ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

യഥാ തൃണജലൂകേയം നാപയാത്യപയാതി ച । ന ത്യജേന്മ്രിയമാണോഽപി പ്രാഗ്ദേഹാഭിമതിം ജനഃ

തൃണത്തിലും വെള്ളത്തിലും ഇരിക്കുന്ന ജലൂകുപോലെ, മരിക്കുമ്പോഴും മനുഷ്യൻ ശരീരാഭിമാനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല.

അദൃഷ്ടം ദൃഷ്ടവന്നങ്‌ക്ഷേദ്‍ഭൂതം സ്വപ്നവദന്യഥാ । ഭൂതം ഭവദ്‍ഭവിഷ്യച്ച സുപ്തം സര്വരഹോരഹഃ

കാണാത്തത് കാണുന്നതുപോലെ നശിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് സ്വപ്നംപോലെ വേറേതായി നിലനിൽക്കുന്നു; കഴിഞ്ഞതും, ഇപ്പോഴുള്ളതും, വരാനിരിക്കുന്നതും എല്ലാം പകലും രാത്രിയും ഉറങ്ങുന്നു.

യദാക്ഷൈശ്ചരിതാന് ധ്യായന് കര്മാണ്യാചിനുതേഽസകൃത് । സതി കര്മണ്യവിദ്യായാം ബന്ധഃ കര്മണ്യനാത്മനഃ

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾ മനസ്സിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിക്കുമ്പോൾ, അജ്ഞാനം നിലനിൽക്കുന്നവരെ കർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ബന്ധനം ഉണ്ടാകുന്നു.

അതസ്തദ് അപവാദാര്ഥം ഭജ സര്വാത്മനാ ഹരിമ് । പശ്യന് തദാത്മകം വിശ്വം സ്ഥിത്യുത്പത്ത്യപ്യയാ യതഃ

അതിനാൽ, അതിൽ നിന്ന് മോചനം നേടാൻ, സർവ്വഹൃദയത്തോടും ഹരിയെ ആരാധിക്കണം; സൃഷ്ടി, നിലനിൽപ്പ്, ലയം എന്നിവയൊക്കെയും അവനിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, ഈ ലോകം അവനാണ്.

മൈത്രേയ ഉവാച - ഭാഗവതമുഖ്യോ ഭഗവാന് നാരദോ ഹംസയോര്ഗതിമ് । പ്രദര്ശ്യ ഹ്യമുമാമന്ത്ര്യ സിദ്ധലോകം തതോഽഗമത്

മൈത്രേയൻ പറഞ്ഞു: ഭക്തന്മാരിൽ പ്രധാനനായ ഭഗവാൻ നാരദൻ, ഹംസന്മാരുടെ മാർഗം കാണിച്ച് അവരെ വിടപറഞ്ഞ്, സിദ്ധലോകത്തേക്ക് പോയി.

പ്രാചീനബര്ഹീ രാജര്ഷിഃ പ്രജാസര്ഗാഭിരക്ഷണേ । ആദിശ്യ പുത്രാനഗമത് തപസേ കപിലാശ്രമമ്

രാജർഷിയായ പ്രാചീനബർഹി, സൃഷ്ടിയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ പുത്രന്മാരെ ഉപദേശിച്ച്, കപിലാശ്രമത്തിലേക്ക് തപസ്സിനായി പോയി.

തത്രൈകാഗ്രമനാ ധീരോ ഗോവിന്ദ ചരണാമ്ബുജമ് । വിമുക്തസങ്‌ഗോഽനുഭജന് ഭക്ത്യാ തത്സാമ്യതാമഗാത്

അവിടെ, മനസ്സ് ഏകാഗ്രമായി, ധൈര്യത്തോടെ, ഗോവിന്ദന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചു; എല്ലാ ആസക്തികളിൽ നിന്നും മോചിതനായി, ഭക്തിയിലൂടെ അവനോടു സമത്വം നേടി.

