ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

ഉദ്ധവഗോപീസംവാദഃ; ഭ്രമരഗീതമ്; ഉദ്ധവസ്യ മഥുരാഗമനംച - അഥ സപ്തചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ 10.47 ശ്രീശുക ഉവാച തം വീക്ഷ്യ കൃഷാനുചരം വ്രജസ്ത്രിയഃ പ്രലമ്ബബാഹും നവകഞ്ജലോചനമ്। പീതാമ്ബരം പുഷ്കരമാലിനം ലസന് മുഖാരവിന്ദം പരിമൃഷ്ടകുണ്ഡലമ് ॥൧ സുവിസ്മിതാഃ കോഽയമപീവ്യദര്ശനഃ കുതശ്ച കസ്യാച്യുതവേഷഭൂഷണഃ। ഇതി സ്മ സര്വാഃ പരിവവ്രുരുത്സുകാസ് തമുത്തമഃശ്ലോകപദാമ്ബുജാശ്രയമ് ॥൨ തം പ്രശ്രയേണാവനതാഃ സുസത്കൃതം സവ്രീഡഹാസേക്ഷണസൂനൃതാദിഭിഃ। രഹസ്യപൃച്ഛന്നുപവിഷ്ടമാസനേ വിജ്ഞായ സന്ദേശഹരം രമാപതേഃ

കൃഷ്ണന്റെ കൂട്ടുകാരനായ ഉദ്ധവനെ വ്രജത്തിലെ സ്ത്രീകൾ കണ്ടു. നീണ്ട കൈകൾ, പുതുമയുള്ള കമലനയനങ്ങൾ, മഞ്ഞ വസ്ത്രം, കമലമാല, പുഷ്പം പോലെ തിളങ്ങുന്ന മുഖം, തിളങ്ങുന്ന കാതിലങ്കാരങ്ങൾ — ഇവയൊക്കെയായി അവനെ അവർ അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി. 'ഇവൻ ആരാണ്? എവിടുനിന്നാണ്? കൃഷ്ണന്റെ വേഷവും അലങ്കാരവും ധരിച്ചിരിക്കുന്നവൻ ആരാണ്?' എന്നിങ്ങനെ അവർ ഉത്സാഹത്തോടെ ചുറ്റി നിന്നു. ഉദ്ധവൻ അകത്തേക്ക് കയറി, വിനയത്തോടെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു, സ്ത്രീകൾ ലജ്ജാഭാവത്തോടെയും സ്നേഹത്തോടെയും അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിച്ചു. അവൻ ഇരുന്ന ശേഷം, രഹസ്യമായി കൃഷ്ണന്റെ സന്ദേശം കൊണ്ടുവന്നവനാണെന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കി.

ജാനീമസ്ത്വാം യദുപതേഃ പാര്ഷദം സമുപാഗതമ്। ഭര്ത്രേഹ പ്രേഷിതഃ പിത്രോര്ഭവാന്പ്രിയചികീര്ഷയാ

നാം അറിയുന്നു, നീ യദുകുലപതിയുടെ അനുയായിയാണ്. ഭർത്താവിന്റെ ഇഷ്ടം നിറവേറ്റാൻ, മാതാപിതാക്കൾക്കായി പ്രിയമായ കാര്യം ചെയ്യാൻ അയച്ചവനാണ് നീ.

അന്യഥാ ഗോവ്രജേ തസ്യ സ്മരണീയം ന ചക്ഷ്മഹേ। സ്നേഹാനുബന്ധോ ബന്ധൂനാം മുനേരപി സുദുസ്ത്യജഃ

അല്ലെങ്കിൽ, വ്രജയിൽ അവനെ ഓർക്കാൻ മറ്റേതെങ്കിലും കാരണമുണ്ടെന്ന് ഞങ്ങൾക്കു തോന്നുന്നില്ല; ബന്ധുക്കളിലുണ്ടാകുന്ന സ്നേഹബന്ധം മഹർഷിക്കും ഉപേക്ഷിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്.

