ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

മഹിഷ്യ ഊചുഃ - ( മാലിനീ ) കുരരി വിലപസി ത്വം വീതനിദ്രാ ന ശേഷേ സ്വപിതി ജഗതി രാത്ര്യാമീശ്വരോ ഗുപ്തബോധഃ । വയമിവ സഖി കച്ചിദ്‌ഗാഢനിര്വിദ്ധചേതാ നലിനനയനഹാസോദാരലീലേക്ഷിതേന

ഭാര്യമാർ പറഞ്ഞു: കുരരീ, നീ കരയുന്നു, ഉറക്കം ഇല്ലാതെ വിശ്രമമില്ലാതെ; ലോകത്തിന്റെ നാഥൻ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങുന്നു, നമ്മുടെ മനസ്സിൽ നിന്ന് മറഞ്ഞ്. നിന്റെ ഹൃദയം ഞങ്ങളുപോലെ, കമലനയനന്റെ ഹാസവും ദയയുള്ള കാഴ്ചകളും കൊണ്ട് തുളച്ചുപോയതാണോ സഖി?

( വസംതതിലകാ ) നേത്രേ നിമീലയസി നക്തമദൃഷ്ടബന്ധുഃ ത്വം രോരവീഷി കരുണം ബത ചക്രവാകി । ദാസ്യം ഗത വയമിവാച്യുതപാദജുഷ്ടാം കിം വാ സ്രജം സ്പൃഹയസേ കബരേണ വോഢുമ്

രാത്രിയിൽ കൂട്ടുകാരനില്ലാതെ നീ കണ്ണ് അടയ്ക്കുന്നു, ദു:ഖത്തോടെ നിലവിളിക്കുന്നു, ചക്രവാകി; ഞങ്ങളും അച്യുതന്റെ പാദസേവനത്തിൽ എത്തി; അല്ലെങ്കിൽ നീ മുടിയിൽ ധരിക്കാൻ ഒരു പുഷ്പമാല ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ?

( മിശ്ര ) ഭോ ഭോഃ സദാ നിഷ്ടനസേ ഉദന്വന് അലബ്ധനിദ്രോഽധിഗതപ്രജാഗരഃ । കിം വാ മുകുന്ദാപഹൃതാത്മലാഞ്ഛനഃ പ്രാപ്താം ദശാം ത്വം ച ഗതോ ദുരത്യയാമ്

സമുദ്രതീരത്ത് നീ എപ്പോഴും നിലവിളിക്കുന്നു, ഉറക്കം ഇല്ലാതെ, രാത്രിയിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു; മുകുന്ദൻ നിന്റെ ആത്മാവിന്റെ ചിഹ്നം എടുത്തുപോയതുകൊണ്ടാണോ നീയും ഈ സഹിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥയിലായിരിക്കുന്നത്?

( വസംതതിലകാ ) ത്വം യക്ഷ്മണാ ബലവതാസി ഗൃഹീത ഇന്ദോ ക്ഷീണസ്തമോ ന നിജദീധിതിഭിഃ ക്ഷിണോഷി । കച്ചിന് ഗകുന്ദഗദിതാനി യഥാ വയം ത്വം വിസ്മൃത്യ ഭോഃ സ്ഥഗിതഗീരുപലക്ഷ്യസേ നഃ

ചന്ദ്രനേ, നീ ശക്തമായ ക്ഷയരോഗം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. നിന്റെ പ്രകാശം കുറഞ്ഞു പോകുന്നു, നിന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് ഇരുണ്ടത്വം നീക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഞങ്ങൾ പോലെ തന്നെ, ഞങ്ങൾ ആശ്ചര്യത്താൽ വാക്കുകൾ ചിതറുന്നവരായി മാറിയതുപോലെ, നീയും മറന്നുപോയി, ഞങ്ങളുടെ ശ്രദ്ധയിൽപെടാതെ മിണ്ടാതിരിക്കുന്നു അല്ലേ?