ഏതദധ്യാത്മപാരോക്ഷ്യം ഗീതം ദേവര്ഷിണാനഘ । യഃ ശ്രാവയേത് യഃ ശ്രൃണുയാത് സ ലിങ്‌ഗേന വിമുച്യതേ

പാപരഹിതനേ, ഈ ആത്മതത്ത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം ദേവർഷി പാടിയതാണു്; ആരെങ്കിലും ഇതു വായിച്ചാലോ കേട്ടാലോ, അവൻ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.

ഏതന്മുകുന്ദയശസാ ഭുവനം പുനാനം ദേവര്ഷിവര്യമുഖനിഃസൃതമാത്മശൌചമ് । യഃ കീര്ത്യമാനമധിഗച്ഛതി പാരമേഷ്ഠ്യം നാസ്മിന് ഭവേ ഭ്രമതി മുക്തസമസ്തബന്ധഃ

മുകുന്ദന്റെ മഹത്വം ലോകത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു; അതു് ദേവർഷിവരന്റെ വായിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ആത്മശുദ്ധിയാണ്. ആരെങ്കിലും അതു കേൾക്കുമ്പോൾ, പരമാവസ്ഥയിലേക്കു ഉയരുന്നു; എല്ലാ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി, ഈ ജന്മത്തിൽ ഇനി അലഞ്ഞു നടക്കേണ്ടതില്ല.

(അനുഷ്ടുപ്) അധ്യാത്മപാരോക്ഷ്യമിദം മയാധിഗതമദ്‍ഭുതമ് । ഏവം സ്ത്രിയാഽഽശ്രമഃ പുംസശ്ഛിന്നോഽമുത്ര ച സംശയഃ

ഈ അത്ഭുതകരമായ ആത്മജ്ഞാനം ഞാൻ ഇപ്പോൾ നേടിയിരിക്കുന്നു; സ്ത്രീപുരുഷരുടെ കർത്തവ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ സംശയങ്ങളും ഇതിലൂടെ അകറ്റപ്പെട്ടു.

ശ്രീശുക ഉവാച അന്തര്ഹിതേ ഭഗവതി സഹസൈവ വ്രജാങ്ഗനാഃ । അതപ്യംസ്തമചക്ഷാണാഃ കരിണ്യ ഇവ യൂഥപമ് ॥ 10.30.

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ അപ്രത്യക്ഷനായപ്പോൾ, വ്രജസ്ത്രികൾ അവനെ കാണാനാവാതെ വേദനിച്ചു; കൂട്ടത്തിൽ നിന്നു വേർപെട്ട ആനകളെപ്പോലെ അവർ ദുഃഖിതരായി.

ഗത്യാനുരാഗസ്മിതവിഭ്രമേക്ഷിതൈര്മനോരമാലാപവിഹാരവിഭ്രമൈഃ । ആക്ഷിപ്തചിത്താഃ പ്രമദാ രമാപതേസ്താസ്താ വിചേഷ്ടാ ജഗൃഹുസ്തദാത്മികാഃ ॥ 10.30.

അവന്റെ നടപ്പ്, സ്നേഹം, പുഞ്ചിരി, കളിയുള്ള കാഴ്ചകൾ, മനോഹരമായ സംസാരവും വിനോദങ്ങളും എല്ലാം ഓർത്തു, ലക്ഷ്മീപതിയുടെ സ്മരണയിൽ മനസ്സാക്ഷരമായി, സ്ത്രീകൾ അവന്റെ പ്രവർത്തികൾ അനുകരിച്ചു, ഓരോരുത്തരും താനാണ് അവൻ എന്നു കരുതി.

ഗതിസ്മിതപ്രേക്ഷണഭാഷണാദിഷു പ്രിയാഃ പ്രിയസ്യ പ്രതിരൂഢമൂര്തയഃ । അസാവഹം ത്വിത്യബലാസ്തദാത്മികാ ന്യവേദിഷുഃ കൃഷ്ണവിഹാരവിഭ്രമാഃ ॥ 10.30.

നടപ്പ്, പുഞ്ചിരി, കാഴ്ച, സംസാരനം തുടങ്ങിയവയിൽ, പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ പ്രിയനായി, അവന്റെ രൂപം ഏറ്റെടുത്ത്, സ്ത്രീകൾ കൃഷ്ണന്റെ വിനോദങ്ങൾ അനുകരിച്ചു; 'ഞാനാണ് അവൻ' എന്ന് ഓരോരുത്തരും മനസ്സിൽ വിശ്വസിച്ചു.

