ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

യോഗേന വിവിധാങ്ഗേന ഭക്തിയോഗേന ചൈവ ഹി । ധര്മേണോഭയചിഹ്നേന യഃ പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിമാന്

നാനാവിധമായ യോഗാംഗങ്ങൾ, ഭക്തിയോഗം, പ്രവൃത്തിയും ഉപരതിയും അടയാളമായ ധർമ്മം എന്നിവയിലൂടെ, ഇരുവിധത്തിലും ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവൻ—

ആത്മതത്ത്വാവബോധേന വൈരാഗ്യേണ ദൃഢേന ച । ഈയതേ ഭഗവാനേഭിഃ സഗുണോ നിര്ഗുണഃ സ്വദൃക്

ആത്മതത്ത്വം ബോധ്യമായും ദൃഢമായ വൈരാഗ്യത്താലും, സ്വയം കാണുന്നവൻ സഗുണനുമായും നിര്ഗുണനുമായും ഭഗവാനെ പ്രാപിക്കുന്നു.

പ്രാവോചം ഭക്തിയോഗസ്യ സ്വരൂപം തേ ചതുര്വിധമ് । കാലസ്യ ചാവ്യക്തഗതേഃ യോഽന്തര്ധാവതി ജന്തുഷു

ഭക്തിയോഗത്തിന്റെ നാലു രൂപങ്ങളും, കാലം അവ്യക്തത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ജീവികളിൽ അദൃശ്യമായതും ഞാൻ നിന്നോട് വിശദീകരിച്ചു.

ജീവസ്യ സംസൃതീര്ബഹ്വീഃ അവിദ്യാകര്മ നിര്മിതാഃ । യാസ്വങ്ഗ പ്രവിശന്നാത്മാ ന വേദ ഗതിമാത്മനഃ

അജ്ഞാനവും കർമ്മവും മൂലം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അനേകം ജന്മചക്രങ്ങളിൽ ആത്മാവ് പ്രവേശിച്ചാലും, തന്റെ വഴി അവൻ അറിയുന്നില്ല.

നൈതത്ഖലായോപദിശേന് നാവിനീതായ കര്ഹിചിത് । ന സ്തബ്ധായ ന ഭിന്നായ നൈവ ധര്മധ്വജായ ച

ഇത് ദുഷ്ടർക്കും, അനിയന്ത്രിതർക്കും, അഹങ്കാരികൾക്കും, വൈരാഗ്യമുള്ളവർക്കും, പുറമേ മാത്രം ധാർമ്മികത കാണിക്കുന്നവർക്കും ഒരിക്കലും പഠിപ്പിക്കരുത്.

ന ലോലുപായോപദിശേത് ന ഗൃഹാരൂഢചേതസേ । നാഭക്തായ ച മേ ജാതു ന മദ്‍ഭക്തദ്വിഷാമപി

ലോഭികള്ക്കും, മനസ്സു ഗൃഹജീവിതത്തിൽ മുഴുകിയവർക്കും, എനിക്ക് ഭക്തിയില്ലാത്തവർക്കും, എന്റെ ഭക്തന്മാരെ ദ്വേഷിക്കുന്നവർക്കും ഇതു പഠിപ്പിക്കരുത്.

ശ്രദ്ദധാനായ ഭക്തായ വിനീതായ അനസൂയവേ । ഭൂതേഷു കൃതമൈത്രായ ശുശ്രൂഷാഭിരതായ ച

വിശ്വാസമുള്ളവനും, ഭക്തിയുള്ളവനും, വിനയമുള്ളവനും, അസൂയയില്ലാത്തവനും, എല്ലാ ജീവികളോടും സൗഹൃദം പുലർത്തുന്നവനും, സേവനത്തിൽ ആസക്തനുമായവനും—

ബഹിര്ജാതവിരാഗായ ശാന്തചിത്തായ ദീയതാമ് । നിര്മത്സരായ ശുചയേ യസ്യാഹം പ്രേയസാം പ്രിയഃ

പുറത്തുനിന്ന് വേരുപോയ മനസ്സും, സമാധാനമുള്ള മനസ്സും, അസൂയയില്ലാത്ത ഹൃദയവും, ശുദ്ധിയും ഉള്ളവനും, എനിക്ക് പ്രിയന്മാരിൽ ഏറ്റവും പ്രിയനായി കാണുന്നവനും ആയ ഒരാളിന് ഇതു നൽകണം.

