ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

തത്ര ബ്രഹ്മര്ഷയഃ സര്വേ ദേവര്ഷയശ്ച സത്തമ । രാജര്ഷയശ്ച തത്രാസന് ദ്രഷ്ടും ഭരതപുങ്ഗവമ്

അവിടെ ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ മഹാന്മാരും ദേവമുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരും രാജമുനികളും ഒന്നിച്ചു കൂടിയിരുന്നു, ഭാരതവംശത്തിലെ പ്രധാനിയെ കാണാനായി.

പര്വതോ നാരദോ ധൌമ്യോ ഭഗവാന് ബാദരായണഃ । ബൃഹദശ്വോ ഭരദ്വാജഃ സശിഷ്യോ രേണുകാസുതഃ

പർവതൻ, നാരദൻ, ധൗമ്യൻ, ബദരായണൻ, ബൃഹദശ്വൻ, ഭരദ്വാജൻ ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം, രേണുകയുടെ പുത്രൻ ഇവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.

വസിഷ്ഠ ഇന്ദ്രപ്രമദഃ ത്രിതോ ഗൃത്സമദോഽസിതഃ । കക്ഷീവാന് ഗൌതമോഽത്രിശ്ച കൌശികോഽഥ സുദര്ശനഃ

വസിഷ്ഠൻ, ഇന്ദ്രപ്രമദൻ, തൃതൻ, ഗൃത്സമദൻ, അസിതൻ, കക്ഷീവാൻ, ഗൗതമൻ, അത്രി, കൗശികൻ, സുദർശനൻ എന്നിവരും അവിടെ എത്തിയിരുന്നു.

അന്യേ ച മുനയോ ബ്രഹ്മന് ബ്രഹ്മരാതാദയോഽമലാഃ । ശിഷ്യൈരുപേതാ ആജഗ്മുഃ കശ്യപാങ്‌ഗിരസാദയഃ

മറ്റു മുനികളും, ശുദ്ധഹൃദയരായ ബ്രഹ്മരാതൻ മുതലായവരും, ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം കശ്യപൻ, അംഗിരസൻ മുതലായവരും അവിടെ എത്തിയിരുന്നു.

താന് സമേതാന് മഹാഭാഗാന് ഉപലഭ്യ വസൂത്തമഃ । പൂജയാമാസ ധര്മജ്ഞോ ദേശകാലവിഭാഗവിത്

അവിടെ കൂടിയ മഹാഭാഗ്യശാലികൾയെ കണ്ടു, ധർമ്മത്തിൽ നിപുണനും ദേശകാലം അറിയുന്നവനും ആയ വസൂത്തമൻ അവരെ ആദരപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു.

കൃഷ്ണം ച തത്പ്രഭാവജ്ഞ ആസീനം ജഗദീശ്വരമ് । ഹൃദിസ്ഥം പൂജയാമാസ മായയോപാത്ത വിഗ്രഹമ്

അവിടെ ഇരുന്ന് ലോകനാഥനായ കൃഷ്ണനെ, തന്റെ മഹത്വം അറിയുന്നവനെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നവനെയും, മായയാൽ രൂപം ധരിച്ചവനെയും, അവൻ ആരാധിച്ചു.

പാണ്ഡുപുത്രാന് ഉപാസീനാന് പ്രശ്രയപ്രേമസങ്ഗതാന് । അഭ്യാചഷ്ടാനുരാഗാശ്രൈഃ അന്ധീഭൂതേന ചക്ഷുഷാ

പാണ്ഡുപുത്രന്മാർ വിനയത്തോടും സ്നേഹത്തോടും കൂടി ഇരുന്നപ്പോൾ, ആഴത്തിലുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ കണ്ണീർകൊണ്ട് കണ്ണ് മങ്ങിച്ചവൻ അവരോട് സംസാരിച്ചു.

അഹോ കഷ്ടമഹോഽന്യായ്യം യദ് യൂയം ധര്മനന്ദനാഃ । ജീവിതും നാര്ഹഥ ക്ലിഷ്ടം വിപ്രധര്മാച്യുതാശ്രയാഃ

അയ്യോ, എത്ര ദു:ഖകരവും അന്യായവുമാണ്! ധർമ്മപുത്രന്മാരായ നിങ്ങൾ ബ്രാഹ്മണഭക്തരും ധർമ്മനിഷ്ഠരുമായ അച്യുതാശ്രയരുമാണ്, ഇങ്ങനെ കഷ്ടം അനുഭവിക്കാനോ ദു:ഖത്തിൽ ജീവിക്കാനോ നിങ്ങൾ അർഹരല്ല.