ഗായന്ത്യ ഉച്ചൈരമുമേവ സംഹതാ വിചിക്യുരുന്മത്തകവദ്വനാദ്വനമ് । പപ്രച്ഛുരാകാശവദന്തരം ബഹിര്ഭൂതേഷു സന്തം പുരുഷം വനസ്പതീന് ॥ 10.30.

അവരൊത്ത് ചേർന്ന്, ഉയർന്ന ശബ്ദത്തിൽ അവനെ പാടിക്കൊണ്ടു, വനത്തിൽ നിന്ന് വനത്തിലേക്ക് ഭ്രമിച്ചുപോയി; ഭ്രമിച്ചവരെപ്പോലെ, ആകാശത്തോട് ചോദിക്കുന്നതുപോലെ, പുറത്തു നിന്നു നിന്നാലും ഉള്ളിൽ പരമപുരുഷൻ ഉള്ള വൃക്ഷങ്ങളോട് അവനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.

ദൃഷ്ടോ വഃ കച്ചിദശ്വത്ഥ പ്ലക്ഷ ന്യഗ്രോധ നോ മനഃ । നന്ദസൂനുര്ഗതോ ഹൃത്വാ പ്രേമഹാസാവലോകനൈഃ ॥ 10.30.

അശ്വത്ത, പ്ലക്ഷ, ന്യഗ്രോധ വൃക്ഷങ്ങളേ, നന്ദന്റെ മകൻ ഈ വഴി കടന്നുപോയോ? അവന്റെ സ്നേഹപൂർണമായ കാഴ്ചകളും പുഞ്ചിരിയും ഞങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ കവർന്നുപോയിരിക്കുന്നു.

കച്ചിത്കുരബകാശോക നാഗപുന്നാഗചമ്പകാഃ । രാമാനുജോ മാനിനീനാമിതോ ദര്പഹരസ്മിതഃ ॥ 10.30.

കുരബക, അശോക, നാഗ, പുന്നാഗ, ചമ്പക വൃക്ഷങ്ങളേ, രാമന്റെ അനുജൻ, അഭിമാനമുള്ള പെൺകുട്ടികളുടെ അഭിമാനം കെടുത്തുന്ന പുഞ്ചിരിയോടെ, ഈ വഴി കടന്നുപോയോ?

കച്ചിത്തുലസി കല്യാണി ഗോവിന്ദചരണപ്രിയേ । സഹ ത്വാലികുലൈര്ബിഭ്രദ്ദൃഷ്ടസ്തേഽതിപ്രിയോഽച്യുതഃ ॥ 10.30.

തുലസീ, സുഖദായകിയായവളേ, ഗോവിന്ദന്റെ പാദങ്ങൾക്ക് പ്രിയമായവളേ, തവളക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവളേ, നിന്നാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അതിപ്രിയനായ അച്യുതൻ ഈ വഴി പോയതായി കണ്ടോ?

മാലത്യദര്ശി വഃ കച്ചിന്മല്ലികേ ജാതിയൂഥികേ । പ്രീതിം വോ ജനയന് യാതഃ കരസ്പര്ശേന മാധവഃ ॥ 10.30.

മാലതി, മല്ലിക, ജാതി, യൂതിക എന്നിങ്ങനെയുള്ളവളേ, മാധവൻ തന്റെ സ്പർശംകൊണ്ട് നിങ്ങളിൽ സന്തോഷം ഉണർത്തി ഈ വഴി പോയതായി കണ്ടോ?

ചൂതപ്രിയാലപനസാസനകോവിദാര ജമ്ബ്വര്കബില്വബകുലാമ്രകദമ്ബനീപാഃ । യേഽന്യേ പരാര്ഥഭവകാ യമുനോപകൂലാഃ ശംസന്തു കൃഷ്ണപദവീം രഹിതാത്മനാം നഃ ॥ 10.30.