യ ഇദം ശ്രൃണുയാദ് അമ്ബ ശ്രദ്ധയാ പുരുഷഃ സകൃത് । യോ വാഭിധത്തേ മച്ചിത്തഃ സ ഹ്യേതി പദവീം ച മേ

അമ്മേ, വിശ്വാസത്തോടെ ഒരുവൻ ഈ വാക്കുകൾ ഒരിക്കൽ പോലും കേൾക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ മനസ്സിൽ എന്നെ ധ്യാനിച്ച് ഉച്ചരിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ നിർബന്ധമായും എന്റെ പാതയിൽ എത്തും.

മഹാരാസവര്ണനം; പരീക്ഷിത്കൃത ശംകായാഃ ശുകദ്വാരാ സമാധാനം ച - ശ്രീശുക ഉവാച - ( അനുഷ്ടുപ് ) ഇത്ഥം ഭഗവതോ ഗോപ്യഃ ശ്രുത്വാ വാചഃ സുപേശലാഃ । ജഹുര്വിരഹജം താപം തദങ്‌ഗോപചിതാശിഷഃ

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ, ഭഗവാന്റെ അത്യന്തം മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ആ ഗോപികമാർക്ക് വേർപാടിന്റെ വേദന മാറി, അവരുടെയെല്ലാം ആഗ്രഹങ്ങളും അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിറവേറ്റപ്പെട്ടു.

തത്രാരഭത ഗോവിന്ദോ രാസക്രീഡാമനുവ്രതൈഃ । സ്ത്രീരത്‍നൈരന്വിതഃ പ്രീതൈഃ അന്യോന്യാബദ്ധബാഹുഭിഃ

അവിടെ, ഗോവിന്ദൻ ഭക്തിയോടെ സന്തോഷത്തോടെ കൂടിയ സ്ത്രീരത്നങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, പരസ്പരം കൈകൾ ചേർത്തുകൊണ്ട്, രാസക്രീഡ ആരംഭിച്ചു.

രാസോത്സവഃ സമ്പ്രവൃത്തോ ഗോപീമണ്ഡലമണ്ഡിതഃ । യോഗേശ്വരേണ കൃഷ്ണേന താസാം മധ്യേ ദ്വയോര്ദ്വയോഃ

ഗോപികമാരുടെ വലയം അലങ്കരിച്ച രാസോത്സവം ആരംഭിച്ചു; യോഗേശ്വരനായ കൃഷ്ണൻ അവരിൽ ഓരോ ജോഡിയുടെയും ഇടയിൽ നിലകൊണ്ടു.

പ്രവിഷ്ടേന ഗൃഹീതാനാം കണ്ഠേ സ്വനികടം സ്ത്രിയഃ । യം മന്യേരന് നഭസ്താവദ് വിമാനശതസങ്‌കുലമ്

അവരുടെ ഇടയിൽ കയറി, കൃഷ്ണൻ സ്ത്രീകളെ കഴുത്തിൽ ചേർത്ത് പിടിച്ചു; ഇത് കണ്ടവർ ആകാശം നൂറുകണക്കിന് വിമാനം നിറഞ്ഞതുപോലെ കാണും.