( അനുഷ്ടുപ് ) കിം ന്വാചരിതമസ്മാഭിഃ മലയാനില തേഽപ്രിയമ് । ഗോവിന്ദാപാങ്ഗനിര്ഭിന്നേ ഹൃദീരയസി നഃ സ്മരമ്

മലയപവനേ, ഞങ്ങൾ നിന്നെ ദുഃഖിപ്പിച്ചോ? ഗോവിന്ദന്റെ കണ്മുന്നിലൂടെയുള്ള കാഴ്ചയിൽ ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയം തുളച്ചു വേദനയുണർത്തുന്നവനായി നീ മാറിയിരിക്കുന്നു.

( മംദാക്രാന്താ ) മേഘ ശ്രീമന് ത്വമസി ദയിതോ യാദവേന്ദ്രസ്യ നൂനം ശ്രീവത്സാങ്കം വയമിവ ഭവാന് ധ്യായതി പ്രേമബദ്ധഃ । അത്യുത്കണ്ഠഃ ശബലഹൃദയോഽസ്മദ്വിധോ ബാഷ്പധാരാഃ സ്മൃത്വാ സ്മൃത്വാ വിസൃജസി മുഹുര്ദുഃഖദസ്തത്പ്രസങ്ഗഃ

മേഘമേ, നീ യദുകുലനാഥനോടു പ്രിയപ്പെട്ടവനാണെന്നു തീർച്ച. ഞങ്ങൾ പോലെ തന്നെ, ശ്രീവത്സചിഹ്നം ധരിക്കുന്നവനെ പ്രണയത്തോടെ ചിന്തിച്ച്, അത്യന്തം വാത്സല്യത്തോടെ, ഹൃദയം കലങ്ങിയവനായി, ഓർമ്മിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ, നീ വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ണുനീർ ചൊരിയുന്നു; അങ്ങനെയാണ് അവനോടുള്ള പ്രണയവേദന.

( വിയോഗിനി ) പ്രിയരാവപദാനി ഭാഷസേ മൃത സഞ്ജീവികയാനയാ ഗിരാ കരവാണി കിമദ്യ തേ പ്രിയം വദ മേ വല്ഗിതകണ്ഠ കോകില

കുയിലേ, നിന്റെ നടുങ്ങുന്ന കണ്ഠത്തിൽ നിന്നു നീ പറയുന്ന വാക്കുകൾ മരിച്ചവരെയും ജീവിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. പ്രിയമേ, ഇന്നെന്താണ് ഞാൻ നിനക്കു ചെയ്യേണ്ടത്? പറയൂ, നീ പ്രിയന്റെ പേരാണ് വിളിക്കുന്നത്.

( പുഷ്പിതാഗ്രാ ) ന ചലസി ന വദസ്യുദാരബുദ്ധേ ക്ഷിതിധര ചിന്തയസേ മഹാന്തമര്ഥമ് । അപി ബത വസുദേവനന്ദനാങ്‌ഘ്രിം വയമിവ കാമയസേ സ്തനൈര്വിധര്തുമ്

പർവ്വതമേ, നീ ചലിക്കുകയുമില്ല, സംസാരിക്കുകയുമില്ല. നീ മഹത്തായ കാര്യം ആലോചിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. ഞങ്ങൾ പോലെ തന്നെ, വസുദേവപുത്രന്റെ പാദങ്ങൾ നെഞ്ചിലേറ്റി ചേർത്തു പിടിക്കാൻ നീയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

( വസംതതിലകാ ) ശുഷ്യദ്ധ്രദാഃ കരശിതാ ബത സിന്ധുപത്‍ന്യഃ സമ്പ്രത്യപാസ്തകമലശ്രിയ ഇഷ്ടഭര്തുഃ । യദ്വദ് വയം മധുപതേഃ പ്രണയാവലോകമ് അപ്രാപ്യ മുഷ്ടഹൃദയാഃ പുരുകര്ശിതാഃ സ്മ

