അച്യുതനേ, ആഗ്രഹമില്ലാതെ ചെയ്യപ്പെടുന്ന കര്മവും, ശുദ്ധമായ ജ്ഞാനവും, ഭഗവദ്ഭക്തിയില്ലാതെ പ്രകാശിക്കില്ല; അതുപോലെ, പ്രഭുവിന് അര്പ്പിക്കാതെ ചെയ്യപ്പെടുന്ന മികച്ച കര്മങ്ങള് പോലും സ്ഥിരമായ സുകൃതം നല്കുന്നതല്ല. പ്രശസ്തിയും ഐശ്വര്യവും നേടാന് ആളുകള് ജാതി-ആശ്രമ ധര്മ്മങ്ങള്, തപസ്സ്, പഠനം എന്നിവയുടെ വഴിയിലൂടെ ശ്രമിക്കുന്നു, പക്ഷേ അവയൊക്കെ ഹരിയുടെ മഹത്വം ഭക്തിയോടെ ശ്രവിക്കുകയും ഗായിക്കുകയും ചെയ്ത് ശ്രീധരന്റെ പാദസ്മരണയിലേക്ക് നയിക്കുന്നതില് മാത്രമേ ഉന്നതമായ ഫലം ലഭിക്കൂ. കൃഷ്ണന്റെ പാദസ്മരണ എല്ലാ അശുഭതയും നശിപ്പിച്ച്, ശുഭം നല്കുന്നു; മനസ്സിനെ ശുദ്ധീകരിച്ച്, അന്തര്-യാമിയായ പ്രഭുവിലേയ്ക്ക് പരമഭക്തി നല്കുകയും, സാക്ഷാത്കാരവും വൈരാഗ്യവും ചേര്ന്ന ജ്ഞാനം നല്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഉത്തമദ്വിജന്മാരായ നിങ്ങള് ഭാഗ്യശാലികളാണ്, കാരണം നിങ്ങള് നിരന്തരം നാരായണനെ, ദേവതകളുടെ ദൈവമായ, എല്ലാ ജീവികളുടെ ആത്മാവായ, ഭഗവാനെ ഹൃദയത്തില് സ്ഥിരമായി ധ്യാനിച്ച് ആരാധിക്കുന്നു. ഞാനും, രാജാവ് പരീക്ഷിത് ഉപവാസം പാലിച്ചപ്പോള്, മഹാത്മാക്കളും ഋഷികളും സന്നിഹിതമായിരുന്ന സമയത്ത്, പരമമുനിയുടെ വാക്കുകളില് നിന്ന് കേട്ട ആത്മതത്ത്വം വീണ്ടും ഓര്മ്മിച്ചു. മഹാബലശാലിയായ ഭഗവാന്റെ ഗൗരവപൂര്വ്വം ചെയ്ത മഹത്തായ കര്മങ്ങളെ ഞാന് നിങ്ങള്ക്ക് വിശദമായി പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; അവന്റെ മഹത്വം എല്ലാ ദുഃഖവും നശിപ്പിക്കുന്നു. ആത്മവിശ്വാസത്തോടും അചലമായ മനസ്സോടും കൂടിയവര് ഈ മഹത്വം പ്രതിദിനം ചൊല്ലുകയോ ശ്രവിക്കുകയോ ചെയ്താല്, ഒരു നിമിഷം പോലും, അത്തരം ആളുകള് പാവനരാകുന്നു. ചന്ദ്ര മാസത്തിലെ ദ്വാദശി അല്ലെങ്കില് ഏകാദശി ദിവസങ്ങളില് ഈ കഥ ശ്രവിച്ചാല്, ദീര്ഘായുസ് ലഭിക്കുന്നു; ഉപവാസത്തോടെ ആത്മനിയന്ത്രണം പുലര്ത്തി ചൊല്ലുമ്പോള്, പാപം വിട്ട് രക്ഷപ്പെടുന്നു. പുഷ്കര, മഥുര, ദ്വാരക എന്നീ തീര്ഥങ്ങളില് ഉപവാസം പാലിച്ച് ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ ഈ ശൃംഖല ചൊല്ലുന്നവര് ഭയം വിട്ട് മോചിതരാകുന്നു. ഭഗവാന്റെ മഹത്വം ശ്രവിക്കുകയും ഗായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങള് ദേവതകള്, മഹാത്മാക്കള്, സിദ്ധര്, പിതൃകള്, മനുക്കള്, രാജാക്കന്മാര് നിറവേറ്റുന്നു. ദ്വിജന്മാര് ഋഗ്, യജുര്, സാമ വേദങ്ങള് പഠിച്ചാല് തേനിന്റെ, നെയ്യിന്റെ, പാല് പ്രവാഹത്തിന്റെ ഫലങ്ങള് ലഭിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ ഈ പുരാണ ശൃംഖല