ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

സൂത ഉവാച യദാ പരീക്ഷിത്കുരുജാങ്ഗലേഽവസത്കലിം പ്രവിഷ്ടം നിജചക്രവര്തിതേ । നിശമ്യ വാര്താമനതിപ്രിയാം തതഃ ശരാസനം സംയുഗശൌണ്ഡിരാദദേ

സൂതൻ പറഞ്ഞു: കുരുജാങ്ഗളത്തിൽ പാർക്കുമ്പോൾ, കലി തന്റെ രാജ്യത്ത് കടന്നുവന്നുവെന്ന ദുഃഖകരമായ വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ, വീരനായ അമ്പെയ്ത്താവായ പരീക്ഷിത് തന്റെ വില്ലെടുത്തു.

സ്വലങ്കൃതം ശ്യാമതുരങ്ഗയോജിതം രഥം മൃഗേന്ദ്രധ്വജമാശ്രിതഃ പുരാത് । വൃതോ രഥാശ്വദ്വിപപത്തിയുക്തയാ സ്വസേനയാ ദിഗ്വിജയായ നിര്ഗതഃ

അവൻ മനോഹരമായി അലങ്കരിച്ച, കറുത്ത കുതിരകൾ കെട്ടിയ, സിംഹധ്വജമുള്ള രഥത്തിൽ കയറി, രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ, പടയാളികൾ എന്നിവയടങ്ങിയ തന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം ദിക്കുകൾ ജയിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു.

ഭദ്രാശ്വം കേതുമാലം ച ഭാരതം ചോത്തരാന് കുരൂന് । കിമ്പുരുഷാദീനി വര്ഷാണി വിജിത്യ ജഗൃഹേ ബലിമ്

അവൻ ഭദ്രാശ്വം, കേതുമാലം, ഭാരതം, ഉത്തരകുരുക്കൾ, കിംപുരുഷാദി ദേശങ്ങൾ എന്നിവയെ ജയിച്ച് അവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് ബലി വാങ്ങി.

നഗരാംശ്ച വനാംശ്ചൈവ നദീശ്ച വിമലോദകാഃ । പുരുഷാന് ദേവകല്പാംശ്ച നാരീശ്ച പ്രിയദര്ശനാഃ

അവൻ നഗരങ്ങളും കാടുകളും, ശുദ്ധജലമുള്ള നദികളും, ദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ള പുരുഷന്മാരെയും മനോഹരമായ സ്ത്രീകളെയും കീഴടക്കി.

അദൃഷ്ടപൂര്വാന് സുഭഗാന് സ ദദര്ശ ധനഞ്ജയഃ । സദനാനി ച ശുഭ്രാണി നാരീശ്ചാപ്സരസാം നിഭാഃ

ധനഞ്ജയന് മുമ്പ് ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത അത്ഭുതങ്ങളെയും, ഭംഗിയുള്ള ഭവനങ്ങളെയും, സ്വർഗ്ഗത്തിലെ അപ്സരസുകളെപ്പോലെയുള്ള സ്ത്രീകളെയും കണ്ടു.

തത്ര തത്രോപശൃണ്വാനഃ സ്വപൂര്വേഷാം മഹാത്മനാമ് । പ്രഗീയമാണം ച യശഃ കൃഷ്ണമാഹാത്മ്യസൂചകമ്

അവിടെയും മറ്റിടങ്ങളിലും, തന്റെ മഹത്തായ പൂർവ്വികന്മാരുടെ മഹത്വം പാടുന്ന ഗാനം ധനഞ്ജയൻ കേട്ടു; അതിൽ കൃഷ്ണന്റെ മഹത്വം വെളിപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു.

ആത്മാനം ച പരിത്രാതമശ്വത്ഥാമ്നോഽസ്ത്രതേജസഃ । സ്നേഹം ച വൃഷ്ണിപാര്ഥാനാം തേഷാം ഭക്തിം ച കേശവേ

അശ്വത്താമന്റെ അസ്ത്രത്തിന്റെ തീയിൽ നിന്ന് താനെങ്ങിനെ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടുവെന്നതും, വൃഷ്ണികളും പാണ്ഡവരും തമ്മിലുള്ള സ്‌നേഹവും, അവരുടെയൊക്കെ കേശവനിലേക്കുള്ള ഭക്തിയും അവൻ കേട്ടു.

