ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

ഹംസാവഹം ച ത്വം ചാര്യ സഖായൌ മാനസായനൌ । അഭൂതാമന്തരാ വൌകഃ സഹസ്രപരിവത്സരാന്

ആര്യേ, നീയും ഞാനും മനസ്സിന്റെ തടാകത്തിൽ താമസിച്ച ഹംസകൾ ആയിരുന്നു; ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്കിടയിൽ നമ്മൾക്ക് വേർപാട് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

സ ത്വം വിഹായ മാം ബന്ധോ ഗതോ ഗ്രാമ്യമതിര്മഹീമ് । വിചരന് പദമദ്രാക്ഷീഃ കയാചിന് നിര്മിതം സ്ത്രിയാ

പക്ഷേ, സ്നേഹിതാ, നീ എന്നെ വിട്ട്, ലോകമനസ്സോടെ ഭൂമിയിൽ ചെന്നു; അവിടെയൊരു സ്ത്രീ സൃഷ്ടിച്ച സ്ഥലത്ത് സഞ്ചരിച്ച് നീ അതിനെ കണ്ടു.

പഞ്ചാരാമം നവദ്വാരം ഏകപാലം ത്രികോഷ്ഠകമ് । ഷട്കുലം പഞ്ചവിപണം പഞ്ചപ്രകൃതി സ്ത്രീധവമ്

അവിടെ അഞ്ചു തോട്ടങ്ങൾ, ഒൻപതു വാതിലുകൾ, ഒരു കാവൽക്കാരൻ, മൂന്ന് മുറികൾ, ആറു കുടുംബങ്ങൾ, അഞ്ചു ചന്തകൾ, അഞ്ചു സ്വഭാവങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും സ്ത്രീയുടെ വാസസ്ഥലമാണ്.

പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥാ ആരാമാ ദ്വാരഃ പ്രാണാ നവ പ്രഭോ । തേജോഽബന്നാനി കോഷ്ഠാനി കുലമിന്ദ്രിയസങ്‌ഗ്രഹഃ

അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കുള്ള വസ്തുക്കളാണ് ആനന്ദങ്ങൾ; ഒമ്പതു വാതിലുകളാണ് ജീവന്റെ വഴി, പ്രഭോ; അഗ്നിയും അഹാരം കൂടിയിടങ്ങളാണ്; കുടുംബം അങ്ങയുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കൂട്ടമാണ്.

വിപണസ്തു ക്രിയാശക്തിഃ ഭൂതപ്രകൃതിരവ്യയാ । ശക്ത്യധീശഃ പുമാംസ്ത്വത്ര പ്രവിഷ്ടോ നാവബുധ്യതേ

വിപണിയാണ് പ്രവർത്തനശക്തി; ഭൂതപ്രകൃതി അക്ഷയമാണ്; ശക്തിയുടെ ഉടമയായ പുരുഷൻ ഇവിടം പ്രവേശിച്ചിട്ടും അതറിയുന്നില്ല.

തസ്മിംസ്ത്വം രാമയാ സ്പൃഷ്ടോ രമമാണോഽശ്രുതസ്മൃതിഃ । തത്സങ്‌ഗാദീദൃശീം പ്രാപ്തോ ദശാം പാപീയസീം പ്രഭോ

അവിടെ, രാമയാൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ട് ആനന്ദിച്ചു, ഓർമ്മയും ശ്രവണവും നഷ്ടപ്പെട്ട്, ആ കൂട്ടായ്മ കൊണ്ടു, പ്രഭോ, അങ്ങ് ഇങ്ങനെയൊരു താഴ്ന്ന നിലയിലേക്കാണ് എത്തിയത്.

