ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

( മിശ്ര ) സമാശ്രിതാ യേ പദപല്ലവപ്ലവം മഹത്പദം പുണ്യയശോ മുരാരേഃ । ഭവാമ്ബുധിര്വത്സപദം പരം പദം പദം പദം യദ് വിപദാം ന തേഷാമ്

മുരാരിയുടെ പുണ്യപ്രശസ്തമായ ദിവ്യപാദങ്ങൾ എന്ന കപ്പലിൽ ആശ്രയം പ്രാപിച്ചവർക്ക്, ഭവസമുദ്രം ഒരു കാളകുട്ടിയുടെ കുരുക്കളളവളവേ ചെറുതായി മാറുന്നു. അവർക്കു, പടിപടിയിലും ദുരിതം തൊടാത്ത പരമപദം ലഭിക്കുന്നു.

( അനുഷ്ടുപ് ) ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം യത് പൃഷ്ടോഽഹമിഹ ത്വയാ । യത് കൌമാരേ ഹരികൃതം പൌഗണ്ഡേ പരികീര്തിതമ്

നീ ചോദിച്ചതനുസരിച്ച്, ഹരിയുടെ ബാല്യവും ബാല്യകാലത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ പ്രവർത്തികളും എല്ലാം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു.

( മിശ്ര ) ഏതത്സുഹൃദ്‌ഭിശ്ചരിതം മുരാരേഃ അഘാര്ദനം ശാദ്വലജേമനം ച । വ്യക്തേതരദ് രൂപമജോര്വഭിഷ്ടവം ശൃണ്വന് ഗൃണന്നേതി നരോഽഖിലാര്ഥാന്

സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം മുരാരിയുടെ പ്രവർത്തികൾ—പാപം നശിപ്പിക്കൽ, പച്ചപ്പുറങ്ങളിൽ കളികൾ, വ്യക്തമായതും അപ്രത്യക്ഷമായതുമായ രൂപങ്ങൾ, ഭൂമിയുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റൽ—ഇവയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുകയും സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും നേടുന്നു.

( അനുഷ്ടുപ് ) ഏവം വിഹാരൈഃ കൌമാരൈഃ കൌമാരം ജഹതുര്വ്രജേ । നിലായനൈഃ സേതുബന്ധൈഃ മര്കടോത്പ്ലവനാദിഭിഃ

ഇങ്ങനെ, ഒളിച്ചുകളികൾ, പാലങ്ങൾ പണിയൽ, കുരങ്ങുപോലെ ചാടൽ തുടങ്ങിയ ബാല്യവിനോദങ്ങളോടെ അവർ വൃജയിൽ ബാല്യകാലം കഴിച്ചു.

സൂത ഉവാച । ഏവം കൃഷ്ണസഖഃ കൃഷ്ണോ ഭ്രാത്ര രാജ്ഞാഽഽവികല്പിതഃ । നാനാശംകാസ്പദം രൂപം കൃഷ്ണവിശ്ലേഷകര്ഷിതഃ

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ, കൃഷ്ണന്റെ സുഹൃത്ത് ആയ കൃഷ്ണൻ, രാജാവായ സഹോദരന്റെ അനിശ്ചിത മനസ്സിലും, കൃഷ്ണനിൽ നിന്നുള്ള വേർപാടിന്റെ വേദനയിലും ആഴ്ന്നു നിന്നു.

ശോകേന ശുഷ്യദ്വദനഹൃത്സരോജോ ഹതപ്രഭഃ । വിഭും തമേവാനുധ്യായന്നാശക്രോത്പ്രതിഭാഷിതൂമ

ദുഃഖത്തിൽ മുഖവും ഹൃദയവും ഉണങ്ങിയ അവൻ, പ്രകാശം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ആ ഭഗവാനെ മാത്രം ധ്യാനിച്ച്, സംസാരിക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ നിന്നു.

കൃച്ഛ്രേണ സംസ്തഭ്യ ശുചഃ പാണിനാഽഽമൃജ്യ നേത്രയോഃ । പരോക്ഷേണ സമുന്നദ്ധപ്രണയൌത്കണ്ഠ്യകാതരഃ

വലിയ പ്രയത്നത്തോടെ ദുഃഖം അടിച്ചമർത്തി, കൈകൊണ്ട് കണ്ണുനീർ തുടച്ച്, കൃഷ്ണന്റെ അഭാവത്തിൽ അത്യന്തം ആകുലനായി.