അന്യേഷ്വര്ഥകൃതാ മൈത്രീ യാവദര്ഥവിഡമ്ബനമ്। പുമ്ഭിഃ സ്ത്രീഷു കൃതാ യദ്വത്സുമനഃസ്വിവ ഷട്പദൈഃ

മറ്റുള്ളവരോടുള്ള സൗഹൃദം പലപ്പോഴും ഒരുSwarthathinu വേണ്ടിയാണ്, ആ ആവശ്യത്തിനിടയിൽ മാത്രം; പുരുഷന്മാർ സ്ത്രീകളോടുള്ള ബന്ധം പോലെ, തേനീച്ചകൾ പുഷ്പങ്ങളോടുള്ളതുപോലെ.

നിഃസ്വം ത്യജന്തി ഗണികാ അകല്പം നൃപതിം പ്രജാഃ। അധീതവിദ്യാ ആചാര്യമൃത്വിജോ ദത്തദക്ഷിണമ്

ദരിദ്രനായവരെ വേശ്യകൾ ഉപേക്ഷിക്കും; ശക്തിയില്ലാത്ത രാജാവിനെ ജനങ്ങൾ വിട്ടുപോകും; വിദ്യ പഠിച്ചശേഷം വിദ്യാർത്ഥികൾ ഗുരുവിനെ ഉപേക്ഷിക്കും; ദക്ഷിണ ലഭിച്ചാൽ യാഗികർ പോകും.

ഖഗാ വീതഫലം വൃക്ഷം ഭുക്ത്വാ ചാതിഥയോ ഗൃഹമ്। ദഗ്ധം മൃഗാസ്തഥാരണ്യം ജാരാ ഭുക്ത്വാ രതാം സ്ത്രിയമ്

ഫലം തീർന്നാൽ പക്ഷികൾ വൃക്ഷം വിട്ടുപോകും; അത്തിഥികൾ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകും; കാടു കത്തിയാൽ മൃഗങ്ങൾ അവിടം വിട്ടുപോകും; രതിയിൽ തൃപ്തരായ പ്രേമികൾ സ്ത്രീയെ ഉപേക്ഷിക്കും.

ഇതി ഗോപ്യോ ഹി ഗോവിന്ദേ ഗതവാക്കായമാനസാഃ। കൃഷ്ണദൂതേ സമായാതേ ഉദ്ധവേ ത്യക്തലൌകികാഃ

ഇങ്ങനെ, വാക്കും ശരീരവും മനസ്സും ഗോവിന്ദനിൽ ലയിച്ചിരുന്ന ഗോപികൾ, കൃഷ്ണന്റെ ദൂതനായ ഉദ്ധവൻ എത്തിയപ്പോൾ ലോകകാര്യങ്ങൾ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചു.

ഗായന്ത്യഃ പ്രീയകര്മാണി രുദന്ത്യശ്ച ഗതഹ്രിയഃ। തസ്യ സംസ്മൃത്യ സംസ്മൃത്യ യാനി കൈശോരബാല്യയോഃ

അവർ കൃഷ്ണന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട കൃത്യങ്ങൾ പാടുകയും, ബാല്യവും കൗമാരവും ഓർത്തു വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ണീർവിട്ടു കരയുകയും ചെയ്തു; ലജ്ജയില്ലാതെ അങ്ങനെ ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിച്ചു.

കാചിന്മധുകരം ദൃഷ്ട്വാ ധ്യായന്തീ കൃഷ്ണസങ്ഗമമ്। പ്രിയപ്രസ്ഥാപിതം ദൂതം കല്പയിത്വേദമബ്രവീത്

ഒരു ഗോപിക, ഒരു തേനീച്ചയെ കണ്ടു കൃഷ്ണസംഗമം ചിന്തിച്ചു, അതിനെ പ്രിയനു അയച്ച ദൂതനെന്നു കരുതി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:

ഗോപ്യുവാച। മധുപ കിതവബന്ധോ മാ സ്പൃശങ്ഘ്രിം സപത്ന്യാഃ। കുചവിലുലിതമാലാകുങ്കുമശ്മശ്രുഭിര്നഃ। വഹതു മധുപതിസ്തന്മാനിനീനാം പ്രസാദം। യദുസദസി വിഡമ്ബ്യം യസ്യ ദൂതസ്ത്വമീദൃക്