ന ത്വം വിദര്ഭദുഹിതാ നായം വീരഃ സുഹൃത്തവ । ന പതിസ്ത്വം പുരഞ്ജന്യാ രുദ്ധോ നവമുഖേ യയാ

നീ വിദ്യർഭയുടെ മകളല്ല, ഇവൻ അങ്ങയുടെ സുഹൃത്തുമല്ല; പുരഞ്ജനിയുടെ ഭർത്താവും നീയല്ല, അവൾ ഒമ്പതാം വാതിലിൽ നിന്നു തടഞ്ഞതുപോലെ.

മായാ ഹ്യേഷാ മയാ സൃഷ്ടാ യത്പുമാംസം സ്ത്രിയം സതീമ് । മന്യസേ നോഭയം യദ്വൈ ഹംസൌ പശ്യാവയോര്ഗതിമ്

ഇത് എന്റെ മായയാണ്, ഞാൻ സൃഷ്ടിച്ചത്; അതുകൊണ്ട് നീ പുരുഷനെയും സതിയായ സ്ത്രീയെയും സത്യമായ് കരുതുന്നു; ഇരുവരും യഥാർത്ഥമല്ല, രണ്ട് ഹംസകൾ ഇരുവരുടെയും വഴി നോക്കുന്നതുപോലെ.

അഹം ഭവാന്ന ചാന്യസ്ത്വം ത്വമേവാഹം വിചക്ഷ്വ ഭോഃ । ന നൌ പശ്യന്തി കവയഃ ഛിദ്രം ജാതു മനാഗപി

ഞാൻ തന്നെയാണ് നീയും, നീ വേറൊരാളല്ല; നീ മാത്രമാണ് ഞാൻ—ഇത് മനസ്സിലാക്കണം, സഖാവേ; ജ്ഞാനികൾക്ക് ഞങ്ങള്ക്കിടയിൽ ഒരു പിഴവുമോ ദോഷവുമോ കാണാനാവില്ല.

യഥാ പുരുഷ ആത്മാനം ഏകം ആദര്ശചക്ഷുഷോഃ । ദ്വിധാഭൂതമവേക്ഷേത തഥൈവാന്തരമാവയോഃ

ഒരു മനുഷ്യൻ കണ്ണിലും കണ്ണാടിയിലും ഒരേ വ്യക്തിയെ രണ്ടായി കാണുന്നതുപോലെ, ഞങ്ങള്ക്കിടയിലെ അന്തസ്സും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.

ഏവം സ മാനസോ ഹംസോ ഹംസേന പ്രതിബോധിതഃ । സ്വസ്ഥസ്തദ്വ്യഭിചാരേണ നഷ്ടാമാപ പുനഃ സ്മൃതിമ്

ഇങ്ങനെ, മനസ്സിന്റെ ഹംസൻ മറ്റൊരു ഹംസനാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട് സ്വസ്ഥതയിലേക്കു മടങ്ങി; ആ തിരുത്തലാൽ നഷ്ടമായ ഓർമ്മ വീണ്ടും ലഭിച്ചു.

ബര്ഹിഷ്മന്നേതദധ്യാത്മം പാരോക്ഷ്യേണ പ്രദര്ശിതമ് । യത്പരോക്ഷപ്രിയോ ദേവോ ഭഗവാന്വിശ്വഭാവനഃ

ബർഹിഷ്മാൻ, ഇതെല്ലാം ആത്മവിഷയമായി പരോക്ഷമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം, ലോകസ്രഷ്ടാവായ ദൈവം പരോക്ഷതയിൽ ആസ്വാദനമിടുന്നു.

വേണുനാദം ശ്രുത്വാ ആഗതാനാം ഗോപീനാം ശ്രീകൃഷ്ണേനസഹ സംവാദഃ; രാസാരമ്ഭഃ; താസാം മാനാപനോദായ ഭഗവതോ അംതര്ധാനം ച - ശ്രീശുക ഉവാച - ( അനുഷ്ടുപ് ) ഭഗവാന് അപി താ രാത്രീഃ ശരദോത്ഫുല്ലമല്ലികാഃ । വീക്ഷ്യ രന്തും മനശ്ചക്രേ യോഗമായാമുപാശ്രിതഃ

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു: ഭഗവാൻ ആ ശരത്കാല രാത്രികൾ പൂത്ത മല്ലികപൂക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത് കണ്ടു, ആനന്ദിക്കാൻ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിച്ചു, യോഗമായയെ ആശ്രയിച്ചു.