സഖ്യ മൈത്രീം സൌഹൃദം ച സാരഥ്യാദിഷു സംസ്മരന । നൃപമഗ്രജമിത്യാഹ ബാഷ്പഗദ്ഗദയാ ഗിരാ

സ്നേഹവും സൗഹൃദവും, രഥസാരഥിയായ സേവനവും ഓർത്ത്, രാജാവായ മൂത്ത സഹോദരനോട് കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ ശബ്ദത്തിൽ പറഞ്ഞു.

അര്ജുന ഉവാച । വഞ്ചിതോഽഹം മഹാരാജ ഹരിണാ ബന്ധുരുപിണാ । യേന മേഽപഹൃതം തേജോ ദേവവിസ്മാപനം മഹത

അർജ്ജുനൻ പറഞ്ഞു: മഹാരാജാവേ, ബന്ധുവായി വന്ന ഹരിയാൽ ഞാൻ വഞ്ചിതനായി; ദേവന്മാരെയും അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്ന എന്റെ ശക്തി അവൻ എടുത്തു.

യസ്യ ക്ഷണവിയോഗേന ലോകോ ഹ്യപ്രിയദര്ശനഃ । ഉക്ഥേന രഹിതോ ഹ്യേഷ മൃതകഃ പ്രോച്യതേ യഥാ

അവനിൽ നിന്നൊരു നിമിഷം പോലും വേർപെട്ടാൽ ലോകം സന്തോഷരഹിതമായി തോന്നുന്നു; അവന്റെ കീർത്തിയിൽ നിന്ന് അകറ്റപ്പെട്ടാൽ ഞാൻ മരിച്ചവനായി ആകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

യത്സംശ്രയാദ് ദ്രുപദഗേഹമുപാഗതാനാം രാജ്ഞാ സ്വയംവരമുഖേ സ്മരദുര്മദാനാമ് । തേജോ ഹൃതം ഖലു മയാഭിഹതശ്ച മത്സ്യഃ സജ്ജീകൃതേന ധനുഷ്യാധിഗതാ ച കൃഷ്ണാ

അവനിൽ ആശ്രയം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ ദ്രുപദന്റെ വീട്ടിൽ സ്വയംവരത്തിനായി എത്തിയ രാജാക്കന്മാരെ ജയിച്ച്, മത്സരത്തിൽ വിജയിച്ച്, കൃഷ്ണയെ നേടിയതും.

യത്സംനിധാവഹമു ഖാണ്ഡവമഗ്നയേഽദാമിന്ദ്രം ച സാമരഗണം തരസാ വിജിത്യ । ലബ്ധാ സഭാ മയകൃതാദ്ഭുതശില്പമായാ ദിഗ്ഭ്യോഽഹരന്നൃപതയോ ബലിമധ്വരേ തേ

അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഞാൻ ഖാണ്ഡവവനം അഗ്നിക്ക് നൽകി, ഇന്ദ്രനെയും ദേവതകളെയും ജയിച്ച്, മായൻ നിർമ്മിച്ച അത്ഭുതസഭയും നേടി; രാജാക്കന്മാർ എല്ലാ ദിശകളിൽ നിന്നുമുള്ള കാഴ്ചകൾ നിന്റെ യാഗത്തിന് കൊണ്ടുവന്നു.

യത്തേജസാ നൃപശിരോഽങ്ഘ്രിമഹന്മഖാര്ഥേ ആര്യോഽനുജസ്തവ ഗജായുതസത്വവീര്യഃ । തേനാഹൃതാഃ പ്രമഥനാഥമഖായ ഭൂപാ യന്മോചിതാസ്തദനയന് ബലിമധ്വരേ തേ

നിന്റെ ശക്തിയാൽ, മഹാരാജാവേ, ആയിരം ആനകളുടെ ബലമുള്ള ഭീമൻ ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരെ യാഗത്തിനായി ജയിച്ചു; അവർ കീഴടങ്ങി യാഗത്തിന് കാഴ്ചകൾ കൊണ്ടുവന്നു.

