ഞേ, ഭഗവാനെ നീ ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചിട്ടുണ്ട്; കാരണം, അവനെ സ്ഥിരമായ മനസ്സോടെ ധ്യാനിക്കുന്നവർ, അത്രയും ദുഷ്കരമായ മരണത്തെയും ജയിക്കുന്നു.

ലാല്യമാനം ജനൈരേവം ധ്രുവം സഭ്രാതരം നൃപഃ । ആരോപ്യ കരിണീം ഹൃഷ്ടഃ സ്തൂയമാനോഽവിശത്പുരമ്

ജനങ്ങൾ ഇങ്ങനെ രാജാവിനെയും സഹോദരന്മാരെയും സ്നേഹത്തോടെ വളർത്തി; സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് ആനയിൽ കയറി, എല്ലാവരും സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.