( മിശ്ര ) തദോഡുരാജഃ കകുഭഃ കരൈര്മുഖം പ്രാച്യാ വിലിമ്പന്നരുണേന ശന്തമൈഃ । സ ചര്ഷണീനാമുദഗാച്ഛുചോ മൃജന് പ്രിയഃ പ്രിയായാ ഇവ ദീര്ഘദര്ശനഃ

അപ്പോൾ ചന്ദ്രൻ, നക്ഷത്രങ്ങളുടെ രാജാവ്, മൃദുലമായ കിരണങ്ങൾകൊണ്ട് കിഴക്കൻ ആകാശം ചുവപ്പിച്ചു; ദീർഘകാലം കാണാതിരുന്ന പ്രിയൻ പ്രിയയോടു വരുന്നതുപോലെ, സജ്ജനരുടെ മനസ്സു ശുദ്ധീകരിച്ചു ഉയർന്നു.

ദൃഷ്ട്വാ കുമുദ്വന്തം അഖണ്ഡമണ്ഡലം രമാനനാഭം നവകുങ്‌കുമാരുണമ് । വനം ച തത്കോമലഗോഭീ രഞ്ജിതം ജഗൌ കലം വാമദൃശാം മനോഹരമ്

കുമുദപുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, അക്ഷതമായ ചന്ദ്രമണ്ഡലം, കനകവദനമായ, പുതുതായി കുങ്കുമം പൂശിയതുപോലെ ചുവപ്പും; ആ വനവും മൃദുലമായ പശുക്കളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത് കണ്ടു, കൃഷ്ണൻ മനോഹരമായ മൃദുസ്വരത്തിൽ കാന്താരികളുടെ മനസ്സാകർഷിക്കുന്ന ഗാനം പാടിച്ചു.

നിശമ്യ ഗീതാം തദനങ്‌ഗവര്ധനം വ്രജസ്ത്രിയഃ കൃഷ്ണഗൃഹീതമാനസാഃ । ആജഗ്മുരന്യോന്യമലക്ഷിതോദ്യമാഃ സ യത്ര കാന്തോ ജവലോലകുണ്ഡലാഃ

ആ പ്രണയം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഗാനം കേട്ടു, കൃഷ്ണനിൽ മനസ്സു പറ്റിയ വ്രജസ്ത്രികൾ, പരസ്പരം അറിയാതെ, ഒരുമിച്ചു, കാന്തൻ കാത്തുനിൽക്കുന്നിടത്തേക്ക്, കാതിലോലമാലകൾ ആലയിച്ചു.

( അനുഷ്ടുപ് ) ദുഹന്ത്യോഽഭിയയുഃ കാശ്ചിദ് ദോഹം ഹിത്വാ സമുത്സുകാഃ । പയോഽധിശ്രിത്യ സംയാവം അനുദ്വാസ്യാപരാ യയുഃ

ചിലർ പശു പാൽ കെടുകഴിഞ്ഞില്ലാതെ തന്നെ ഉത്സുകതയോടെ വിട്ടുപോയി; ചിലർ പാൽ അടുപ്പിൽ വെച്ച്, കുട്ടികളെ ഭക്ഷിപ്പിക്കാതെയോർത്തുപോയി.

