ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

യത്ര ധര്മസുതോ രാജാ ഗദാപാണിര്വൃകോദരഃ । കൃഷ്ണോഽസ്ത്രീ ഗാണ്ഡിവം ചാപം സുഹൃത് കൃഷ്ണഃ തതോ വിപത്

ധർമ്മപുത്രൻ രാജാവായിടത്ത്, ഭീമൻ ഗദ കൈവശമുണ്ടായിടത്ത്, അർജുനൻ ഗാണ്ഡീവം വഹിക്കുന്നിടത്ത്, കൃഷ്ണൻ സുഹൃത്തായിടത്ത്, എങ്ങനെ ദു:ഖം ഉണ്ടാകാം?

ന ഹ്യസ്യ കര്ഹിചിത് രാജന് പുമാന് വേദ വിധിത്സിതമ് । യത് വിജിജ്ഞാസയാ യുക്താ മുഹ്യന്തി കവയോഽപി ഹി

രാജാവേ, അവന്റെ ഉദ്ദേശം ആരും ഒരിക്കലും അറിയുന്നില്ല; അന്വേഷിക്കുന്നവർക്കും ജ്ഞാനികൾക്കും പോലും അതിൽ ആശങ്കയുണ്ടാകും.

തസ്മാത് ഇദം ദൈവതംത്രം വ്യവസ്യ ഭരതര്ഷഭ । തസ്യാനുവിഹിതോഽനാഥാ നാഥ പാഹി പ്രജാഃ പ്രഭോ

അതിനാൽ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ഇതെല്ലാം ദൈവത്തിന്റെ നിയമമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഇങ്ങനെ നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, രക്ഷകനില്ലാത്തവനായി നീ ജനങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം.

ഏഷ വൈ ഭഗവാന് സാക്ഷാത് ആദ്യോ നാരായണഃ പുമാന് । മോഹയന് മായയാ ലോകം ഗൂഢശ്ചരതി വൃഷ്ണിഷു

ഇവൻ തന്നെയാണ് സാക്ഷാൽ ഭഗവാൻ, ആദ്യനായ നാരായണൻ; വൃഷ്ണിവംശത്തിൽ മറഞ്ഞ്, മായയാൽ ലോകത്തെ ഭ്രമിപ്പിച്ചു സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ.

അസ്യാനുഭാവം ഭഗവാന് വേദ ഗുഹ്യതമം ശിവഃ । ദേവര്ഷിര്നാരദഃ സാക്ഷാത് ഭഗവാന് കപിലോ നൃപ

ഭഗവാന്റെ ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ശക്തി ശിവനും, ദേവമുനിയായ നാരദനും, കപിലഭഗവാനും അറിയുന്നു, രാജാവേ.

യം മന്യസേ മാതുലേയം പ്രിയം മിത്രം സുഹൃത്തമമ് । അകരോഃ സചിവം ദൂതം സൌഹൃദാദഥ സാരഥിമ്

നീ മാതുലനായവനായി, പ്രിയസുഹൃത്തായി, ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനായി കരുതുന്നവനെയും, സ്നേഹത്താൽ മന്ത്രിയാക്കിയും ദൂതനാക്കിയും സാരഥിയാക്കിയും ചെയ്തവനെയും,

സര്വാത്മനഃ സമദൃശോ ഹ്യദ്വയസ്യാനഹങ്കൃതേഃ । തത്കൃതം മതിവൈഷമ്യം നിരവദ്യസ്യ ന ക്വചിത്

സകലരുടെയും ആത്മാവായ, എല്ലാവരെയും സമദർശിയായ, അദ്വിതീയനും അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും ആയവനിൽ, മനസ്സിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കിയാലും, ഒരിക്കലും കുറ്റമില്ല.