സമുദ്രരാജാവിന്റെ ഭാര്യമാർക്ക് അവരുടെ തടാകങ്ങൾ ഉണങ്ങി, കൈകൾ വരണ്ടുപോയി, ഇഷ്ടഭർത്താവിന്റെ സാന്നിധ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് കമലങ്ങളുടെ ഭംഗിയും ഇല്ലാതായി. ഞങ്ങൾ പോലെ തന്നെ, മധുപതിയുടെ പ്രണയനോട്ടം ലഭിക്കാതെ, ഹൃദയം പിടിച്ചുപറ്റപ്പെട്ടവരായി വേദനയോടെ കഴിയുന്നു.

( ശാര്ദൂലവിക്രിഡിത ) ഹംസ സ്വാഗതമാസ്യതാം പിബ പയോ ബ്രൂഹ്യങ്ഗ ശൌരേഃ കഥാം ദൂതം ത്വാം നു വിദാമ കച്ചിദജിതഃ സ്വസ്ത്യാസ്ത ഉക്തം പുരാ । കിം വാ നശ്ചലസൌഹൃദഃ സ്മരതി തം കസ്മാദ്‌ഭജാമോ വയം ക്ഷൌദ്രാലാപയ കാമദം ശ്രിയമൃതേ സൈവൈകനിഷ്ഠാ സ്ത്രിയാമ്

ശ്രീശുക ഉവാച - ( അനുഷ്ടുപ് ) ഇതീദൃശേന ഭാവേന കൃഷ്ണേ യോഗേശ്വരേശ്വരേ । ക്രിയമാണേന മാധവ്യോ ലേഭിരേ പരമാം ഗതിമ്

ശുകൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ കൃഷ്ണനോടുള്ള ഈ ഭാവത്തോടെ, യോഗേശ്വരനായ കൃഷ്ണനിൽ, മാധവിയുടെ സ്ത്രീകൾ പരമഗതിയിലേക്കുയർന്നു.

ശ്രുതമാത്രോഽപി യഃ സ്ത്രീണാം പ്രസഹ്യാകര്ഷതേ മനഃ । ഉരുഗായോരുഗീതോ വാ പശ്യന്തീനാം കുതഃ പുനഃ

വലിയ കീർത്തി ഉള്ളവൻ, സ്ത്രീകൾക്ക് കേൾക്കുമ്പോഴുതന്നെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നവൻ; അങ്ങനെയുള്ളവനെ നേരിൽ കാണുന്നവർക്കു എങ്ങിനെയായിരിക്കും!

യാഃ സമ്പര്യചരന് പ്രേമ്ണാ പാദസംവാഹനാദിഭിഃ । ജഗദ്‌ഗുരും ഭര്തൃബുദ്ധ്യാ താസാം കിം വര്ണ്യതേ തപഃ

പ്രണയത്തോടെ, ലോകഗുരുവായ ഭർത്താവിനെ പാദസേവനാദികൾകൊണ്ട് സേവിച്ച സ്ത്രീകൾക്ക് അവർ ചെയ്ത തപസ്സിനെ എങ്ങനെ വിവരിക്കാം?

ഏവം വേദോദിതം ധര്മം അനുതിഷ്ഠന് സതാം ഗതിഃ । ഗൃഹം ധര്മാര്ഥകാമാനാം മുഹുശ്ചാദര്ശയത് പദമ്

വേദങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ട്, സദ്പുരുഷന്മാരുടെ മാർഗം ഗൃഹസ്ഥർക്കു കൃഷ്ണൻ കാണിച്ചു, ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവ വീട്ടിൽ എങ്ങനെ ആചരിക്കാമെന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദാഹരിച്ച് കാണിച്ചു.