പരിവേഷയന്ത്യസ്തദ്ധിത്വാ പായയന്ത്യഃ ശിശൂന് പയഃ । ശുശ്രൂഷന്ത്യഃ പതീന് കാശ്ചിദ് അശ്നന്ത്യോഽപാസ്യ ഭോജനമ്

ചിലർ ഭക്ഷണം വിളമ്പുന്നതിനിടയിൽ ജോലി ഉപേക്ഷിച്ചു; ചിലർ കുഞ്ഞുങ്ങൾക്ക് പാൽ കൊടുക്കുന്നതിനിടയിൽ അവരെ വിട്ടുപോയി; മറ്റുചിലർ ഭർത്താക്കന്മാരെ സേവിക്കുമ്പോൾ തന്നെ ഭക്ഷണം കഴിക്കാതെയായിരുന്നു പുറപ്പെട്ടത്.

ലിമ്പന്ത്യഃ പ്രമൃജന്ത്യോഽന്യാ അഞ്ജന്ത്യഃ കാശ്ച ലോചനേ । വ്യത്യസ്തവസ്ത്രാഭരണാഃ കാശ്ചിത് കൃഷ്ണാന്തികം യയുഃ

ചിലർ ഉണക്കുവാനോ കഴുകാനോ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, മറ്റുചിലർ കണ്ണിൽ കാജൽ ഇടുമ്പോൾ, വസ്ത്രവും ആഭരണവും അശുദ്ധമായി, അവർ കൃഷ്ണന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടി.

താ വാര്യമാണാഃ പതിഭിഃ പിതൃഭിഃ ഭ്രാതൃബന്ധുഭിഃ । ഗോവിന്ദാപഹൃതാത്മാനോ ന ന്യവര്തന്ത മോഹിതാഃ

ഭർത്താക്കന്മാരും പിതാക്കളും സഹോദരന്മാരും ബന്ധുക്കളും തടഞ്ഞിട്ടും, ഗോവിന്ദൻ അവരുടെ മനസ്സു കവർന്നതിനാൽ, അവർ ആരും തടയാനായില്ല, മായയിൽ പെട്ടുപോയവരായിരുന്നു.

അന്തര്ഗൃഹഗതാഃ കാശ്ചിദ് ഗോപ്യോഽലബ്ധവിനിര്ഗമാഃ । കൃഷ്ണം തദ്‍ഭാവനായുക്താ ദധ്യുര്മീലിതലോചനാഃ

ചില ഗോപികൾ വീടിനകത്ത് നിന്നു പുറത്തു വരാൻ കഴിയാതിരുന്നതിനാൽ, കൃഷ്ണനെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച്, കണ്ണടച്ച് അവനെ ചിന്തിച്ചു.

ദുഃസഹപ്രേഷ്ഠവിരഹ തീവ്രതാപധുതാശുഭാഃ । ധ്യാനപ്രാപ്താച്യുതാശ്ലേഷ നിര്വൃത്യാ ക്ഷീണമങ്‌ഗലാഃ

പ്രിയനുമായി വേർപാടിന്റെ അത്യന്തം സഹിക്കാൻ കഴിയാത്ത വേദനയിൽ തളർന്ന അവർ, അതിവിശേഷമായ കഷ്ടപ്പാടിലൂടെ എല്ലാ ദുഷ്പ്രഭാവങ്ങളും കഴുകിക്കളഞ്ഞു; ധ്യാനത്തിലൂടെ അച്യുതനുമായി ഏകതയിൽ ലയിച്ചപ്പോൾ, ആ ആനന്ദത്തിൽ അവരുടെ എല്ലാ ദുർദൈവങ്ങളും അകന്നു.

തമേവ പരമാത്മാനം ജാരബുദ്ധ്യാപി സങ്‌ഗതാഃ । ജഹുര്ഗുണമയം ദേഹം സദ്യഃ പ്രക്ഷീണബന്ധനാഃ

പരമാത്മാവായ കൃഷ്ണനോടൊപ്പം, പ്രേമികഭാവത്തിൽ പോലും, അവർ ചേർന്നപ്പോൾ, ഗുണങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ശരീരം ഉടൻ ഉപേക്ഷിച്ചു; അവരുടെ ബന്ധങ്ങൾ അതിവേഗം അകന്നു.

