ഭാരതവ്യപദേശേന ഹ്യാമ്നായാര്ഥശ്ച ദര്ശിതഃ । ദൃശ്യതേ യത്ര ധര്മാദി സ്ത്രീശൂദ്രാദിഭിരപ്യുത
By Bhārata’s instruction the meaning of the Veda has been shown to me; there one sees how duties and such can even be degraded by women and śūdras.
തഥാപി ബത മേ ദൈഹ്യോ ഹ്യാത്മാ ചൈവാത്മനാ വിഭുഃ । അസംപമ്പന്ന ഇവാഭാതി ബ്രഹ്മവര്ചസ്യ സത്തമഃ
Yet tell me, O fate: the body is indeed mortal while the self is supreme in the self; though not perfectly pure, it still shines faintly with the power of Brahman.
കിം വാ ഭാഗവതാ ധര്മാ ന പ്രായേണ നിരൂപിതാഃ । പ്രിയാഃ പരമഹംസാനാം ത ഏവ ഹ്യച്യുതപ്രിയാഃ
What indeed is dharma as declared by the blessed? It is rarely defined; what pleases supreme renunciants is precisely that which the Unfailing One dislikes.
തസ്യൈവം ഖിലമാത്മാനം മന്യമാനസ്യ ഖിദ്യതഃ । കൃഷ്ണസ്യ നാരദോഽഭ്യാഗാദ് ആശ്രമം പ്രാഗുദാഹൃതമ്
Thinking himself utterly worthless and feeling distressed, that very man was approached by Narada, and he was invited by name to the hermitage of Krishna.
തമഭിജ്ഞായ സഹസാ പ്രത്യുത്ഥായാഗതം മുനിഃ । പൂജയാമാസ വിധിവത് നാരദം സുരപൂജിതമ്
Knowing him thus, the sage suddenly rose and came; he properly worshipped Narada, who was honored like a deity.
സൂത ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) അഥ തം സുഖമാസീന ഉപാസീനം ബൃഹച്ഛ്രവാഃ । ദേവര്ഷിഃ പ്രാഹ വിപ്രര്ഷിം വീണാപാണിഃ സ്മയന്നിവ
Suta said: Then that blissful listener, Bṛhaspati, addressed the seated ascetic like a brahman—stringed instrument in hand—smiling as if playing a vina.
നാരദ ഉവാച । പാരാശര്യ മഹാഭാഗ ഭവതഃ കച്ചിദാത്മനാ । പരിതുഷ്യതി ശാരീര ആത്മാ മാനസ ഏവ വാ
Narada said: O glorious son of Parashara, is there anything about your own self that satisfies you—your body, your inner self, or merely the mind?
ജിജ്ഞാസിതം സുസംപന്നം അപി തേ മഹദദ്‍ഭുതമ് । കൃതവാന് ഭാരതം യസ്ത്വം സര്വാര്ഥപരിബൃംഹിതമ്
You, who have achieved the desired enquiry and wondrously accomplished much, O Bharata, have done all things rife with meaning—why then do you still wonder?
ജിജ്ഞാസിതമധീതം ച യത്തദ് ബ്രഹ്മ സനാതനമ് । തഥാപി ശോചസ്യാത്മാനം അകൃതാര്ഥ ഇവ പ്രഭോ
Even after having learned what is to be known—the eternal Brahman—still your self laments as if nothing were gained, O lord.
വ്യാസ ഉവാച । (ഉപേംദ്രവജ്രാ) അസ്ത്യേവ മേ സര്വമിദം ത്വയോക്തം തഥാപി നാത്മാ പരിതുഷ്യതേ മേ । തന്മൂലമവ്യക്തമഗാധബോധം പൃച്ഛാമഹേ ത്വാത്മഭവാത്മഭൂതമ്
Vyasa said: Indeed all this you have told me, yet my self is not satisfied. I ask about the root, the unmanifest, deep and cognizant source—please inquire into my being and that which became my self.
സ വൈ ഭവാന് വേദ സമസ്തഗുഹ്യം ഉപാസിതോ യത്പുരുഷഃ പുരാണഃ । പരാവരേശോ മനസൈവ വിശ്വം സൃജത്യവത്യത്തി ഗുണൈരസങ്ഗഃ
He is the one you know—the knower of all mysteries, the ancient Purusha—who, supreme among spirits, by mind alone creates and pervades the world, acting without attachment, producing and withdrawing by his qualities.
ത്വം പര്യടന്നര്ക ഇവ ത്രിലോകീം അന്തശ്ചരോ വായുരിവാത്മസാക്ഷീ । പരാവരേ ബ്രഹ്മണി ധര്മതോ വ്രതൈഃ സ്നാതസ്യ മേ ന്യൂനമലം വിചക്ഷ്വ
You wander the three worlds like the sun, inwardly moving like the air witness of the self; O exalted one in supreme Brahman, by duties and vows bathe me so I may be cleansed and reduced of impurities.