ഗോപിക പറഞ്ഞു: തേനീച്ചേ, കപടനായവന്റെ കൂട്ടുകാരാ, എന്റെ എതിരാളിയുടെ കാലിൽ സ്പർശിക്കരുത്. അവളുടെ കുചങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കുങ്കുമം നിന്റെ മൂർച്ചകളിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആഹങ്കാരമുള്ള സ്ത്രീകളുടെ അനുകമ്പ അവളുടെ തേനീച്ചനായ കർത്താവു തന്നെ വഹിക്കട്ടെ; നീ അവന്റെ ദൂതനാണ്, യദുകുലത്തിൽ പരിഹാസം ചെയ്യപ്പെടേണ്ടവൻ.

സകൃദധരസുധാം സ്വാം മോഹിനീം പായയിത്വാ। സുമനസ ഇവ സദ്യസ്തത്യജേഽസ്മാന്ഭവാദൃക്। പരിചരതി കഥം തത്പാദപദ്മം നു പദ്മാ। ഹ്യപി ബത ഹൃതചേതാ ഹ്യുത്തമഃശ്ലോകജല്പൈഃ

ഒരു പ്രാവശ്യം മാത്രം അവന്റെ അധരാമൃതം ഞങ്ങൾക്ക് കൊടുത്തു, ഞങ്ങളെ ആകർഷിച്ചു, പിന്നെ പൂവിനെ പോലെ ഉപേക്ഷിച്ചു. ഉത്തമശ്ലോകന്റെ കീർത്തി കേട്ട് മനസ്സു കവർന്നുപോകുന്നവൻ്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ പത്മാവു എങ്ങനെ സേവിക്കുന്നു?

കിമിഹ ബഹു ഷഡങ്ഘ്രേ ഗായസി ത്വം യദൂനാമ്। അധിപതിമഗൃഹാണാമഗ്രതോ നഃ പുരാണമ്। വിജയസഖസഖീനാം ഗീയതാം തത്പ്രസങ്ഗഃ। ക്ഷപിതകുചരുജസ്തേ കല്പയന്തീഷ്ടമിഷ്ടാഃ

ആറ് കാലുള്ളവാ, നീ ഇവിടെ യദുക്കളുടെ നാഥനെ കുറിച്ച് എന്തിന് പാടുന്നു? അവൻ മുമ്പ് നമ്മുടെ വീടുകളുടെ യജമാനനായിരുന്നു. വിജയസഖാക്കളുടെ കൂട്ടത്തിൽ അവന്റെ കഥകൾ അവിടെപോയി പാടൂ; അവൻ അവർക്കു ഇഷ്ടം നൽകിയവൻ, അവരുടെ വേദന മാറ്റിയവൻ.

ദിവി ഭുവി ച രസായാം കാഃ സ്ത്രിയസ്തദ്ദുരാപാഃ। കപടരുചിരഹാസഭ്രൂവിജൃമ്ഭസ്യ യാഃ സ്യുഃ। ചരണരജ ഉപാസ്തേ യസ്യ ഭൂതിര്വയം കാ। അപി ച കൃപണപക്ഷേ ഹ്യുത്തമശ്ലോകശബ്ദഃ

സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും പാതാളത്തിലും അവന്റെ കപടമായ മനോഹരമായ പുഞ്ചിരിക്കും കണ്മുനകങ്ങൾക്കും കീഴടങ്ങാത്ത സ്ത്രീകൾ ആരുണ്ട്? അവന്റെ പാദധൂളി ആരാധിക്കാൻ ഭാഗ്യം ലഭിച്ച നാം എത്ര ദയനീയരാണ്! എങ്കിലും, ദുർഭാഗ്യവാന്മാരുടെ ഇടയിൽ പോലും ഉത്തമശ്ലോകന്റെ നാമം കേൾക്കപ്പെടുന്നു.