തഥാപ്യേകാന്തഭക്തേഷു പശ്യ ഭൂപാനുകമ്പിതമ് । യത് മേ അസൂന് ത്യജതഃ സാക്ഷാത് കൃഷ്ണോ ദര്ശനമാഗതഃ

എങ്കിലും, ഏകഭക്തരോടുള്ള അവന്റെ കരുണ നോക്കൂ രാജാവേ; ഞാൻ ജീവൻ വിടുമ്പോൾ കൃഷ്ണൻ തന്നെ നേരിട്ട് വരികയാണല്ലോ.

ഭക്ത്യാവേശ്യ മനോ യസ്മിന് വാചാ യന്നാമ കീര്തയന് । ത്യജന് കലേവരം യോഗീ മുച്യതേ കാമകര്മഭിഃ

ഭക്തിയോടെ മനസ്സു അവനിൽ ആകേന്ദ്രിച്ച്, വാക്കിലൂടെ അവന്റെ നാമം ഉച്ചരിക്കുന്ന യോഗി, ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ആസക്തികളും കർമ്മങ്ങളും വിട്ട് മോചിതനാകുന്നു.

(വംശസ്ഥ) സ ദേവദേവോ ഭഗവാന് പ്രതീക്ഷതാം കലേവരം യാവദിദം ഹിനോമ്യഹമ് । പ്രസന്നഹാസാരുണലോചനോല്ലസന് മുഖാമ്ബുജോ ധ്യാനപഥശ്ചതുര്ഭുജഃ

ദേവന്മാരുടെ ദൈവമായ ഭഗവാൻ, ഞാൻ ഈ ശരീരം വിട്ട് പോകുന്നതുവരെ കാത്തിരിക്കണമേ; പ്രസന്നമായ ചിരിയും, ചുവന്ന കണ്ണുകളും, പ്രകാശമുള്ള താമരമുഖവും, നാലു കൈകളും ഉള്ള ആ ദൈവം എന്റെ ധ്യാനപഥത്തിൽ നേരെ നില്ക്കുന്നു.

സൂത ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) യുധിഷ്ഠിരഃ തത് ആകര്ണ്യ ശയാനം ശരപഞ്ജരേ । അപൃച്ഛത് വിവിധാന് ധര്മാന് ഋഷീണാം ചാനുശ്രൃണ്വതാമ്

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇത് കേട്ട ശേഷം, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്നവനോടു വിവിധ ധർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; അതു കേൾക്കാൻ ഋഷിമാരും സമീപം ഇരുന്നു.

പുരുഷസ്വഭാവവിഹിതാന് യഥാവര്ണം യഥാശ്രമമ് । വൈരാഗ്യരാഗോപാധിഭ്യാം ആമ്നാതോഭയലക്ഷണാന്

ജനങ്ങളുടെ സ്വഭാവം, വർണ്ണം, ആശ്രമം അനുസരിച്ച് നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന കർമ്മങ്ങൾക്കും, വൈരാഗ്യത്തിന്റെയും ആസക്തിയുടെയും ലക്ഷണങ്ങൾക്കും കുറിച്ച് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ചോദിച്ചു.

ദാനധര്മാന് രാജധര്മാന് മോക്ഷധര്മാന് വിഭാഗശഃ । സ്ത്രീധര്മാന് ഭഗവദ്ധര്മാന് സമാസവ്യാസ യോഗതഃ

ദാനധർമ്മം, രാജധർമ്മം, മോക്ഷധർമ്മം, സ്ത്രീധർമ്മം, ഭഗവദ്ഭക്തി എന്നിവയുടെ വിഭജനങ്ങളും യോഗസമ്പന്ധവും, സംക്ഷിപ്തമായും വിശദമായും അവൻ അന്വേഷിച്ചു.

ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാംശ്ച സഹോപായാന് യഥാ മുനേ । നാനാഖ്യാനേതിഹാസേഷു വര്ണയാമാസ തത്ത്വവിത്

സത്യത്തെ അറിയുന്ന ആ മഹർഷി, ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവയും അവയുടെ മാർഗങ്ങളും, വിവിധ കഥകളിലും ചരിത്രങ്ങളിലും കാണുന്നപോലെ വിശദീകരിച്ചു.