തേഭ്യഃ പരമസന്തുഷ്ടഃ പ്രീത്യുജ്ജൃമ്ഭിതലോചനഃ । മഹാധനാനി വാസാംസി ദദൌ ഹാരാന്മഹാമനാഃ

അവരോടു വളരെ സന്തോഷത്തോടെ, കണ്ണുകൾ സന്തോഷത്തിൽ വീർപ്പോടെ, മഹാനായ മനസ്സോടെ ധനവും വസ്ത്രവും ഹാരങ്ങളും ധാരാളമായി നൽകി.

സാരഥ്യപാരഷദസേവനസഖ്യദൌത്യ വീരാസനാനുഗമനസ്തവനപ്രണാമാന് । സ്നിഗ്ധേഷു പാണ്ഡുഷു ജഗത്പ്രണതിം ച വിഷ്ണോര് ഭക്തിം കരോതി നൃപതിശ്ചരണാരവിന്ദേ

പാണ്ഡവന്മാരോടു അതിയായ സ്‌നേഹത്തോടെ, രാജാവ് അവർക്കു രഥസാരഥിയാകുകയും, കൂട്ടുകാരനാകുകയും, സേവകനാകുകയും, ദൂതനാകുകയും, വീരാസനത്തിൽ പങ്കുചേരുകയും, അവരെ പിന്തുടരുകയും, സ്തുതിക്കുകയും നമസ്കരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ വിഷ്ണുവിന്റെ പാദാരവിന്ദത്തിൽ ഭക്തി പുലർത്തി ലോകത്തെ മുഴുവൻ നമസ്കരിപ്പിച്ചു.

* തസ്യൈവം വര്തമാനസ്യ പൂര്വേഷാം വൃത്തിമന്വഹമ് । നാതിദൂരേ കിലാശ്ചര്യം യദാസീത്തന്നിബോധ മേ

അവൻ ഇങ്ങനെ തന്റെ പൂർവ്വികന്മാരുടെ ആചാരങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ദിവസേന ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, അകലെ അല്ലാത്ത ഒരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു. അതെന്താണെന്നു ഞാൻ പറയാം, ശ്രദ്ധിക്കൂ.

ധര്മഃ പദൈകേന ചരന് വിച്ഛായാമുപലഭ്യ ഗാമ് । പൃച്ഛതി സ്മാശ്രുവദനാം വിവത്സാമിവ മാതരമ്

ഒരുകാൽ മാത്രം നില്ക്കുന്ന ധർമ്മം, തൻ്റെ നിഴൽ കുറഞ്ഞു കരയുന്ന, കുഞ്ഞിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുവിനെപ്പോലെയുള്ള ഭൂമിയെ കണ്ടു, അവളോട് ചോദിച്ചു.

ധര്മ ഉവാച കച്ചിദ്ഭദ്രേഽനാമയമാത്മനസ്തേ വിച്ഛായാസി മ്ലായതേഷന്മുഖേന । ആലക്ഷയേ ഭവതീമന്തരാധിം ദൂരേ ബന്ധും ശോചസി കഞ്ചനാമ്ബ

ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു: സുന്ദരിയായവളേ, നിനക്ക് എല്ലാം സുഖമാണോ? എന്തുകൊണ്ടാണ് നിന്റെ മുഖം മങ്ങിയതും ക്ഷീണിച്ചതും? ഞാൻ കാണുന്നത്, നിനക്കുള്ളിൽ ദുഃഖം ഉണ്ട്. അമ്മേ, നീ ദൂരെയുള്ള ബന്ധുവിനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നുണ്ടോ?