പത്‍ന്യാസ്തവധിമഖക്ലൃപ്തമഹാഭിഷേകശ്‍ലാഘിഷ്ഠന്ചാരുകാബരം കിതവൈഃ സഭായാമ । സ്പൃഷ്ടം വികീര്യ പദയോഃ പതിതാശ്രുമുഖ്യാ യസ്തത്സ്ത്രിയോഽകൃത ഹതേശവിമുക്തകേശാഃ

നിന്റെ മഹായാഗത്തിൽ, രാജ്യാഭിഷേകത്തിന് അലങ്കരിച്ച ഭാര്യയെ ചതികളാൽ സഭയിൽ അപമാനിച്ചു; രക്ഷകരെ തോൽപ്പിച്ചതിനാൽ അവളുടെ കണ്ണുനീർ നിന്റെ കാലിൽ വീണു, മുടി അഴിയുകയും ചെയ്തു—അവ സ്ത്രീകൾ അത്രയും ദു:ഖം അനുഭവിച്ചു.

യത്തേജസാഥ ഭഗവാന യുധി ശുലപാണി ര്വിസ്മാപിതഃ സഗിരിജോഽസ്ത്രമദാന്നിജം മേ । അന്യേഽപി ചാഹമമുനൈവ കലേവരേണ പ്രാപ്തോ മഹേന്ദ്രഭവനേ മഹദാസനാര്ധമ

നിന്റെ ശക്തിയാല്‍, മഹാദേവനും പാര്‍വ്വതിയും കൂടെ നിന്നപ്പോള്‍ പോലും, യുദ്ധത്തില്‍ അത്ഭുതപ്പെട്ടു തന്റെ ആയുധം എന്നെ ഏല്‍പ്പിച്ചു. ഈ ശരീരത്തില്‍ തന്നെയാണ് ഞാന്‍ ഇന്ദ്രന്റെ മഹത്തായ സിംഹാസനത്തില്‍ സ്ഥാനം ലഭിച്ചത്.

തത്രൈവ മേ വിഹരതോ ഭുജദണ്ഡയുഗ്മം ഗാണ്ഡീവലക്ഷണമരാതിവധായ ദേവാഃ । സേന്ദ്രാ ശ്രിതാ യദനുഭാവിതമാജമീഢ തേനാഹമദ്യ മുഷിതഃ പുരുഷേണ ഭൂമ്ര

അവിടെ ഞാന്‍ സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുമ്പോള്‍, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കാന്‍ വേണ്ടി ഗാണ്ഡീവം കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച എന്റെ ഇരട്ട കൈകള്‍ ദേവന്മാരും ഇന്ദ്രനും ആദരിച്ചു. അവര്‍ എന്നില്‍ ആശ്രയം തേടി. പക്ഷേ, ഭഗവാന്റെ വിടവാങ്ങലോടെ, ആ ശക്തി എന്നില്‍ നിന്ന് പോയി, ഇപ്പോള്‍ ഞാന്‍ സാധാരണ മനുഷ്യനായി.

യദ്വാന്ധവഃ കുരുബലാബ്ധിമനന്തപാര മേകോ രഥേന തതരേഽഹമതാര്യസത്ത്വമ । പ്രത്യാഹൃതം ബഹു ധനം ച മയോ പരേഷാം തേജാസ്പദം മണീമയം ച ഹൃതം ശിരോഭ്യഃ

സഹോദരാ, അവന്റെ കൃപയാല്‍ മാത്രം ഞാന്‍ ഒരൊറ്റ രഥത്തില്‍ കുരുവംശത്തിന്റെ അതിരൂക്ഷമായ സൈന്യത്തെ കടന്ന്, മഹാനായ വീരരുടെ ധൈര്യം കാണിച്ചു. ശത്രുക്കളില്‍ നിന്ന് ധാരാളം ധനവും രത്നങ്ങളും തിരിച്ചു പിടിച്ചു, അവരുടെ മുത്തുകിരീടങ്ങളും സ്വന്തമാക്കി.