ചൂത, പ്രിയാല, പനസ, ആസന, കോവിദ, ജമ്പു, അർക്ക, ബില്വ, ബകുല, ആമ്ര, കടമ്പ, നീപ എന്നീ വൃക്ഷങ്ങളേ, യമുനയുടെ തീരത്തുള്ള മറ്റു വൃക്ഷങ്ങളേയും, ഞങ്ങളുടെ മനസ്സു ശൂന്യമായിരിക്കുന്നപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ പോയ വഴിയെ ഞങ്ങൾക്ക് കാണിച്ചു തരൂ.

കിം തേ കൃതം ക്ഷിതി തപോ ബത കേശവാങ്ഘ്രി സ്പര്ശോത്സവോത്പുലകിതാങ്ഗനഹൈര്വിഭാസി । അപ്യങ്ഘ്രിസമ്ഭവ ഉരുക്രമവിക്രമാദ്വാ ആഹോ വരാഹവപുഷഃ പരിരമ്ഭണേന ॥ 10.30.

ഭൂമിദേവിയേ, നീ എന്ത് തപസ്സാണ് ചെയ്തതു്? കേശവന്റെ പാദസ്പർശത്തിന്റെ ഉത്സവത്തിൽ, സന്തോഷത്തിൽ നിന്റെ രോമങ്ങൾ നട്ടു നിൽക്കുന്നു. അതവന്റെ പാദസ്പർശം കൊണ്ടോ, മഹത്തായ കർമ്മങ്ങൾ കൊണ്ടോ, വരാഹരൂപത്തിൽ നിന്നുള്ള അങ്കലാപ്പ് കൊണ്ടോ?

* അപ്യേണപത്ന്യുപഗതഃ പ്രിയയേഹ ഗാത്രൈസ് തന്വന് ദൃശാം സഖി സുനിര്വൃതിമച്യുതോ വഃ । കാന്താങ്ഗസങ്ഗകുചകുങ്കുമരഞ്ജിതായാഃ കുന്ദസ്രജഃ കുലപതേരിഹ വാതി ഗന്ധഃ ॥ 10.30.

സഖിയേ, അച്യുതൻ തന്റെ പ്രിയയോടൊപ്പം ഇവിടെയെത്തിയിട്ടുണ്ടോ? അവൻ അവളുടെ ശരീരത്തെയും കാഴ്ചയെയും സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു. കുടുംബത്തിലെ പ്രധാനിയുടെ കുന്ദമാലയിൽ, പ്രിയയുടെ കുങ്കുമം ചേർന്ന സുഗന്ധം ഇവിടെ പരക്കുന്നു.

* ബാഹും പ്രിയാംസ ഉപധായ ഗൃഹീതപദ്മോ രാമാനുജസ്തുലസികാലികുലൈര്മദാന്ധൈഃ । അന്വീയമാന ഇഹ വസ്തരവഃ പ്രണാമം കിം വാഭിനന്ദതി ചരന് പ്രണയാവലോകൈഃ ॥ 10.30.

പ്രിയയുടെ തോളിൽ കമലപാണി വെച്ച്, രാമന്റെ അനുജൻ, മദം നിറഞ്ഞ തുളസിയും തവളകളും അനുഗമിച്ച് ഇവിടെയുണ്ട്; അവൻ സ്നേഹപൂർവമായ കാഴ്ചകളോടെ നടക്കുമ്പോൾ വൃക്ഷങ്ങൾ അവനെ വണങ്ങുന്നുണ്ടോ?

* പൃച്ഛതേമാ ലതാ ബാഹൂനപ്യാശ്ലിഷ്ടാ വനസ്പതേഃ । നൂനം തത്കരജസ്പൃഷ്ടാ ബിഭ്രത്യുത്പുലകാന്യഹോ ॥ 10.30.

ഈ വള്ളികൾക്ക് ചോദിക്കൂ; അവ വൃക്ഷങ്ങളെ തങ്ങളുടെ കൈകളാൽ അണയുന്നു. അവന്റെ കൈസ്പർശം കൊണ്ടാവണം, അവയ്ക്ക് സന്തോഷത്തിൽ രോമാഞ്ചം കാണാം.