ദിവൌകസാം സദാരാണാം ഔത്സുക്യാപഹൃതാത്മനാമ് । തതോ ദുന്ദുഭയോ നേദുഃ നിപേതുഃ പുഷ്പവൃഷ്ടയഃ । ജഗുര്ഗന്ധര്വപതയഃ സസ്ത്രീകാസ്തദ് യശോഽമലമ്

ദേവന്മാരും അവരുടെ ഭാര്യമാരും ആവേശത്തിൽ മുഴുകി നോക്കി; പിന്നെ ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി, പുഷ്പവൃഷ്ടി പെയ്തു, ഗന്ധർവന്മാരും അവരുടെ ഭാര്യമാരും കൃഷ്ണന്റെ നിർമലമായ കീർത്തി പാടിച്ചു.

വലയാനാം നൂപുരാണാം കിങ്‌കിണീനാം ച യോഷിതാമ് । സപ്രിയാണാമഭൂത് ശബ്ദഃ തുമുലോ രാസമണ്ഡലേ

രാസവലയത്തിൽ, സ്ത്രീകളുടെയും അവരുടെ പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെയും വളകളും നുപുരങ്ങളും കിങ്കിണികളും ചേർന്ന് ഒരു വലിയ ശബ്ദം ഉയർന്നു.

തത്രാതിശുശുഭേ താഭിഃ ഭഗവാന് ദേവകീസുതഃ । മധ്യേ മണീനാം ഹൈമാനാം മഹാമരകതോ യഥാ

അവരുടെ ഇടയിൽ, ദേവകിയുടെ പുത്രനായ ഭഗവാൻ അത്യന്തം ഭംഗിയായി തിളങ്ങി; പൊന്നുപോലുള്ള രത്നങ്ങളിൽ വലിയ പച്ചമണിപോലെ.

( ശാര്ദൂലവിക്രീഡിത ) പാദന്യാസൈര്ഭുജവിധുതിഭിഃ സസ്മിതൈര്ഭ്രൂവിലാസൈഃ । ഭജ്യന്മധ്യൈശ്ചലകുചപടൈഃ കുണ്ഡലൈര്ഗണ്ഡലോലൈഃ । സ്വിദ്യന്മുഖ്യഃ കവരരസനാ ഗ്രന്ഥയഃ കൃഷ്ണവധ്വോ । ഗായന്ത്യസ്തം തഡിത ഇവ താ മേഘചക്രേ വിരേജുഃ

പാദങ്ങൾ ഇടിച്ചും കൈകൾ ആടിച്ചും, പുഞ്ചിരിയോടെ കൺചിമ്മിയും, കവിളിൽ തട്ടുന്ന കുണ്ഡലങ്ങൾ, വിയർപ്പിൽ തളർന്ന മുടിയണികൾ, കൃഷ്ണപത്നിമാർ പാടുമ്പോൾ, അവർ മേഘവലയത്തിനുള്ളിൽ മിന്നുന്ന മിന്നലുപോലെ തിളങ്ങി.

( അനുഷ്ടുപ് ) ഉച്ചൈര്ജഗുര്നൃത്യമാനാ രക്തകണ്ഠ്യോ രതിപ്രിയാഃ । കൃഷ്ണാഭിമര്ശമുദിതാ യദ്‍ഗീതേനേദമാവൃതമ്

നൃത്തം ചെയ്യുമ്പോൾ, ഉച്ചത്തിൽ പാടിയും, ആസ്വാദനത്തിൽ ചുവന്ന കഴുത്തോടെ, കൃഷ്ണന്റെ സ്പർശത്തിൽ ആനന്ദംകൊണ്ടു, പ്രിയപ്പെട്ടവരായ അവർ പാട്ടുകൊണ്ട് ആ സ്ഥലം നിറച്ചു.