ശ്രീനാരദ ഉവാച । (അനുഷ്ടുപ്) ഭവതാനുദിതപ്രായം യശോ ഭഗവതോഽമലമ് । യേനൈവാസൌ ന തുഷ്യേത മന്യേ തദ്ദര്ശനം ഖിലമ്
Narada said: Your fame, born from the Lord and spotless, is nearly universal; by that very fame I think one should not be content—such seeing is futile.
യഥാ ധര്മാദയശ്ചാര്ഥാ മുനിവര്യാനുകീര്തിതാഃ । ന തഥാ വാസുദേവസ്യ മഹിമാ ഹ്യനുവര്ണിതഃ
Just as dharma and related aims are praised among eminent sages, so too is glory recounted; yet the greatness of Vasudeva cannot be described in the same way.
(വംശസ്ഥ) ന യദ് വചശ്ചിത്രപദം ഹരേര്യശോ ജഗത്പവിത്രം പ്രഗൃണീത കര്ഹിചിത് । തദ്വായസം തീര്ഥമുശന്തി മാനസാ ന യത്ര ഹംസാ നിരമന്ത്യുശിക്ക്ഷയാഃ
Not whatever words, ornate and many‑toned, ever praise the fame of Hari as the purifier of the world; these are like the sacred waters of the Vāyu‑tirtha in the mind — not where swans perish clinging to straw.
തദ്വാഗ്വിസര്ഗോ ജനതാഘവിപ്ലവോ യസ്മിന് പ്രതിശ്ലോകമബദ്ധവത്യപി । നാമാന്യനന്തസ്യ യശോഽങ്‌കിതാനി യത് ശ്രൃണ്വന്തി ഗായന്തി ഗൃണന്തി സാധവഃ
That outflow of speech — a flood of people‑praising sound — in which, line by line, even when not tightly bound, the countless names and marks of the Infinite are sung, heard and repeated by the virtuous.
നൈഷ്കര്മ്യമപ്യച്യുതഭാവവര്ജിതം ന ശോഭതേ ജ്ഞാനമലം നിരഞ്ജനമ് । കുതഃ പുനഃ ശശ്വദഭദ്രമീശ്വരേ ന ചാര്പിതം കര്മ യദപ്യകാരണമ്
Even actionless knowledge, if devoid of the changeless nature of the Unfallen, does not shine as spotless, stainless wisdom; how then can action, which is ever associated with misfortune and not offered to the Lord, be free of cause?
അഥോ മഹാഭാഗ ഭവാനമോഘദൃക് ശുചിശ്രവാഃ സത്യരതോ ധൃതവ്രതഃ । ഉരുക്രമസ്യാഖിലബംധമുക്തയേ സമാധിനാനുസ്മര തദ്‌വിചേഷ്ടിതമ്
Therefore, O fortunate one of clear vision, of pure fame and steady virtue, for freeing the mighty wheel from all bonds remember and meditate on what the seers have practised in samādhi.
തതോഽന്യഥാ കിഞ്ചന യദ്‌വിവക്ഷതഃ പൃഥഗ് ദൃശസ്തത് കൃതരൂപനാമഭിഃ । ന കര്ഹിചിത് ക്വാപി ച ദുഃസ്ഥിതാ മതിഃ ലഭേത വാതാഹതനൌരിവാസ്പദമ്
Otherwise, whatever you have here declared — when seen separately and by those who make it into a fixed form — no one ever finds a settled mind; it becomes like a wind‑struck, sloped place full of holes.
ജുഗുപ്സിതം ധര്മകൃതേഽനുശാസതഃ സ്വഭാവരക്തസ്യ മഹാന് വ്യതിക്രമഃ । യദ്‌വാക്യതോ ധര്മ ഇതീതരഃ സ്ഥിതോ ന മന്യതേ തസ്യ നിവാരണം ജനഃ
Despised is the great transgression of one attached to nature who, having been instructed in righteous action, departs; when the law is spoken as duty and someone stands elsewhere, people do not reckon that he can be restrained.
വിചക്ഷണോഽസ്യാര്ഹതി വേദിതും വിഭോഃ അനന്തപാരസ്യ നിവൃത്തിതഃ സുഖമ് । പ്രവര്തമാനസ്യ ഗുണൈരനാത്മനഃ തതോ ഭവാന് ദര്ശയ ചേഷ്ടിതം വിഭോഃ
The discerning one should know the Lord’s withdrawing as the bliss beyond the limitless sea; show, then, from the qualities of one set in motion who is non‑self, what the Lord’s manifested conduct has been.