ഇത്യുന്മത്തവചോ ഗോപ്യഃ കൃഷ്ണാന്വേഷണകാതരാഃ । ലീലാ ഭഗവതസ്താസ്താ ഹ്യനുചക്രുസ്തദാത്മികാഃ ॥ 10.30.

ഇങ്ങനെ, ഭ്രമിച്ചവരുടെ പോലെ സംസാരിച്ച്, കൃഷ്ണനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ വിഷമിച്ച ഗോപികൾ, അവന്റെ വിനോദങ്ങൾ അനുകരിച്ചു; ഓരോരുത്തരും അവനിൽ ലയിച്ചു.

കസ്യാചിത്പൂതനായന്ത്യാഃ കൃഷ്ണായന്ത്യപിബത്സ്തനമ് । തോകയിത്വാ രുദത്യന്യാ പദാഹന് ശകടായതീമ് ॥ 10.30.

ഒരുത്തി പൂതനയായി നടിച്ച് കൃഷ്ണന്റെ അടുത്ത് ചെന്നു തന്റെ മുലകുടിക്കാൻ കൊടുത്തു. മറ്റൊരുത്തി കുഞ്ഞിനെപോലെ കരയുന്നവളായി നടിച്ചു, അവളെ മറ്റൊരുത്തി ആശ്വസിപ്പിച്ചു. മറ്റൊരുത്തി ശകടാസുരനെപോലെ നടിച്ചു, അവളെ കാൽകൊണ്ട് തള്ളിക്കളഞ്ഞു.

ദൈത്യായിത്വാ ജഹാരാന്യാമേകോ കൃഷ്ണാര്ഭഭാവനാമ് । രിങ്ഗയാമാസ കാപ്യങ്ഘ്രീ കര്ഷന്തീ ഘോഷനിഃസ്വനൈഃ ॥ 10.30.

മറ്റൊരുത്തി അസുരനായി നടിച്ച് കൃഷ്ണനായി കളിക്കുന്നവളെ പിടിച്ചു. മറ്റൊരുത്തി ഗോപുരത്തിന്റെ ശബ്ദം അനുകരിച്ച്, കാൽ പിടിച്ച് വലിച്ചുകൊണ്ടു പോയി.

കൃഷ്ണരാമായിതേ ദ്വേ തു ഗോപായന്ത്യശ്ച കാശ്ചന । വത്സായതീം ഹന്തി ചാന്യാ തത്രൈകാ തു ബകായതീമ് ॥ 10.30.

കുഞ്ഞുങ്ങളിൽ ചിലർ കൃഷ്ണനും രാമനും ആയി നടിച്ച് ഗോപന്മാരായി കളിച്ചു. മറ്റൊരുത്തി വത്സാസുരനായി നടിച്ചു, അവളെ തോൽപ്പിച്ചു. അവിടെ ഒരുത്തി ബകാസുരനായി നടിച്ചു.

ആഹൂയ ദൂരഗാ യദ്വത്കൃഷ്ണസ്തമനുവര്തതീമ് । വേണും ക്വണന്തീം ക്രീഡന്തീമന്യാഃ ശംസന്തി സാധ്വിതി ॥ 10.30.

കൃഷ്ണൻ പോലെ ദൂരെയുള്ളവളെ വിളിച്ച്, മറ്റൊരുത്തി അവളെ പിന്തുടർന്നു, വേണു വായിച്ചു കളിച്ചു. മറ്റ് കുട്ടികൾ അവളെ പ്രശംസിച്ചു: 'ശബാശ്!' എന്നു പറഞ്ഞു.

കസ്യാഞ്ചിത്സ്വഭുജം ന്യസ്യ ചലന്ത്യാഹാപരാ നനു । കൃഷ്ണോഽഹം പശ്യത ഗതിം ലലിതാമിതി തന്മനാഃ ॥ 10.30.

ഒരുത്തി നടക്കുമ്പോൾ തന്റെ കൈ മറ്റൊരുത്തിയുടെ തോളിൽ വെച്ച്, 'ഞാൻ കൃഷ്ണൻ, എന്റെ സുന്ദരമായ നടക്കു നോക്കൂ' എന്ന് പറഞ്ഞു, മനസിൽ മുഴുവനും കൃഷ്ണനെ ചിന്തിച്ചു.