പാദൈര്ന്യൂനം ശോചസി മൈകപാദമാത്മാനം വാ വൃഷലൈര്ഭോക്ഷ്യമാണമ് । ആഹോ സുരാദീന് ഹൃതയജ്ഞഭാഗാന് പ്രജാ ഉത സ്വിന്മഘവത്യവര്ഷതി

നിന്റെ ഒരു കാലില്ലായ്മയെക്കുറിച്ചോ, ദുഷ്ടന്മാർ നിന്നെ ഭക്ഷിക്കാനിരിക്കുകയാണെന്നോ, യജ്ഞങ്ങളുടെ ഭാഗം ദേവന്മാരിൽ നിന്ന് കവർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടതിനെക്കുറിച്ചോ, അല്ലെങ്കിൽ മഘവാൻ മഴ നൽകാതിരുന്നതുകൊണ്ട് ജനങ്ങൾക്കുണ്ടായ ദുഃഖത്തിനെക്കുറിച്ചോ നീ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ?

അരക്ഷ്യമാണാഃ സ്ത്രിയ ഉര്വി ബാലാന് ശോചസ്യഥോ പുരുഷാദൈരിവാര്താന് । വാചം ദേവീം ബ്രഹ്മകുലേ കുകര്മണ്യബ്രഹ്മണ്യേ രാജകുലേ കുലാഗ്ര്യാന്

ഭൂമിയിലുണ്ടായ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും സംരക്ഷണം ഇല്ലാതെ ക്രൂരന്മാരാൽ പീഡിക്കപ്പെടുന്നതിനെക്കുറിച്ചോ, ദേവിയുടെ വാക്ക് ബ്രാഹ്മണരിൽ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾകൊണ്ട് മലിനമാകുന്നതിനെക്കുറിച്ചോ, അല്ലെങ്കിൽ ഉത്തമകുലങ്ങൾ അധർമ്മിയായ രാജാക്കന്മാരാൽ നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതിനെക്കുറിച്ചോ നീ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ?

കിം ക്ഷത്രബന്ധൂന് കലിനോപസൃഷ്ടാന് രാഷ്ട്രാണി വാ തൈരവരോപിതാനി । ഇതസ്തതോ വാശനപാനവാസഃ സ്നാനവ്യവായോന്മുഖജീവലോകമ്

കലിയുഗം ബാധിച്ച ക്ഷത്രിയകുലങ്ങളെക്കുറിച്ചോ, അവർ നശിപ്പിച്ച രാജ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചോ, അല്ലെങ്കിൽ ഭക്ഷണം, വെള്ളം, വാസസ്ഥലം, കുളി എന്നിവയ്ക്കായി ഇവിടെ അങ്ങോട്ട് അലയുന്ന ജനങ്ങളെക്കുറിച്ചോ നീ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ?

യദ്വാമ്ബ തേ ഭൂരിഭരാവതാര കൃതാവതാരസ്യ ഹരേര്ധരിത്രി । അന്തര്ഹിതസ്യ സ്മരതീ വിസൃഷ്ടാ കര്മാണി നിര്വാണവിലമ്ബിതാനി

അല്ലെങ്കിൽ അമ്മേ, നിന്റെ ഭാരമൊഴിപ്പിക്കാൻ അവതരിച്ച ഹരിയുടെ മഹത്തായ പ്രവർത്തികൾ ഓർമ്മവരുന്നുവോ? ഇപ്പോൾ അവൻ മറഞ്ഞതുകൊണ്ട് നിന്റെ മോക്ഷം വൈകുന്നതായി തോന്നുന്നുവോ?

ഇദം മമാചക്ഷ്വ തവാധിമൂലം വസുന്ധരേ യേന വികര്ശിതാസി । കാലേന വാ തേ ബലിനാം ബലീയസാ സുരാര്ചിതം കിം ഹൃതമമ്ബ സൌഭഗമ്

ഭൂമിദേവി, നിന്നെ വേദനിപ്പിച്ച ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലകാരണം എന്റോടു പറയൂ. ദേവന്മാർ ആരാധിച്ച നിന്റെ സൗഭാഗ്യം, ഏറ്റവും ശക്തനായ കാലൻ കൊണ്ടു നഷ്ടമായതാണോ?