ധര്മം പ്രവദതസ്തസ്യ സ കാലഃ പ്രത്യുപസ്ഥിതഃ । യോ യോഗിനഃ ഛന്ദമൃത്യോഃ വാഞ്ഛിതസ്തു ഉത്തരായണഃ

അവൻ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുമ്പോൾ, യോഗിമാർ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന ഉത്തരായണം എന്ന ആ ശുഭസമയമെത്തി; താൻ ഇച്ഛിച്ചപ്പോൾ മരിക്കാവുന്ന സമയമായിരുന്നു അത്.

(വംശസ്ഥ) തദോപസംഹൃത്യ ഗിരഃ സഹസ്രണീഃ വിമുക്തസങ്ഗം മന ആദിപൂരുഷേ । കൃഷ്ണേ ലസത്പീതപടേ ചതുര്ഭുജേ പുരഃ സ്ഥിതേഽമീലിത ദൃഗ് വ്യധാരയത്

അപ്പോഴവൻ, ആയിരം നദിപോലെ ഒഴുകിയ വാക്കുകൾ നിശ്ശബ്ദമാക്കി, എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും വിട്ട മനസ്സു ആദിപുരുഷനായ കൃഷ്ണനിൽ ആകേന്ദ്രിച്ചു; മഞ്ഞവസ്ത്രം ധരിച്ച, നാലു കൈകളുള്ള, നേരിൽ നില്ക്കുന്ന കൃഷ്ണനിൽ അവൻ കണ്ണടയാതെ ശ്രദ്ധയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചു.

വിശുദ്ധയാ ധാരണയാ ഹതാശുഭഃ തദീക്ഷയൈവാശു ഗതായുധശ്രമഃ । നിവൃത്ത സര്വേന്ദ്രിയ വൃത്തി വിഭ്രമഃ തുഷ്ടാവ ജന്യം വിസൃജന് ജനാര്ദനമ്

ശുദ്ധമായ ധാരണയോടെ, എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നശിച്ചവനായി, കൃഷ്ണനെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ യുദ്ധത്തിലെ ക്ഷീണം മാറി, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയപ്രവൃത്തികളും നിശ്ചലമായി, ജനാർദ്ദനനെ, സൃഷ്ടികർത്താവിനെ, വിടപറയുമ്പോൾ സ്തുതിച്ചു.

ശ്രീഭീഷ്മ ഉവാച । (പുഷ്പിതാഗ്രാ) ഇതി മതിരുപകല്പിതാ വിതൃഷ്ണാ ഭഗവതി സാത്വതപുങ്ഗവേ വിഭൂമ്നി । സ്വസുഖമുപഗതേ ക്വചിത് വിഹര്തും പ്രകൃതിമുപേയുഷി യദ്‍ഭവപ്രവാഹഃ

ശ്രീഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ,渴യില്ലാതെ എന്റെ മനസ്സു സർവ്വവ്യാപിയായ, സാത്വതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാനിൽ ആകേന്ദ്രിച്ചിട്ടുണ്ട്; സ്വന്തം ആനന്ദം അനുഭവിച്ച്, ചിലപ്പോൾ പ്രകൃതിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ജനനപ്രവാഹം ഉരുത്തിരിയുന്നു.

ത്രിഭുവനകമനം തമാലവര്ണം രവികരഗൌരവരാമ്ബരം ദധാനേ । വപുരലകകുലാവൃത ആനനാബ്ജം വിജയസഖേ രതിരസ്തു മേഽനവദ്യാ

മൂന്നു ലോകത്തിന്റെയും പ്രിയനായ, തമാലവൃക്ഷംപോലെയുള്ള കറുത്ത വർണ്ണം, സൂര്യകിരണങ്ങൾപോലെയുള്ള മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച, തിരിഞ്ഞു കറക്കുന്ന മുടിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, താമരപോലെയുള്ള മുഖം, അർജുനന്റെ സ്നേഹിതൻ—അവനിൽ എന്റെ നിർമലമായ സ്നേഹം സ്ഥിരമാകട്ടെ.