വിസൃജ ശിരസി പാദം വേദ്മ്യഹം ചാടുകാരൈര്। അനുനയവിദുഷസ്തേഽഭ്യേത്യ ദൌത്യൈര്മുകുന്ദാത്। സ്വകൃത ഇഹ വിസൃഷ്ടാപത്യപത്യന്യലോകാ। വ്യസൃജദകൃതചേതാഃ കിം നു സന്ധേയമസ്മിന്

അവന്റെ പാദം തലയിൽ വെക്കാതിരിക്കുക; അവന്റെ മധുരവാക്കുകൾ എനിക്ക് അറിയാം. നീ അനുനയത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവളായി ദൂതയായി അയക്കപ്പെട്ടവളാണ്. അവൻ സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച ഭാര്യകളും മക്കളും ഇവിടെ ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സില്ലാതെ പോയവൻ. ഇങ്ങനെയവനിൽ എങ്ങനെ വിശ്വാസം വയ്ക്കാം?

മൃഗയുരിവ കപീന്ദ്രം വിവ്യധേ ലുബ്ധധര്മാ। സ്ത്രിയമകൃത വിരൂപാം സ്ത്രീജിതഃ കാമയാനാമ്। ബലിമപി ബലിമത്ത്വാവേഷ്ടയദ്ധ്വാങ്ക്ഷവദ്യസ്। തദലമസിതസഖ്യൈര്ദുസ്ത്യജസ്തത്കഥാര്ഥഃ

കുരങ്ങന്മാരുടെ രാജാവിനെ വേട്ടക്കാരൻ പോലെ പിന്തുടർന്നതുപോലെ, കാമത്തിൽ വീണ സ്ത്രീകളെ അവൻ വേദനിപ്പിച്ചു. ശക്തനായ ബലിയെ പോലും പക്ഷിയെപ്പോലെ ബന്ധിച്ചു. കറുത്തവനോടുള്ള സൗഹൃദം മതിയാകട്ടെ; അവന്റെ കഥകൾ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എത്ര ശ്രമിച്ചാലും കഴിയില്ല.

യദനുചരിതലീലാകര്ണപീയൂഷവിപ്രുട്। സകൃദദനവിധൂതദ്വന്ദ്വധര്മാ വിനഷ്ടാഃ। സപദി ഗൃഹകുടുമ്ബം ദീനമുത്സൃജ്യ ദീനാ। ബഹവ ഇഹ വിഹങ്ഗാ ഭിക്ഷുചര്യാം ചരന്തി

അവന്റെ ലീലകൾക്കുള്ളി കേൾക്കുമ്പോൾ ഒരിക്കൽ പോലും ആ അമൃതം രുചിച്ചവർ, എല്ലാ ദ്വന്ദങ്ങളും വിട്ട്, ദരിദ്രരായിട്ടും വീടും കുടുംബവും ഉപേക്ഷിച്ചു. ഇവിടം പലരും പക്ഷികളെപ്പോലെ ഭിക്ഷയെടുത്ത് നടക്കുന്നു.

വയമൃതമിവ ജിഹ്മവ്യാഹൃതം ശ്രദ്ദധാനാഃ। കുലികരുതമിവാജ്ഞാഃ കൃഷ്ണവധ്വോ ഹരിണ്യഃ। ദദൃശുരസകൃദേതത്തന്നഖസ്പര്ശതീവ്ര। സ്മരരുജ ഉപമന്ത്രിന്ഭണ്യതാമന്യവാര്താ

അവന്റെ വഞ്ചനാപരമായ വാക്കുകൾ ഞങ്ങൾ അമൃതംപോലെ വിശ്വസിച്ചു; അമ്മയുടെ വിളി കേൾക്കുന്ന കുഞ്ഞുപക്ഷികളെപ്പോലെ ഞങ്ങൾ അജ്ഞരായിരുന്നു; കൃഷ്ണന്റെ ഭാര്യമാർ, മൃഗങ്ങൾപോലെയാണ്. അവന്റെ നഖസ്പർശത്തിൽ ഉണ്ടായ വേദന വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർക്കുന്നു. ദൂതാ, ഇനി വേറേ കാര്യങ്ങൾ പറയൂ.