ത്യക്ത്വാ സ്വധര്മം ചരണാമ്ബുജം ഹരേഃ ഭജന് അപക്വോഽഥ പതേത് തതോ യദി । യത്ര ക്വ വാഭദ്രമഭൂദമുഷ്യ കിം കോ വാര്ഥ ആപ്തോഽഭജതാം സ്വധര്മതഃ
Having abandoned his proper duty — the lotus of footprints of the Lord — even an unripe votary will fall; where then was there any harm for him? Who, having taken refuge, gained anything by abandoning his own duty?
(ഇംദ്രവംശാ) തസ്യൈവ ഹേതോഃ പ്രയതേത കോവിദോ ന ലഭ്യതേ യദ്‍ഭ്രമതാമുപര്യധഃ । തല്ലഭ്യതേ ദുഃഖവദന്യതഃ സുഖം കാലേന സര്വത്ര ഗഭീരരംഹസാ
For that very reason one skilled should endeavour: what is attained is not obtained by roaming about; what appears like sorrow elsewhere is acquired as happiness in time, deeply and with secrecy everywhere.
(വംശസ്ഥ) ന വൈ ജനോ ജാതു കഥഞ്ചനാവ്രജേത് മുകുംദസേവ്യന്യവദങ്ഗ സംസൃതിമ് । സ്മരന് മുകുംദാങ്ഘ്ര്യുപഗൂഹനം പുനഃ വിഹാതുമിച്ഛേന്ന രസഗ്രഹോ ജനഃ
No person ever entirely breaks away from transmigration merely by serving another of Mukunda’s limb‑forms; remembering to hide himself at Mukunda’s feet again and again, a man will not wish to abandon the taste for worldly attachment.
ഇദം ഹി വിശ്വം ഭഗവാനിവേതരോ യതോ ജഗത്സ്ഥാനനിരോധസംഭവാഃ । തദ്ധി സ്വയം വേദ ഭവാംസ്തഥാപി വൈ പ്രാദേശമാത്രം ഭവതഃ പ്രദര്ശിതമ്
Indeed this world is not other than the Lord, because the world’s positions arise from the restraint of being; yet he himself knows you — and even so has merely shown you a small realm.
ത്വമാത്മനാത്മാനമവേഹ്യമോഘദൃക് പരസ്യ പുംസഃ പരമാത്മനഃ കലാമ് । അജം പ്രജാതം ജഗതഃ ശിവായ തന് മഹാനുഭാവാഭ്യുദയോഽധിഗണ്യതാമ്
You, O spotless seer, behold the self in the self of another: the supreme of persons, the supreme self’s art. May that unborn, the life of the created world and auspiciousness, be attained by the great‑souled ones!
ഇദം ഹി പുംസസ്തപസഃ ശ്രുതസ്യ വാ സ്വിഷ്ടസ്യ സൂക്തസ്യ ച ബുദ്ധിദത്തയോഃ । അവിച്യുതോഽര്ഥഃ കവിഭിര്നിരൂപിതോ യദുത്തമശ്ലോക ഗുണാനുവര്ണനമ്
This human, whether born of austerity, learning, or gifted hymns, has an unerring theme that poets have defined: the highest verse describing virtues to be extolled.
(ഇംദ്രവംശാ) അഹം പുരാതീതഭവേഽഭവം മുനേ ദാസ്യാസ്തു കസ്യാശ്ചന വേദവാദിനാമ് । നിരൂപിതോ ബാലക ഏവ യോഗിനാം ശുശ്രൂഷണേ പ്രാവൃഷി നിര്വിവിക്ഷതാമ്
(Indravamsha) O sage, I was present in ancient times and will be again; to whom are servants given among those like Vedas? Even a child among yogins, described, listened attentively to the sages' ministrations.
തേ മയ്യപേതാഖിലചാപലേഽര്ഭകേ ദാന്തേഽധൃതക്രീഡനകേഽനുവര്തിനി । ചക്രുഃ കൃപാം യദ്യപി തുല്യദര്ശനാഃ ശുശ്രൂഷമാണേ മുനയോഽല്പഭാഷിണി
Those who received me in childhood — simple, gentle, playful yet restrained — showed compassion equally and had compatible sight; the ascetics attending them spoke little while serving.
ഉച്ഛിഷ്ടലേപാനനുമോദിതോ ദ്വിജൈഃ സകൃത്സ്മ ഭുഞ്ജേ തദപാസ്തകില്ബിഷഃ । ഏവം പ്രവൃത്തസ്യ വിശുദ്ധചേതസഃ തദ്ധര്മ ഏവാത്മരുചിഃ പ്രജായതേ
Delighted by leftover food smeared upon the face by twice-born ones, I tasted it once and thus committed no sin; for one engaged like this, with a purified mind, duty itself becomes the soul's delight.