യോ ഭീഷ്മകര്ണഗുരുശല്യമൂഷ്വദഭ്ര രജന്യവര്യരഥമണ്ഡലമന്ഡിതാസു । അഗ്രേചരോ മമ വിഭോ രഥയൂഥപാനാ മായുര്മനാംസി ച ദൃശാ സഹ ഓജ ആര്ച്ഛത

ഭീഷ്മന്‍, കർണ്ണൻ, ദ്രോണമാചാര്യൻ, ശല്യൻ തുടങ്ങിയവരുടെ മുന്നിൽ, ഉജ്ജ്വലമായ രാത്രികളിൽ, മികച്ച രഥങ്ങളുടെ വലയത്തിൽ മുന്നിൽ നിന്ന് നയിച്ചവനാണ് അവൻ. അവന്റെ കാഴ്ച കൊണ്ട് എന്റെ ശത്രുക്കളുടെ ശക്തിയും മനസ്സും അവൻ കീഴടക്കി.

യദ്ദോഷ്ഷു മാ പ്രാണീഹിതം ഗുരുഭിഷ്മകര്ണ നപ്തൃത്രിഗര്തശലസൈന്ധവബാഹ്നികാദ്യേഃ । അസ്ത്രാണ്യമോഘമാഹിമാനി നിരുപിതാനേ നോ പസ്പൃശുര്നൃഹരിദാസമിവാസുരാണി

ഭീഷ്മന്‍, കർണ്ണൻ, ദ്രോണമാചാര്യൻ, ശല്യൻ, സൈന്ധവൻ തുടങ്ങിയ മഹാവീരന്മാരുടെ ശക്തമായ ആയുധങ്ങൾ എത്ര ശക്തമായിരുന്നാലും, അവന്റെ കൃപയാൽ, അവയൊന്നും എന്നെ തൊടാനായില്ല. അതുപോലെ തന്നെ, ഹരിയുടെ ഭക്തനായ നൃഹരിയെ അസുരന്മാരുടെ ആയുധങ്ങൾ തൊടാനായില്ല.

സൌത്യേ വൃതഃ കുമതിനാഽഽത്മദം ഈശ്വരോ മേ യത്പാദപദ്മമഭവായ ഭജന്തി ഭവ്യാഃ । മാം ശ്രാന്തവാഹമരയോ രഥിനോ ഭുവിഷ്ഠം ന പ്രാഹരന യദനുഭാവനിരസ്തചിസ്താഃ । \

പ്രഭാസയിലുണ്ടായ യുദ്ധത്തിൽ, ദുഷ്ടന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടപ്പോൾ, മോക്ഷം ലഭിക്കാൻ മഹാത്മാക്കൾ ആരാധിക്കുന്ന ഭഗവാന്റെ കമലപാദങ്ങൾ എന്നെ രക്ഷിച്ചു. എന്റെ കുതിരകൾ ക്ഷീണിച്ചപ്പോഴും, ഞാൻ നിലത്ത് നിന്നപ്പോഴും, അവന്റെ മഹത്വം കൊണ്ടു ശത്രു രഥീയന്മാർ എന്നെ ആക്രമിക്കാൻ കഴിയാതെ പോയി.

നര്മാണ്യുദാരരുചിരസ്മിതശോഭിതാനി ഹേ പാര്ഥ ഹേഽര്ജുന സഖേ കുരുനന്ദനേതി । സംജല്പിതാനി നരദേവ ഹൃദിസ്പൃശാനി സ്മര്തൂര്ലുഠന്തി ഹൃദയം മമ മാധവസ്യ

പാർഥാ! അർജുനാ! സഖാ! കുരുനന്ദനാ! എന്നിങ്ങനെ, മനോഹരമായ പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞ അവന്റെ സ്നേഹപൂർവമായ വാക്കുകൾ, രാജാവേ, എന്റെ ഹൃദയത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. അവയെ ഓർക്കുമ്പോൾ എന്റെ കല്ലുപോലെയുള്ള ഹൃദയം ഉരുകുന്നു.