സംസ്ഥിതേഽതിരഥേ പാണ്ഡൌ പൃഥാ ബാലപ്രജാ വധൂഃ । യുഷ്മത്കൃതേ ബഹൂന് ക്ലേശാന് പ്രാപ്താ തോകവതീ മുഹുഃ

വീരനായ പാണ്ഡു വിടപറഞ്ഞപ്പോൾ, കുഞ്ഞുങ്ങളെക്കൊണ്ട് വിധവയായ കുന്തി, നിങ്ങളുടെ خاطرം പലതവണയും വലിയ കഷ്ടങ്ങൾ സഹിച്ചു.

സര്വം കാലകൃതം മന്യേ ഭവതാം ച യദപ്രിയമ് । സപാലോ യദ്വശേ ലോകോ വായോരിവ ഘനാവലിഃ

നിങ്ങൾക്കുണ്ടായ ദു:ഖങ്ങൾ എല്ലാം കാലത്തിന്റെ പ്രവർത്തിയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ലോകവും അതിന്റെ ഭരണാധികാരികളും കാലത്തിന്റെ അധികാരത്തിൽ ആണ്, കാറ്റിൽ കറങ്ങുന്ന മേഘങ്ങൾപോലെ.

യത്ര ധര്മസുതോ രാജാ ഗദാപാണിര്വൃകോദരഃ । കൃഷ്ണോഽസ്ത്രീ ഗാണ്ഡിവം ചാപം സുഹൃത് കൃഷ്ണഃ തതോ വിപത്

ധർമ്മപുത്രൻ രാജാവായിടത്ത്, ഭീമൻ ഗദ കൈവശമുണ്ടായിടത്ത്, അർജുനൻ ഗാണ്ഡീവം വഹിക്കുന്നിടത്ത്, കൃഷ്ണൻ സുഹൃത്തായിടത്ത്, എങ്ങനെ ദു:ഖം ഉണ്ടാകാം?

ന ഹ്യസ്യ കര്ഹിചിത് രാജന് പുമാന് വേദ വിധിത്സിതമ് । യത് വിജിജ്ഞാസയാ യുക്താ മുഹ്യന്തി കവയോഽപി ഹി

രാജാവേ, അവന്റെ ഉദ്ദേശം ആരും ഒരിക്കലും അറിയുന്നില്ല; അന്വേഷിക്കുന്നവർക്കും ജ്ഞാനികൾക്കും പോലും അതിൽ ആശങ്കയുണ്ടാകും.

തസ്മാത് ഇദം ദൈവതംത്രം വ്യവസ്യ ഭരതര്ഷഭ । തസ്യാനുവിഹിതോഽനാഥാ നാഥ പാഹി പ്രജാഃ പ്രഭോ

അതിനാൽ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ഇതെല്ലാം ദൈവത്തിന്റെ നിയമമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം. ഇങ്ങനെ നിർണ്ണയിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, രക്ഷകനില്ലാത്തവനായി നീ ജനങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം.

ഏഷ വൈ ഭഗവാന് സാക്ഷാത് ആദ്യോ നാരായണഃ പുമാന് । മോഹയന് മായയാ ലോകം ഗൂഢശ്ചരതി വൃഷ്ണിഷു

ഇവൻ തന്നെയാണ് സാക്ഷാൽ ഭഗവാൻ, ആദ്യനായ നാരായണൻ; വൃഷ്ണിവംശത്തിൽ മറഞ്ഞ്, മായയാൽ ലോകത്തെ ഭ്രമിപ്പിച്ചു സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ.

അസ്യാനുഭാവം ഭഗവാന് വേദ ഗുഹ്യതമം ശിവഃ । ദേവര്ഷിര്നാരദഃ സാക്ഷാത് ഭഗവാന് കപിലോ നൃപ

ഭഗവാന്റെ ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ശക്തി ശിവനും, ദേവമുനിയായ നാരദനും, കപിലഭഗവാനും അറിയുന്നു, രാജാവേ.