പ്രിയസഖ പുനരാഗാഃ പ്രേയസാ പ്രേഷിതഃ കിം। വരയ കിമനുരുന്ധേ മാനനീയോഽസി മേഽങ്ഗ। നയസി കഥമിഹാസ്മാന്ദുസ്ത്യജദ്വന്ദ്വപാര്ശ്വം। സതതമുരസി സൌമ്യ ശ്രീര്വധൂഃ സാകമാസ്തേ

പ്രിയസഖാ, നീ വീണ്ടും വന്നത് പ്രിയൻ അയച്ചതിനാലാണോ? എന്താണ് നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? നീ എനിക്ക് ആദരിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്, സൌമ്യ. എങ്ങനെ നീ ഞങ്ങളെ, ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയാത്തവന്റെ അടുപ്പത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു, ശ്രീദേവി എപ്പോഴും അവന്റെ നെഞ്ചിൽ വസിക്കുന്നപ്പോൾ?

അപി ബത മധുപുര്യാമാര്യപുത്രോഽധുനാസ്തേ। സ്മരതി സ പിതൃഗേഹാന്സൌമ്യ ബന്ധൂംശ്ച ഗോപാന്। ക്വചിദപി സ കഥാ നഃ കിങ്കരീണാം ഗൃണീതേ। ഭുജമഗുരുസുഗന്ധം മൂര്ധ്ന്യധാസ്യത്കദാ നു

മധുരയിൽ ഇപ്പോൾ ആ ധർമ്മപുത്രൻ ഉണ്ടോ? അവൻ അച്ഛന്റെ വീടും ബന്ധുക്കളെയും ഗോപന്മാരെയും ഓർക്കുന്നുണ്ടോ? ഞങ്ങൾ ദാസിമാർ എന്നെക്കുറിച്ച് ഒരിക്കൽപോലും അവൻ സംസാരിക്കുന്നുണ്ടോ? അവന്റെ ശക്തിയുള്ള സുഗന്ധമുള്ള ഭുജം എപ്പോഴാണ് ഞങ്ങളുടെ തലയിൽ വയ്ക്കുന്നത്?

ശ്രീശുക ഉവാച। അഥോദ്ധവോ നിശമ്യൈവം കൃഷ്ണദര്ശനലാലസാഃ। സാന്ത്വയന്പ്രിയസന്ദേശൈര്ഗോപീരിദമഭാഷത

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ, കൃഷ്ണനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം കേട്ട്, ഉദ്ധവൻ പ്രിയസന്ദേശങ്ങൾ പറഞ്ഞ് ഗോപികളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.

ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച। അഹോ യൂയം സ്മ പൂര്ണാര്ഥാ ഭവത്യോ ലോകപൂജിതാഃ। വാസുദേവേ ഭഗവതി യാസാമിത്യര്പിതം മനഃ

ശ്രീഉദ്ധവൻ പറഞ്ഞു: അയ്യോ, നിങ്ങൾ സാക്ഷാൽ സമ്പൂർണ്ണമായവർ, ലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവർ; കാരണം, നിങ്ങളുടെ മനസ്സ് മുഴുവനും വാസുദേവനിൽ സമർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ദാനവ്രതതപോഹോമ ജപസ്വാധ്യായസംയമൈഃ। ശ്രേയോഭിര്വിവിധൈശ്ചാന്യൈഃ കൃഷ്ണേ ഭക്തിര്ഹി സാധ്യതേ

വ്രതം, തപസ്സ്, ഹോമം, ജപം, സ്വാധ്യായം, സംയമനം, ഇങ്ങനെ അനേകം മാർഗ്ഗങ്ങൾകൊണ്ടു കൃഷ്ണനിൽ ഭക്തി നേടാം.