കാചിത് സമം മുകുന്ദേന സ്വരജാതീരമിശ്രിതാഃ । ഉന്നിന്യേ പൂജിതാ തേന പ്രീയതാ സാധു സാധ്വിതി । തദേവ ധ്രുവമുന്നിന്യേ തസ്യൈ മാനം ച ബഹ്വദാത്

ഒരുത്തി, മുഖുന്ദനോടൊപ്പം തന്റെ പാട്ട് ചേർത്ത് പാടി; അവൻ സന്തോഷത്തോടെ അവളെ ആദരിച്ച് 'നന്നായി, നന്നായി' എന്നു പ്രശംസിച്ചു. അതിനാൽ അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പാടി, അവൻ അവളെ വലിയ സ്നേഹത്തോടെ ആദരിച്ചു.

കാചിദ് രാസപരിശ്രാന്താ പാര്ശ്വസ്ഥസ്യ ഗദാഭൃതഃ । ജഗ്രാഹ ബാഹുനാ സ്കന്ധം ശ്ലഥദ്വലയമല്ലികാ

രാസത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ഒരുവൾ, കഴുത്തിൽ അലസമായ വളയും മല്ലികാമാലയും അണിഞ്ഞ്, സമീപം നിന്ന ഗദാധാരിയുടെ തോളിൽ കൈ വെച്ചു വിശ്രമിച്ചു.

തത്രൈകാംസഗതം ബാഹും കൃഷ്ണസ്യോത്പലസൌരഭമ് । ചന്ദനാലിപ്തമാഘ്രായ ഹൃഷ്ടരോമാ ചുചുമ്ബ ഹ

ഒരുത്തി, കൃഷ്ണന്റെ നീലതാമരയുടെ സുഗന്ധമുള്ള, ചന്ദനം പുരട്ടിയ കൈ എടുത്ത് മൂക്കിൽ ചേർത്ത്, ആനന്ദത്തിൽ വിറയച്ച് അതിൽ ചുംബനം നൽകി.

കസ്യാശ്ചിത് നാട്യവിക്ഷിപ്ത കുണ്ഡലത്വിഷമണ്ഡിതമ് । ഗണ്ഡം ഗണ്ഡേ സന്ദധത്യാഃ അദാത്താമ്ബൂലചര്വിതമ്

മറ്റൊരുത്തി, നൃത്തത്തിൽ കുണ്ഡലങ്ങൾ തിളങ്ങുന്ന കവിള് കൃഷ്ണന്റെ കവിളിൽ ചേർത്ത്, താനെ ചവച്ച താംബൂലം അവന് നൽകി.

നൃത്യതീ ഗായതീ കാചിത് കൂജന് നൂപുരമേഖലാ । പാര്ശ്വസ്ഥാച്യുതഹസ്താബ്ജം ശ്രാന്താധാത് സ്തനയോഃ ശിവമ്

ഒരുത്തി, നൃത്തം ചെയ്യുകയും പാടുകയും ചെയ്തു; നുപുരവും ഇടയണിയും ശബ്ദം ചെയ്തു. അവൾ ക്ഷീണിച്ച്, സമീപം നിന്ന അച്യുതന്റെ കമലഹസ്തം തന്റെ ഉരസ്സിൽ വെച്ച് ആശ്വാസം തേടി.

ഗോപ്യോ ലബ്ധ്വാച്യുതം കാന്തം ശ്രിയ ഏകാന്തവല്ലഭമ് । ഗൃഹീതകണ്ഠ്യസ്തദ്ദോര്ഭ്യാം ഗായന്ത്യസ്തം വിജഹ്രിരേ

ഗോപികമാർ, അച്യുതനെ പ്രിയനായി, ശ്രീയുടെ ഏകാന്തവല്ലഭനായി ലഭിച്ചപ്പോൾ, അവന്റെ കഴുത്തിൽ കൈകൾ ചുറ്റി, പാടിക്കൊണ്ട് അവനോടൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു.