ശ്രീപരീക്ഷിദുവാച - കൃഷ്ണം വിദുഃ പരം കാന്തം ന തു ബ്രഹ്മതയാ മുനേ । ഗുണപ്രവാഹോപരമഃ താസാം ഗുണധിയാം കഥമ്

ശ്രീപരീക്ഷിതൻ ചോദിച്ചു: മുനിവരേ, വ്രജസ്ത്രീകൾ കൃഷ്ണനെ പരമപ്രിയനായി മാത്രം അറിഞ്ഞു, ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായി അല്ല; ഗുണങ്ങളിൽ മനസ്സ് നിർത്തിയവർക്കു എങ്ങനെ ഗുണങ്ങളുടെ പ്രവാഹം നിലയ്ക്കാനാകും?

ശ്രീശുക ഉവാച - ഉക്തം പുരസ്താദ് ഏതത്തേ ചൈദ്യഃ സിദ്ധിം യഥാ ഗതഃ । ദ്വിഷന്നപി ഹൃഷീകേശം കിമുതാധോക്ഷജപ്രിയാഃ

ശ്രീശുകൻ പറഞ്ഞു: ഇതു മുമ്പ് ഞാൻ പറഞ്ഞതാണല്ലോ—ചെദ്യനായ ശിശുപാലനും എങ്ങനെ മോക്ഷം ലഭിച്ചുവെന്ന്. ഹൃഷീകേശനോടു വെറുപ്പുള്ളവനും മോക്ഷം നേടി, അപ്പോൾ അദ്ധോക്ഷജനോടു പ്രിയം പുലർത്തുന്നവർക്ക് എത്രയോ അധികം ലഭിക്കും.

നൃണാം നിഃശ്രേയസാര്ഥായ വ്യക്തിര്ഭഗവതോ നൃപ । അവ്യയസ്യാപ്രമേയസ്യ നിര്ഗുണസ്യ ഗുണാത്മനഃ

ജനങ്ങളുടെ പരമമംഗളത്തിനായി, മഹാരാജാവേ, അക്ഷയം, അളക്കാനാകാത്തത്, ഗുണങ്ങൾക്ക് അതീതൻ, എന്നാൽ എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും ആധാരമായ ഭഗവാൻ തന്നെ സ്വയം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

കാമം ക്രോധം ഭയം സ്നേഹം ഐക്യം സൌഹൃദമേവ ച । നിത്യം ഹരൌ വിദധതോ യാന്തി തന്മയതാം ഹി തേ

ആശ, കോപം, ഭയം, സ്‌നേഹം, ഐക്യം, സൗഹൃദം—ഇവയെല്ലാം നിരന്തരം ഹരിയിലേക്കു നയിക്കുന്നവർ, ഒടുവിൽ അവനിൽ തന്നെ ലയിക്കുന്നു.

ന ചൈവം വിസ്മയഃ കാര്യോ ഭവതാ ഭഗവത്യജേ । യോഗേശ്വരേശ്വരേ കൃഷ്ണേ യത ഏതദ് വിമുച്യതേ

ഇങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നത് കണ്ടു നിങ്ങൾ അത്ഭുതപ്പെടേണ്ടതില്ല; യോഗശക്തികളുടെ യജമാനനായ അജനായ കൃഷ്ണനാൽ തന്നെയാണ് ഇങ്ങനെയുള്ള മോക്ഷം സാധ്യമാകുന്നത്.

താ ദൃഷ്ട്വാന്തികമായാതാ ഭഗവാന് വ്രജയോഷിതഃ । അവദദ് വദതാം ശ്രേഷ്ഠോ വാചഃ പേശൈര്വിമോഹയന്

വ്രജയുവതികളെ സമീപത്തേക്ക് വരുന്നത് കണ്ടു, വാക്കുകളിൽ ഏറ്റവും പ്രഭാവശാലിയായ ഭഗവാൻ, മനോഹരമായ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അവരുടെ മനസ്സിനെ ആകർഷിച്ചു.