ആസ്ഥിതസ്യ പരം ധര്മം കൃഷ്ണസ്യ ഗൃഹമേധിനാമ് । ആസന് ഷോഡശസാഹസ്രം മഹിഷ്യശ്ച ശതാധികമ്

ഗൃഹസ്ഥന്മാർക്കുള്ള പരമധർമ്മം കൃഷ്ണൻ ആചരിച്ചപ്പോൾ, അവനു പതിനാറായിരത്തി നൂറിലധികം ഭാര്യമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു.

താസാം സ്ത്രീരത്‍നഭൂതാനാം അഷ്ടൌ യാഃ പ്രാഗുദാഹൃതാഃ । രുക്മിണീപ്രമുഖാ രാജന് തത്പുത്രാശ്ചാനുപൂര്വശഃ

അവരിൽ, രുക്മിണിയെ മുൻനിർത്തി എട്ടുപേർ സ്ത്രീരത്നങ്ങളായിരുന്നു, രാജാവേ; അവരുടെ പുത്രന്മാരുടെ പേരുകൾ ക്രമത്തിൽ പറയാം.

ഏകൈകസ്യാം ദശ ദശ കൃഷ്ണോഽജീജനദാത്മജാന് । യാവത്യ ആത്മനോ ഭാര്യാ അമോഘഗതിരീശ്വരഃ

ഓരോ ഭാര്യയിലും കൃഷ്ണൻ പത്ത് പത്ത് പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ചു; അവനു എത്ര ഭാര്യമാർ ഉണ്ടോ, അത്രയും പുത്രന്മാർ.

തേഷാം ഉദ്ദാമവീര്യാണാം അഷ്ടാദശ മഹാരഥാഃ । ആസന്നുദാരയശസഃ തേഷാം നാമാനി മേ ശൃണു

അവരിൽ, അത്യന്തം വീര്യശാലികളായ പതിനെട്ടു മഹാരഥന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവർക്ക് ഉജ്ജ്വലമായ കീർത്തിയുണ്ടായിരുന്നു. അവരുടെ പേരുകൾ ഞാൻ പറയാം.

പ്രദ്യുമ്നശ്ചാനിരുദ്ധശ്ച ദീപ്തിമാന് ഭാനുരേവ ച । സാമ്ബോ മധുര്ബൃഹദ്‌ഭാനുഃ ചിത്രഭാനുര്വൃകോഽരുണഃ

പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ, ദീപ്തിമാൻ, ഭാനു, സാംബൻ, മധു, ബൃഹദ്ഭാനു, ചിത്രഭാനു, വൃക, അരുണൻ,

പുഷ്കരോ വേദബാഹുശ്ച ശ്രുതദേവഃ സുനന്ദനഃ । ചിത്രബാഹുര്വിരൂപശ്ച കവിര്ന്യഗ്രോധ ഏവ ച

പുഷ്കരൻ, വേദബാഹു, ശ്രുതദേവൻ, സുനന്ദൻ, ചിത്രബാഹു, വിരൂപൻ, കവിയും ന്യഗ്രോധനും—ഇവരാണ് അവരുടേത്.

ഏതേഷാം അപി രാജേന്ദ്ര തനുജാനാം മധുദ്വിഷഃ । പ്രദ്യുമ്ന ആസീത് പ്രഥമഃ പിതൃവദ് രുക്മിണീസുതഃ

രാജാവേ, മധുവിന്റെ ശത്രുവിന്റെ ഈ പുത്രന്മാരിൽ, രുക്മിണിയുടെ മകനായ പ്രദ്യുമ്നൻ, പിതാവിനെപ്പോലെ തന്നെ, ഏറ്റവും പ്രധാനനായിരുന്നു.

സ രുക്മിണോ ദുഹിതരം ഉപയേമേ മഹാരഥഃ । തസ്യാം തതോഽനിരുദ്ധോഽഭൂത് നാഗായതബലാന്വിതഃ

ആ മഹാരഥി രുക്മിയുടെ മകളെ വിവാഹം ചെയ്തു. അവരിൽ നിന്നാണ് ആയിരം ആനകളുടെ ശക്തിയുള്ള അനിരുദ്ധൻ ജനിച്ചത്.