ഭഗവത്യുത്തമഃശ്ലോകേ ഭവതീഭിരനുത്തമാ। ഭക്തിഃ പ്രവര്തിതാ ദിഷ്ട്യാ മുനീനാമപി ദുര്ലഭാ

നന്മകൊണ്ടു നിങ്ങള്‍ ഉത്തമഗുണങ്ങളുള്ള ഭഗവാനോടുള്ള പരമഭക്തി ഉറപ്പാക്കിയിരിക്കുന്നു. മഹർഷിമാർക്കു പോലും അത്ര എളുപ്പത്തിൽ ലഭിക്കാത്ത ഭക്തിയാണ് അതു.

ദിഷ്ട്യാ പുത്രാന്പതീന്ദേഹാന്സ്വജനാന്ഭവനാനി ച। ഹിത്വാവൃണീത യൂയം യത്കൃഷ്ണാഖ്യം പുരുഷം പരമ്

വിദിയുടെ ഇച്ഛയാൽ നിങ്ങള്‍ മക്കളെയും ഭര്‍ത്താക്കളെയും ശരീരത്തെയും ബന്ധുക്കളെയും വീടുകളെയും വിട്ട്, കൃഷ്ണനെന്ന പരമപുരുഷനെ തിരഞ്ഞെടുത്തു.

സര്വാത്മഭാവോഽധികൃതോ ഭവതീനാമധോക്ഷജേ। വിരഹേണ മഹാഭാഗാ മഹാന്മേഽനുഗ്രഹഃ കൃതഃ

നിങ്ങളുടെ മനസാക്ഷിയെ അദൃശ്യനിൽ മുഴുവൻ ലയിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; ഈ വേർപാടിലൂടെ, മഹാഭാഗ്യശാലികളായ നിങ്ങള്‍ എന്നെ വലിയൊരു അനുഗ്രഹം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.

ശ്രൂയതാം പ്രിയസന്ദേശോ ഭവതീനാം സുഖാവഹഃ। യമാദായാഗതോ ഭദ്രാ അഹം ഭര്തൂ രഹസ്കരഃ

നിങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്ന, ഭർത്താവായ പ്രിയനിൽ നിന്നു രഹസ്യമായി ഞാൻ കൊണ്ടുവന്ന സന്ദേശം ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.

ശ്രീഭഗവാനുവാച। ഭവതീനാം വിയോഗോ മേ ന ഹി സര്വാത്മനാ ക്വചിത്। യഥാ ഭൂതാനി ഭൂതേഷു ഖം വായ്വഗ്നിര്ജലം മഹീ । തഥാഹം ച മനഃപ്രാണ ഭൂതേന്ദ്രിയഗുണാശ്രയഃ

ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: നിങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള എന്റെ വേർപാട് ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമല്ല, കാരണം ഞാൻ എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു. ആകാശം, വായു, അഗ്‌നി, ജലം, ഭൂമി ഇവയെപ്പോലെ, മനസ്സിന്റെ, പ്രാണന്റെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ, ഗുണങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനമായും ഞാൻ നിലകൊള്ളുന്നു.

ആത്മന്യേവാത്മനാത്മാനം സൃജേ ഹന്മ്യനുപാലയേ। ആത്മമായാനുഭാവേന ഭൂതേന്ദ്രിയഗുണാത്മനാ

ഞാൻ തന്നെ എന്നിൽ തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുകയും നശിപ്പിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, എന്റെ സ്വയം ശക്തിയാൽ, ഭൂതങ്ങളുടെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും ഗുണങ്ങളുടെയും സാരമായിത്തന്നെ.

ആത്മാ ജ്ഞാനമയഃ ശുദ്ധോ വ്യതിരിക്തോഽഗുണാന്വയഃ। സുഷുപ്തിസ്വപ്നജാഗ്രദ്ഭിര്മായാവൃത്തിഭിരീയതേ

ആത്മാവ് ജ്ഞാനരൂപിയാണ്, ശുദ്ധനും വ്യത്യസ്തനും ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വതന്ത്രനുമാണ്; എങ്കിലും മായയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾകൊണ്ട്, ആ ആത്മാവ് സുഷുപ്തി, സ്വപ്നം, ജാഗ്രത എന്നീ അവസ്ഥകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.