യുധി തുരഗരജോ വിധൂമ്ര വിഷ്വക് കചലുലിതശ്രമവാരി അലങ്കൃതാസ്യേ । മമ നിശിതശരൈര്വിഭിദ്യമാന ത്വചി വിലസത്കവചേഽസ്തു കൃഷ്ണ ആത്മാ

യുദ്ധത്തിൽ, കുതിരകളുടെ പൊടിയിൽ മുടി മങ്ങിയ, ക്ഷീണത്തിൽ വിയർപ്പിൽ മുക്കിയ മുഖം, എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ത്വക്ക് തുളഞ്ഞു, കാവചം പ്രകാശിച്ച, അങ്ങനെയുള്ള കൃഷ്ണൻ എന്നെ അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.

സപദി സഖിവചോ നിശമ്യ മധ്യേ നിജപരയോര്ബലയോ രഥം നിവേശ്യ । സ്ഥിതവതി പരസൈനികായുരക്ഷ്ണാ ഹൃതവതി പാര്ഥസഖേ രതിര്മമാസ്തു

സഖാവിന്റെ വാക്കുകൾ യുദ്ധമധ്യേ കേട്ട്, അവൻ രഥം ഇരുവശത്തെയും സൈന്യങ്ങൾക്കിടയിൽ നിർത്തി; ശത്രുസൈന്യത്തിന്റെ ജീവൻ സംരക്ഷിച്ചു നില്ക്കുമ്പോൾ, പാർഥന്റെ സ്നേഹിതനിൽ എന്റെ സ്നേഹം സ്ഥിരമാകട്ടെ.

വ്യവഹിത പൃതനാമുഖം നിരീക്ഷ്യ സ്വജനവധാത് വിമുഖസ്യ ദോഷബുദ്ധ്യാ । കുമതിമ അഹരത് ആത്മവിദ്യയാ യഃ ചശ്ചരണരതിഃ പരമസ്യ തസ്യ മേഽസ്തു

വിരുദ്ധസൈന്യത്തെ കണ്ടു, സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെ കൊല്ലുന്നതിൽ പാപബോധം കൊണ്ടു മുഖം തിരിഞ്ഞ അർജുനന്റെ ഭ്രമം ആത്മവിദ്യയാൽ നീക്കിയവനിൽ, അത്ഭുതമായ ഭക്തി എനിക്ക് ഉണ്ടാകട്ടെ.

സ്വനിഗമമപഹായ മത്പ്രതിജ്ഞാം ഋതമധി കര്തുമവപ്ലുതോ രഥസ്ഥഃ । ധൃതരഥ ചരണോഽഭ്യയാത് ചലദ്‍ഗുഃ ഹരിരിവ ഹന്തുമിഭം ഗതോത്തരീയഃ

സ്വന്തം വാഗ്ദാനം ഉപേക്ഷിച്ച് എന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാൻ, രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയവൻ, മേൽവസ്ത്രം വീണു, കയര് പിടിച്ച്, ഗജനെ സംഹരിക്കാൻ ഹരിയെപ്പോലെ എനിക്കു നേരെ ഓടിയെത്തി.

ശിതവിശിഖഹതോ വിശീര്ണദംശഃ ക്ഷതജപരിപ്ലുത ആതതായിനോ മേ । പ്രസഭം അഭിസസാര മദ്വധാര്ഥം സ ഭവതു മേ ഭഗവാന് ഗതിര്മുകുന്ദഃ

മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തുളഞ്ഞു, വില്ല് തകർന്നു, രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ ശരീരത്തോടെ, എനിക്ക് നേരെ കൊല്ലാൻ ശത്രു ഉഗ്രതയോടെ ഓടിയപ്പോൾ, ഭഗവാൻ മുകുന്ദൻ എനിക്ക് ശരണം ആയിരിക്കട്ടെ.