യം മന്യസേ മാതുലേയം പ്രിയം മിത്രം സുഹൃത്തമമ് । അകരോഃ സചിവം ദൂതം സൌഹൃദാദഥ സാരഥിമ്

നീ മാതുലനായവനായി, പ്രിയസുഹൃത്തായി, ഏറ്റവും വിശ്വസ്തനായി കരുതുന്നവനെയും, സ്നേഹത്താൽ മന്ത്രിയാക്കിയും ദൂതനാക്കിയും സാരഥിയാക്കിയും ചെയ്തവനെയും,

സര്വാത്മനഃ സമദൃശോ ഹ്യദ്വയസ്യാനഹങ്കൃതേഃ । തത്കൃതം മതിവൈഷമ്യം നിരവദ്യസ്യ ന ക്വചിത്

സകലരുടെയും ആത്മാവായ, എല്ലാവരെയും സമദർശിയായ, അദ്വിതീയനും അഹങ്കാരമില്ലാത്തവനും ആയവനിൽ, മനസ്സിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കിയാലും, ഒരിക്കലും കുറ്റമില്ല.

തഥാപ്യേകാന്തഭക്തേഷു പശ്യ ഭൂപാനുകമ്പിതമ് । യത് മേ അസൂന് ത്യജതഃ സാക്ഷാത് കൃഷ്ണോ ദര്ശനമാഗതഃ

എങ്കിലും, ഏകഭക്തരോടുള്ള അവന്റെ കരുണ നോക്കൂ രാജാവേ; ഞാൻ ജീവൻ വിടുമ്പോൾ കൃഷ്ണൻ തന്നെ നേരിട്ട് വരികയാണല്ലോ.

ഭക്ത്യാവേശ്യ മനോ യസ്മിന് വാചാ യന്നാമ കീര്തയന് । ത്യജന് കലേവരം യോഗീ മുച്യതേ കാമകര്മഭിഃ

ഭക്തിയോടെ മനസ്സു അവനിൽ ആകേന്ദ്രിച്ച്, വാക്കിലൂടെ അവന്റെ നാമം ഉച്ചരിക്കുന്ന യോഗി, ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ആസക്തികളും കർമ്മങ്ങളും വിട്ട് മോചിതനാകുന്നു.

(വംശസ്ഥ) സ ദേവദേവോ ഭഗവാന് പ്രതീക്ഷതാം കലേവരം യാവദിദം ഹിനോമ്യഹമ് । പ്രസന്നഹാസാരുണലോചനോല്ലസന് മുഖാമ്ബുജോ ധ്യാനപഥശ്ചതുര്ഭുജഃ

ദേവന്മാരുടെ ദൈവമായ ഭഗവാൻ, ഞാൻ ഈ ശരീരം വിട്ട് പോകുന്നതുവരെ കാത്തിരിക്കണമേ; പ്രസന്നമായ ചിരിയും, ചുവന്ന കണ്ണുകളും, പ്രകാശമുള്ള താമരമുഖവും, നാലു കൈകളും ഉള്ള ആ ദൈവം എന്റെ ധ്യാനപഥത്തിൽ നേരെ നില്ക്കുന്നു.

സൂത ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) യുധിഷ്ഠിരഃ തത് ആകര്ണ്യ ശയാനം ശരപഞ്ജരേ । അപൃച്ഛത് വിവിധാന് ധര്മാന് ഋഷീണാം ചാനുശ്രൃണ്വതാമ്

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇത് കേട്ട ശേഷം, യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്നവനോടു വിവിധ ധർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു; അതു കേൾക്കാൻ ഋഷിമാരും സമീപം ഇരുന്നു.

പുരുഷസ്വഭാവവിഹിതാന് യഥാവര്ണം യഥാശ്രമമ് । വൈരാഗ്യരാഗോപാധിഭ്യാം ആമ്നാതോഭയലക്ഷണാന്

ജനങ്ങളുടെ സ്വഭാവം, വർണ്ണം, ആശ്രമം അനുസരിച്ച് നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന കർമ്മങ്ങൾക്കും, വൈരാഗ്യത്തിന്റെയും ആസക്തിയുടെയും ലക്ഷണങ്ങൾക്കും കുറിച്ച് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ചോദിച്ചു.

ദാനധര്മാന് രാജധര്മാന് മോക്ഷധര്മാന് വിഭാഗശഃ । സ്ത്രീധര്മാന് ഭഗവദ്ധര്മാന് സമാസവ്യാസ യോഗതഃ

ദാനധർമ്മം, രാജധർമ്മം, മോക്ഷധർമ്മം, സ്ത്രീധർമ്മം, ഭഗവദ്ഭക്തി എന്നിവയുടെ വിഭജനങ്ങളും യോഗസമ്പന്ധവും, സംക്ഷിപ്തമായും വിശദമായും അവൻ അന്വേഷിച്ചു.

ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാംശ്ച സഹോപായാന് യഥാ മുനേ । നാനാഖ്യാനേതിഹാസേഷു വര്ണയാമാസ തത്ത്വവിത്

സത്യത്തെ അറിയുന്ന ആ മഹർഷി, ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവയും അവയുടെ മാർഗങ്ങളും, വിവിധ കഥകളിലും ചരിത്രങ്ങളിലും കാണുന്നപോലെ വിശദീകരിച്ചു.

ധര്മം പ്രവദതസ്തസ്യ സ കാലഃ പ്രത്യുപസ്ഥിതഃ । യോ യോഗിനഃ ഛന്ദമൃത്യോഃ വാഞ്ഛിതസ്തു ഉത്തരായണഃ

അവൻ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുമ്പോൾ, യോഗിമാർ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന ഉത്തരായണം എന്ന ആ ശുഭസമയമെത്തി; താൻ ഇച്ഛിച്ചപ്പോൾ മരിക്കാവുന്ന സമയമായിരുന്നു അത്.

(വംശസ്ഥ) തദോപസംഹൃത്യ ഗിരഃ സഹസ്രണീഃ വിമുക്തസങ്ഗം മന ആദിപൂരുഷേ । കൃഷ്ണേ ലസത്പീതപടേ ചതുര്ഭുജേ പുരഃ സ്ഥിതേഽമീലിത ദൃഗ് വ്യധാരയത്

അപ്പോഴവൻ, ആയിരം നദിപോലെ ഒഴുകിയ വാക്കുകൾ നിശ്ശബ്ദമാക്കി, എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും വിട്ട മനസ്സു ആദിപുരുഷനായ കൃഷ്ണനിൽ ആകേന്ദ്രിച്ചു; മഞ്ഞവസ്ത്രം ധരിച്ച, നാലു കൈകളുള്ള, നേരിൽ നില്ക്കുന്ന കൃഷ്ണനിൽ അവൻ കണ്ണടയാതെ ശ്രദ്ധയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചു.

വിശുദ്ധയാ ധാരണയാ ഹതാശുഭഃ തദീക്ഷയൈവാശു ഗതായുധശ്രമഃ । നിവൃത്ത സര്വേന്ദ്രിയ വൃത്തി വിഭ്രമഃ തുഷ്ടാവ ജന്യം വിസൃജന് ജനാര്ദനമ്

ശുദ്ധമായ ധാരണയോടെ, എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നശിച്ചവനായി, കൃഷ്ണനെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ യുദ്ധത്തിലെ ക്ഷീണം മാറി, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയപ്രവൃത്തികളും നിശ്ചലമായി, ജനാർദ്ദനനെ, സൃഷ്ടികർത്താവിനെ, വിടപറയുമ്പോൾ സ്തുതിച്ചു.

ശ്രീഭീഷ്മ ഉവാച । (പുഷ്പിതാഗ്രാ) ഇതി മതിരുപകല്പിതാ വിതൃഷ്ണാ ഭഗവതി സാത്വതപുങ്ഗവേ വിഭൂമ്നി । സ്വസുഖമുപഗതേ ക്വചിത് വിഹര്തും പ്രകൃതിമുപേയുഷി യദ്‍ഭവപ്രവാഹഃ

ശ്രീഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ,渴യില്ലാതെ എന്റെ മനസ്സു സർവ്വവ്യാപിയായ, സാത്വതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭഗവാനിൽ ആകേന്ദ്രിച്ചിട്ടുണ്ട്; സ്വന്തം ആനന്ദം അനുഭവിച്ച്, ചിലപ്പോൾ പ്രകൃതിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് ജനനപ്രവാഹം ഉരുത്തിരിയുന്നു.

ത്രിഭുവനകമനം തമാലവര്ണം രവികരഗൌരവരാമ്ബരം ദധാനേ । വപുരലകകുലാവൃത ആനനാബ്ജം വിജയസഖേ രതിരസ്തു മേഽനവദ്യാ

മൂന്നു ലോകത്തിന്റെയും പ്രിയനായ, തമാലവൃക്ഷംപോലെയുള്ള കറുത്ത വർണ്ണം, സൂര്യകിരണങ്ങൾപോലെയുള്ള മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച, തിരിഞ്ഞു കറക്കുന്ന മുടിയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, താമരപോലെയുള്ള മുഖം, അർജുനന്റെ സ്നേഹിതൻ—അവനിൽ എന്റെ നിർമലമായ സ്നേഹം സ്ഥിരമാകട്ടെ.