ധരണ്യുവാച ഭവാന് ഹി വേദ തത്സര്വം യന്മാം ധര്മാനുപൃച്ഛസി । ചതുര്ഭിര്വര്തസേ യേന പാദൈര്ലോകസുഖാവഹൈഃ

ഭൂമി പറഞ്ഞു: ധർമ്മമേ, നീ ചോദിക്കുന്നതെല്ലാം നീയേ അറിയുന്നവയാണ്. ലോകത്തിന് സുഖം നൽകുന്ന നാലു കാലുകളും നീ നിലനിറുത്തുന്നവനല്ലേ.

സത്യം ശൌചം ദയാ ക്ഷാന്തിസ്ത്യാഗഃ സന്തോഷ ആര്ജവമ് । ശമോ ദമസ്തപഃ സാമ്യം തിതിക്ഷോപരതിഃ ശ്രുതമ്

സത്യവും, ശുദ്ധിയും, കരുണയും, ക്ഷമയും, ത്യാഗവും, സന്തോഷവും, നേരുമനസ്സും, മനസ്സിന്റെ ശാന്തിയും, സ്വയംനിയന്ത്രണവും, തപസ്സും, സമത്വവും, സഹിഷ്ണുതയും, വേര്പ്പെടൽ, പഠനം —

ജ്ഞാനം വിരക്തിരൈശ്വര്യം ശൌര്യം തേജോ ബലം സ്മൃതിഃ । സ്വാതന്ത്ര്യം കൌശലം കാന്തിര്ധൈര്യം മാര്ദവമേവ ച

ജ്ഞാനം, വിരക്തി, ഐശ്വര്യം, വീര്യം, തേജസ്, ബലം, ഓർമ്മ, സ്വാതന്ത്ര്യം, കഴിവ്, ഭംഗി, ധൈര്യം, സൗമ്യത —

പ്രാഗല്ഭ്യം പ്രശ്രയഃ ശീലം സഹ ഓജോ ബലം ഭഗഃ । ഗാമ്ഭീര്യം സ്ഥൈര്യമാസ്തിക്യം കീര്തിര്മാനോഽനഹങ്കൃതിഃ

ധൈര്യവും, വിനയവും, നല്ല പെരുമാറ്റവും, സഹനശക്തിയും, ഊർജ്ജവും, ബലവും, സമ്പത്തും, ആഴവും, സ്ഥിരതയും, ആസ്തികത്വം, കീർത്തി, മാന്യത, അഹങ്കാരമില്ലായ്മ —

ഏതേ ചാന്യേ ച ഭഗവന്നിത്യാ യത്ര മഹാഗുണാഃ । പ്രാര്ഥ്യാ മഹത്ത്വമിച്ഛദ്ഭിര്ന വിയന്തി സ്മ കര്ഹിചിത്

ഭഗവാനേ, ഈ മഹത്തായ ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം എന്നും നിനക്കുണ്ട്; മഹത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഇവയെ തേടുന്നു, അവ നിനക്കിൽ ഒരിക്കലും കുറയുന്നില്ല.

തേനാഹം ഗുണപാത്രേണ ശ്രീനിവാസേന സാമ്പ്രതമ് । ശോചാമി രഹിതം ലോകം പാപ്മനാ കലിനേക്ഷിതമ്

അതിനാലാണ് ഞാൻ ഇപ്പോൾ ദുഃഖിക്കുന്നത്, എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും നിധിയായ ശ്രീനിവാസൻ ഇല്ലാതായ ഈ ലോകം, കലിയുഗത്തിന്റെ പാപഭാവം കൊണ്ടു ബാധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

ആത്മാനം ചാനുശോചാമി ഭവന്തം ചാമരോത്തമമ് । ദേവാന് പിതൄനൃഷീന് സാധൂന് സര്വാന് വര്ണാംസ്തഥാശ്രമാന്

ഞാൻ എന്റെതന്നെയും, ഭവാൻ എന്ന രാജശ്രേഷ്ഠന്റെതന്നെയും, ദേവന്മാരുടെയും പിതാക്കളുടെയും ഋഷിമാരുടെയും സന്മാർഗ്ഗികളുടെയും, എല്ലാ വർണ്ണാശ്രമങ്ങളുടെയും ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു.