വിജയരഥകുടുമ്ബ ആത്തതോത്രേ ധൃതഹയരശ്മിനി തത് ശ്രിയേക്ഷണീയേ । ഭഗവതി രതിരസ്തു മേ മുമൂര്ഷോഃ യമിഹ നിരീക്ഷ്യ ഹതാ ഗതാഃ സ്വരൂപമ്

വിജയന്റെ രഥത്തിൽ കയര് പിടിച്ച്, ചാവുകോലും കൈയിൽ എടുത്തു, അതിമനോഹരമായ ആ ഭഗവാനെ, മരണസമയത്ത് ഞാൻ ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കട്ടെ; ഇവിടുത്തെ വീരന്മാർ അവനെ കണ്ടു സ്വരൂപം പ്രാപിച്ചു.

ലലിത ഗതി വിലാസ വല്ഗുഹാസ പ്രണയ നിരീക്ഷണ കല്പിതോരുമാനാഃ । കൃതമനുകൃതവത്യ ഉന്മദാന്ധാഃ പ്രകൃതിമഗന് കില യസ്യ ഗോപവധ്വഃ

ലളിതമായ നട, മനോഹരമായ ചിരി, സ്നേഹവും കപടകോപവും നിറഞ്ഞ കൺചിമ്മൽ, കൃഷ്ണന്റെ കളികൾ അനുകരിച്ച് ഉന്മാദത്തിലും അന്ധതയിലും, ആ ഗോപികമാർ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ മുഴുകിയിരുന്നു.

മുനിഗണ നൃപവര്യസങ്കുലേഽന്തഃ സദസി യുധിഷ്ഠിര രാജസൂയ ഏഷാമ് । അര്ഹണം ഉപപേദ ഈക്ഷണീയോ മമ ദൃശിഗോചര ഏഷ ആവിരാത്മാ

യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ രാജസൂയയാഗസഭയില്‍ മുനികളും രാജാക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നപ്പോൾ, അവിടെയുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും ആരാധനാർഹനായി, എന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് പ്രത്യക്ഷനായവൻ, തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം എനിക്ക് വെളിപ്പെടുത്തിയവൻ ആയിരുന്നു.

തമിമമഹമജം ശരീരഭാജാം ഹൃദി ഹൃദി ധിഷ്ഠിതമാത്മ കല്പിതാനാമ് । പ്രതിദൃശമിവ നൈകധാര്കമേകം സമധിഗതോഽസ്മി വിധൂത ഭേദമോഹഃ

എനിക്ക് ഇപ്പോൾ മനസ്സിലായി, ജനനം ഇല്ലാത്ത ആ മഹാത്മാവ് എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ മനസ്സനുസരിച്ച് അവനെ വ്യത്യസ്തമായി കാണുന്നു, എങ്കിലും അവൻ ഒരാളാണ് — ഒരേ സൂര്യൻ പല വെള്ളത്തിൽ പലവിധം പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ. ഇപ്പൊഴ് ഭേദബോധം എന്നുള്ള മായ എന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് മാറി പോയി.

സൂത ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) കൃഷ്ണ ഏവം ഭഗവതി മനോവാക് ദൃഷ്ടിവൃത്തിഭിഃ । ആത്മനി ആത്മാനമാവേശ്യ സോഽന്തഃശ്വാസ ഉപാരമത്

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ കൃഷ്ണനിൽ മനസ്സും വാക്കും ദൃഷ്ടിയും ഏകാഗ്രമാക്കി, ആത്മാവിനെ പരമാത്മാവിൽ ലയിപ്പിച്ച്, ആ മഹാത്മാവ് അകത്തേക്ക് ശ്വാസം വലിച്ചെടുത്ത് ശാന്തനായി.