( വസംതതിലകാ ) കര്ണോത്പലാലകവിടങ്‌കകപോലഘര്മ വക്ത്രശ്രിയോ വലയനൂപുരഘോഷവാദ്യൈഃ । ഗോപ്യഃ സമം ഭഗവതാ നനൃതുഃ സ്വകേശ സ്രസ്തസ്രജോ ഭ്രമരഗായകരാസഗോഷ്ഠ്യാമ്

കർണ്ണോത്പലങ്ങളും മുടിയണികളും വിയർപ്പിൽ തിളങ്ങുന്ന കവിളുകളും, മുഖത്തിന്റെ ഭംഗിയും, വളയും നുപുരവും ഉണർത്തുന്ന സംഗീതവും ഒക്കെയായി, ഗോപികമാർ ഭഗവാനോടൊപ്പം, മുടിയിൽ പുഷ്പമാലകൾ വീണ നിലയിൽ, തേനീച്ചകൾ പാടുന്ന ഗോശാലയിൽ നൃത്തം ചെയ്തു.

( മിശ്ര ) ഏവം പരിഷ്വങ്‌ഗകരാഭിമര്ശ സ്നിഗ്ധേക്ഷണോദ്ദാമവിലാസഹാസൈഃ । രേമേ രമേശോ വ്രജസുന്ദരീഭിഃ യഥാര്ഭകഃ സ്വപ്രതിബിമ്ബവിഭ്രമഃ

ഇങ്ങനെ, ആലിംഗനം, കൈയുടെ സ്നേഹസ്പർശം, സ്നേഹപൂർണ്ണമായ കണ്ണോട്ടം, ഉല്ലാസപൂർണ്ണമായ ചിരിയും കളിയുംകൊണ്ട്, ലക്ഷ്മിയുടെ നാഥനായ കൃഷ്ണൻ വ്രജയുടെ സുന്ദരികളോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ കളിച്ചു. ഒരു കുഞ്ഞ് തന്റെ പ്രതിബിംബത്തിൽ കാണുന്ന ആനന്ദംപോലെ തന്നെയായിരുന്നു അതു.

തദങ്‌ഗസങ്‌ഗപ്രമുദാകുലേന്ദ്രിയാഃ കേശാന് ദൂകൂലം കുചപട്ടികാം വാ । നാഞ്ജഃ പ്രതിവ്യോഢുമലം വ്രജസ്ത്രിയോ വിസ്രസ്തമാലാഭരണാഃ കുരൂദ്വഹ

കൃഷ്ണന്റെ സ്പർശത്തിൽ ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകി, വ്രജസ്ത്രികൾക്ക് അവരുടെ മുടി, വസ്ത്രം, കുചബന്ധം എന്നിവ ഇടയ്ക്കിടെ വീണുപോയി. അവർക്ക് അവയെ ശരിയായി കൂട്ടിവയ്ക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ, പുഷ്പമാലകളും അലങ്കാരങ്ങളും ഇടിഞ്ഞു വീണു നിന്നു, കുരുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ.

( അനുഷ്ടുപ് ) കൃഷ്ണവിക്രീഡിതം വീക്ഷ്യ മുമുഹുഃ ഖേചരസ്ത്രിയഃ । കാമാര്ദിതാഃ ശശാങ്‌കശ്ച സഗണോ വിസ്മിതോഽഭവത്

കൃഷ്ണന്റെ കളികൾ കണ്ടു ആകാശത്തിലെ ദേവസ്ത്രികൾ മോഹത്തിൽ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ വിറച്ച് പോയി; അവരെപ്പോലെ തന്നെ ചന്ദ്രനും അവന്റെ കൂട്ടരും അത്ഭുതത്തോടെ നോക്കി നിന്നു.

കൃത്വാ താവന്തമാത്മാനം യാവതീര്ഗോപയോഷിതഃ । രേമേ സ ഭഗവാന് താഭിഃ ആത്മാരാമോഽപി ലീലയാ

എത്ര ഗോപികകൾ ഉണ്ടോ അത്ര രൂപങ്ങൾ കൃഷ്ണൻ എടുത്തു, സ്വയം തൃപ്തനായവനാണെങ്കിലും, അവരോടൊപ്പം ലീലാപൂർവ്വം സന്തോഷിച്ചു.