ശയ്യാസനാടനവികഥനഭോജനാദി ഷ്വൈക്യാദ്വയസ്യ ഋതവാനിതി വിപ്രലബ്ധഃ । സഖ്യുഃ സഖേവ പിതൃവത്തനയസ്യ സര്വം സേഹേ മഹാന്മഹിതയാ കുമതേരഘം മേ

സോഽഹം നൃപേന്ദ്ര രഹിതഃ പുരുഷോത്തമേന സഖ്യാ പ്രിയേണ സുഹൃദാ ഹൃദയനേ ശുന്യ । അധ്വന്യുരുക്രമപരിഗ്രഹമംഗ രക്ഷന ഗോപൈരസാദ്ഭിബലേവ വിനിര്ജിതോഽസ്മി

രാജാവേ, ആ പരമപുരുഷനായ എന്റെ പ്രിയ സുഹൃത്ത് ഇല്ലാതായപ്പോൾ, എന്റെ ഹൃദയം ശൂന്യമായി. ഈ ജീവിതയാത്രയിൽ, അവന്റെ മഹത്തായ സംരക്ഷണം ഉണ്ടായിരുന്നാലും, ഞാൻ കള്ളന്മാരാൽ തോറ്റുപോയ ഒരു സ്ത്രീപോലെയാണ്.

തദ്വൈ ധനുസ്ത ഇഷവഃ സ രഥോ ഹയാസ്തേ സോഽഹം രഥീ നൄപതയോ യത ആനമന്തി । സര്വ ക്ഷണേന തദഭുദസദീശരിക്തം ഭസ്മന ഹുതം കുഹകാരാദ്ഭമോവോത്പമുഷ്യാമ

ആ ധനുസ്, ആ അമ്പുകൾ, ആ രഥം, ആ കുതിരകൾ, ഞാൻ എന്ന രഥിയൻ—രാജാക്കന്മാർ പോലും തലവാങ്ങിയിരുന്ന ഇവയൊക്കെയും, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട്, മായയുടെ കളിയാൽ, അർത്ഥശൂന്യമായും ശക്തിയില്ലാത്തതുമായിത്തീർന്നു, അഗ്നിയിൽ അർപ്പിച്ചിട്ടുള്ള ബലിപരിപാടി പോലെ.

രാജംസ്ത്വയാഭിഷുഷ്ടാംനാ സുഹൃദാം ന സുഹൃത്പുരേഃ । വിപ്രശപവിമുഢാംനാ നിഘ്നതാം മുഷ്ടിഭിര്മിഥഃ

രാജാവേ, നിന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, യദുക്കൾ സ്വന്തം നഗരത്തിനും സുഹൃത്തുക്കൾക്കും വിശ്വസ്തരല്ലാതായി, ബ്രാഹ്മണരുടെ ശാപം മൂലം ഭ്രമിച്ചു, തമ്മിൽ തമ്മിൽ കയ്യാങ്കളി തുടങ്ങി.

വാരുണീം മദിരാം പീത്വാ മദോന്മഥിതചേതസാമ । അജാനതാമിവ്യാന്യോന്യ ചതൂഃ പംചാവശേഷിതാഃ

വാരുണീ മദ്യം കുടിച്ച ശേഷം, മദ്യം മൂലം മനസ്സുകൾ അലമുറയോടെ, ഒരുമുതലൊന്നും തിരിച്ചറിയാതെ, അവർ തമ്മിൽ യുദ്ധം നടത്തി, നാലോ അഞ്ചോ പേർ മാത്രം ശേഷിച്ചു.

പ്രായേണൈതദ ഭഗവത ഈശ്വരസ്യ വിചേഷ്ടിതമ । മിഥോ നിഘ്നന്തി ഭൂതാനി ഭാവയന്തി ച യന്മിഥഃ

രാജാവേ, ഇതാണ് ഭഗവാന്റെ അദ്ഭുതമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ. അവന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, ജീവികൾ തമ്മിൽ തമ്മിൽ നശിപ്പിക്കുകയും, പരസ്പരം സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ജലൌകസാം ജലേ യദ്വന്മഹാന്തോഽദന്ത്യണീയസഃ । ദുര്ബലാന്ബാലിനോ രാജന്മഹാന്തോ ബലിനോ മിഥഃ

ജലജീവികൾക്കിടയിൽ, വലിയവൻ ചെറുതിനെ തിന്നുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യരിലും ശക്തവൻ ദുർബലനെ കീഴടക്കുന്നു. ശക്തരായവൻ എപ്പോഴും അധികാരമെടുക്കുന്നു.