ബ്രഹ്മാദയോ ബഹുതിഥം യദപാങ്ഗമോക്ഷ കാമാസ്തപഃ സമചരന് ഭഗവത്പ്രപന്നാഃ । സാ ശ്രീഃ സ്വവാസമരവിന്ദവനം വിഹായ യത്പാദസൌഭഗമലം ഭജതേഽനുരക്താ

ബ്രഹ്മാദികൾ പോലും ഭഗവാന്റെ ഒരു കണികാവലോകനം നേടാൻ തീവ്രമായ തപസ്സുകൾ ചെയ്തു. എന്നാൽ ശ്രീദേവി തന്റെ സ്വസ്ഥലമായ താമരവനവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭഗവാന്റെ പാദധൂളിയിൽ അനുരാഗത്തോടെ ഭക്തിപൂർവ്വം ശിരസ്നമിക്കുന്നു.

* തസ്യാഹമബ്ജകുലിശാങ്കുശകേതുകേതൈഃ ശ്രീമത്പദൈര്ഭഗവതഃ സമലങ്കൃതാങ്ഗീ । ത്രീനത്യരോച ഉപലഭ്യ തതോ വിഭൂതിം ലോകാന് സ മാം വ്യസൃജദുത്സ്മയതീം തദന്തേ

ഭഗവാന്റെ പാദങ്ങളിൽ താമര, വജ്രം, അങ്കുശം, പതാക തുടങ്ങിയ ചിഹ്നങ്ങൾകൊണ്ടു അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ, അത്തരം മഹിമ ലഭിച്ചിട്ടും ഭഗവാന്റെ അനുകൂല്യം നേടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അവസാനം അവൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു, ലോകങ്ങളും എന്നെ അവഗണിച്ചു.

* യോ വൈ മമാതിഭരമാസുരവംശരാജ്ഞാമ് അക്ഷൌഹിണീശതമപാനുദദാത്മതന്ത്രഃ । ത്വാം ദുഃസ്ഥമൂനപദമാത്മനി പൌരുഷേണ സമ്പാദയന് യദുഷു രമ്യമബിഭ്രദങ്ഗമ്

അസുരവംശരാജാക്കന്മാരുടെ നൂറുകൂട്ടം സൈന്യങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ ഉണ്ടായ അത്യന്തഭാരം തന്റെ ശക്തിയാൽ നീക്കിയവൻ, തളർന്ന നിലയിലായിരുന്ന നിന്നെ ശക്തിയോടെ നിലനിര്‍ത്തി, യദുകുലത്തിൽ മനോഹരമായ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ച് അവരെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു.

* കാ വാ സഹേത വിരഹം പുരുഷോത്തമസ്യ പ്രേമാവലോകരുചിരസ്മിതവല്ഗുജല്പൈഃ । സ്ഥൈര്യം സമാനമഹരന്മധുമാനിനീനാം രോമോത്സവോ മമ യദങ്ഘ്രിവിടങ്കിതായാഃ

പരമപുരുഷനോടു വേർപാട് സഹിക്കാൻ ആര്ക്ക് കഴിയും? അവന്റെ പ്രേമപൂർണ്ണമായ കാഴ്ചകളും, പ്രകാശമുള്ള പുഞ്ചിരിയും, മധുരമായ വാക്കുകളും, തേനീച്ചകളുടേയും സ്ഥിരത കവർന്നെടുക്കുന്നു. അവന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങൾകൊണ്ടു അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട എന്റെ ശരീരത്തിൽ പോലും ആനന്ദം നിറയുന്നു.

* തയോരേവം കഥയതോഃ പൃഥിവീധര്മയോസ്തദാ । പരീക്ഷിന്നാമ രാജര്ഷിഃ പ്രാപ്തഃ പ്രാചീം സരസ്വതീമ്

ഇങ്ങനെ ഭൂമിയും ധർമ്മനും സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രാജർഷിയായ പരിചിത്ത് പൂർവദിശയിലുള്ള സർസ്വതീനദിയുടെ തീരത്ത് എത്തി.