സ ചാപി രുക്മിണഃ പൌത്രീം ദൌഹിത്രോ ജഗൃഹേ തതഃ । വജ്രസ്തസ്യാഭവദ് യസ്തു മൌഷലാദവശേഷിതഃ

അനിരുദ്ധൻ പിന്നീട് രുക്മിയുടെ മകളുടെ മകളെ വിവാഹം ചെയ്തു. അവരിൽ നിന്നാണ് യദുകുലം നശിച്ചപ്പോൾ ശേഷിച്ച വജ്രൻ ജനിച്ചത്.

പ്രതിബാഹുരഭൂത്തസ്മാത് സുബാഹുസ്തസ്യ ചാത്മജഃ । സുബാഹോഃ ശാന്തസേനോഽഭൂത് ശതസേനസ്തു തത്സുതഃ

അനന്തരം അവനിൽ നിന്നു പ്രതിബാഹു ജനിച്ചു. പ്രതിബാഹുവിൽ നിന്നു സുബാഹു, സുബാഹുവിൽ നിന്നു ശാന്തസേനൻ, ശാന്തസേനനിൽ നിന്നു ശതസേനൻ ജനിച്ചു.

ന ഹ്യേതസ്മിന്കുലേ ജാതാ അധനാ അബഹുപ്രജാഃ । അല്പായുഷോഽല്പവീര്യാശ്ച അബ്രഹ്മണ്യാശ്ച ജജ്ഞിരേ

ഈ വംശത്തിൽ ആരും ദരിദ്രരായോ, കുറച്ച് മക്കളുള്ളവരായോ, കുറച്ച് ആയുസുള്ളവരായോ, ദുർബലരായോ, ബ്രാഹ്മണഭക്തിയില്ലാത്തവരായോ ജനിച്ചിട്ടില്ല.

യദുവംശപ്രസൂതാനാം പുംസാം വിഖ്യാതകര്മണാമ് । സങ്ഖ്യാ ന ശക്യതേ കര്തും അപി വര്ഷായുതൈര്നൃപ

രാജാവേ, യദുകുലത്തിൽ ജനിച്ചവരുടെ പ്രശസ്തമായ പ്രവൃത്തികൾ എണ്ണാൻ പത്തായിരം വർഷം കഴിഞ്ഞാലും കഴിയില്ല.

തിസ്രഃ കോട്യഃ സഹസ്രാണാം അഷ്ടാശീതിശതാനി ച । ആസന്യദുകുലാചാര്യാഃ കുമാരാണാം ഇതി ശ്രുതമ്

യദുകുലത്തിലെ രാജകുമാരന്മാർക്ക് കുടുംബഗുരുക്കന്മാർ ഉപദേശിച്ചിരുന്നതായി കേൾക്കുന്നു. അവരിൽ മൂന്നു കോടി എൺപത്തിയെട്ടായിരം പേർ ഉണ്ടായിരുന്നു.

സങ്ഖ്യാനം യാദവാനാം കഃ കരിഷ്യതി മഹാത്മനാമ് । യത്രായുതാനാം അയുത ലക്ഷേണാസ്തേ സ ആഹുകഃ

ആ മഹാത്മാക്കളായ യാദവന്മാരെ ആരാണ് എണ്ണാൻ കഴിയുക? അവരിൽ ആഹുകനും ആയിരം ആയിരം പതിനായിരങ്ങൾക്കിടയിൽ ആയിരുന്നു.

ദേവാസുരാഹവഹതാ ദൈതേയാ യേ സുദാരുണാഃ । തേ ചോത്പന്നാ മനുഷ്യേഷു പ്രജാ ദൃപ്താ ബബാധിരേ

ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ഭയങ്കരനായ ദൈത്യന്മാർ മനുഷ്യരിൽ ജനിച്ചു. അവർ അഹങ്കാരത്തോടെ ജനങ്ങളെ ഉപദ്രവിച്ചു.