പഠിക്കുന്ന ദ്വിജന് ഭഗവാന്റെ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണന് ജ്ഞാനം നേടുന്നു, ക്ഷത്രിയന് സമുദ്രാധിപത്യം, വൈശ്യന് ധനാധിപത്യം, ശൂദ്രന് പാപമുക്തനാകുന്നു. മറ്റിടങ്ങളില് ഹരി, കലി യുഗത്തിന്റെ ദോഷം ദഹിക്കുന്ന പ്രഭു, നിരന്തരം ഗാനമാകുന്നില്ല; എന്നാല് ഇവിടെ, ആ ഭഗവാന്റെ സര്വ്വവ്യാപിയായ രൂപം ഈ കഥകളിലൂടെ, ഓരോ ശ്ലോകവും വിശദമായി ഗാനമാകുന്നു. ജന്മമില്ലാത്ത, അനന്തമായ, സത്യമായ ആത്മാവേ, സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം നടത്തുന്ന ശക്തിയുള്ളവനേ, ബ്രഹ്മാ, ഇന്ദ്ര, ശിവന് തുടങ്ങിയ ദേവന്മാര്ക്കും പിടികൂടാനാവാത്ത മഹത്വം ഉള്ളവനേ, അച്യുതനേ, ഞാന് നമസ്ക്കരിക്കുന്നു. ദേവതകളില് പരമമായ, ശാശ്വതനായ, സ്വന്തം ശക്തിയാല് സ്ഥിരവും ചലനവും ഉള്ള ലോകങ്ങള് സ്വന്തത്തില് സൃഷ്ടിക്കുന്ന, ഭാഗ്യശാലികള് മാത്രം പ്രാപിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്തില് വസിക്കുന്നവനേ, നമസ്ക്കാരം. യാസിന്റെ പുത്രനേ, സ്വാനന്ദത്തില് ലയിച്ച മനസ്സോടെ, എല്ലാവിധ ബന്ധങ്ങള് വിട്ട്, ജയിക്കാനാവാത്ത ഭഗവാന്റെ ലീലയില് ആകൃഷ്ടനായി, കരുണയോടെ ഈ പുരാണം വെളിപ്പെടുത്തിയവനേ, സത്യത്തിന്റെ ദീപം, പാപനാശകമായവനേ, നമസ്ക്കാരം. സൂതന് പറഞ്ഞു: വിദ്യുരന്, തീര്ഥയാത്രയിലേര്പ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോള് മൈത്രേയനില് നിന്ന് ആത്മതത്ത്വം അറിഞ്ഞു, തന്റെ ജ്ഞാനാഗ്രഹം പൂര്ത്തിയാക്കി ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. കൗഷാരവന് എന്ന മഹര്ഷിയെ ചോദ്യം ചെയ്ത കാലം മുഴുവന് വിദ്യുരന് ഗోవിന്ദന് എന്ന ഭഗവാനില് അനന്യഭക്തി വളര്ത്തി, പിന്നീട് അവന് ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത് നിര്ത്തി. തന്റെ ബന്ധുവായ വിദ്യുരനെ തിരിച്ചു വരുന്നത് കണ്ട ധര്മപുത്രന് സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം, ധൃതരാഷ്ട്രന്, യുയുത്സു, സൂതന്, കൃപന്, പൃഥ, ഗന്ധാരി, ദ്രൗപദി, സുഭദ്ര, ഉത്തര, കൃപി, പാണ്ഡുവിന്റെ മറ്റു ഭാര്യമാര്, അവരുടെ പുത്രന്മാര്, സ്ത്രീ ബന്ധുക്കള് എന്നിവര് എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു, ജീവന് തന്നെ ശരീരത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവന്നതുപോലെ, ശരിയായ രീതിയില് സമീപിച്ച്, അങ്കം ചേര്ത്ത്, അഭിവാദനം ചെയ്തു. വിരഹം മൂലമുള്ള ആഗ്രഹം കൊണ്ട് അവര് പ്രേമം നിറഞ്ഞ കണ്ണീര് ഒഴിച്ചു; രാജാവ് അവനെ ആദരിച്ച്, സീറ്റ് നല്കി, സ്വാഗതം ചെയ്തു. ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, വിശ്രമിച്ച്, സുഖമായി ഇരുന്ന ശേഷം, രാജാവ്, വിനയത്തോടെ, എല്ലാവരും കേള്ക്കുമ്പോള് സംസാരിച്ചു. യുധിഷ്ഠിരന് ചോദിച്ചു: "നിങ്ങള് ഞങ്ങളെ ഓര്മ്മിക്കുന്നുവോ? നിങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തില് വളര്ന്ന ഞങ്ങളും, നമ്മുടെ അമ്മയും, വിഷം, തീ തുടങ്ങിയ അനേകം അപകടങ്ങളില് നിന്നും രക്ഷപ്പെട്ടതും ഓര്മ്മയുണ്ടോ? ഭൂമിയില് യാത്ര ചെയ്തപ്പോള് എങ്ങനെ ജീവിച്ചു? പ്രധാന തീര്ഥങ്ങളും, പുണ്യഭൂമികളും സന്ദര്ശിച്ചോ?" "ഭഗവാന്റെ ഭക്തരായ നിങ്ങൾ പോലുള്ളവർ തന്നെ തീർത്ഥങ്ങളാണ്; കാരണം, ഗദാധരനെ ഹൃദയത്തിൽ വഹിക്കുന്നവരാണ് അവർ, അതുകൊണ്ട് അവർ തീർത്ഥങ്ങൾക്കും പവിത്രത നൽകുന്നു. നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളും ബന്ധുക്കളും, കൃഷ്ണഭക്തരും കണ്ടോ? യദവന്മാർ അവരുടെ നഗരത്തിൽ സുഖമായി ജീവിക്കുന്നുവോ?" ധര്മരാജന്റെ ഈ ചോദ്യങ്ങള്ക്ക് വിദ്യുരന് അനുഭവിച്ച കാര്യങ്ങള് വിശദമായി പറഞ്ഞു, യദു വംശത്തിന്റെ നാശം ഒഴികെ. അതീവ ദുഃഖകരമായ, സഹിക്കാനാവാത്ത സംഭവം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, മറ്റു ആളുകളുടെ ദുഃഖം കാണാന് കഴിയാതെ, കരുണയോടെ അത് പറഞ്ഞില്ല. കുറേ കാലം അവന് അവിടെ ദൈവംപോലെ ആദരപൂര്വ്വം, സന്തോഷത്തോടെ താമസിച്ചു, മുതിര്ന്ന സഹോദരന് ധൃതരാഷ്ട്രന് ഉത്തമമായ അനുഗ്രഹം നല്കി, എല്ലാവര്ക്കും സന്തോഷം നല്കി. ആര്യമന് കുറ്റക്കാരെ ശിക്ഷിച്ചു; യമന് ശാപം മൂലം നൂറു വര്ഷം ശൂദ്രനായി തുടരേണ്ടിവന്നു. യുധിഷ്ഠിരന് രാജ്യം വീണ്ടെടുത്ത്, തന്റെ കൊച്ചുമകനായ പരിക്ഷിതിനെ വംശത്തിന്റെ അവകാശിയായി കണ്ടു, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ലോകരക്ഷകരെപ്പോലെ, പരമ ഐശ്വര്യത്തില് സന്തോഷിച്ചു. അങ്ങനെയായിരിക്കും, വീടിനോട്执്തവും, ജാഗ്രതയില്ലാതെ, ഭൗതിക കാര്യങ്ങളില് മുഴുകിയവരുടെ ഇടയില്, അതികഷ്ടമായ കടക്കാനാവാത്ത കാലം, അന്യായമായി കടന്നു പോകുന്നു. വിദ്യുരന് ഇത് കണ്ടു, ധൃതരാഷ്ട്രനോട് പറഞ്ഞു: "രാജാവേ, ഉടന് പുറപ്പെടണം; അപകടം എത്തിയിരിക്കുന്നു." "ഇവിടെ, എവിടെയും, എപ്പോഴും, ഉത്തരം ഇല്ല; ഇത് പരമകാലം, പ്രഭു, എല്ലാവരെയും തേടിയെത്തിയിരിക്കുന്നു." "അവന് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരെയും, ജീവന് തന്നെ, അപ്രതീക്ഷിതമായി വേര്പ്പെടുത്തുന്നു; പിന്നെ ധനം മുതലായവയെ കുറിച്ച് പറയേണ്ടതില്ല. പിതാക്കള്, സഹോദരങ്ങള്, സുഹൃത്തുകള്, പുത്രന്മാര് — എല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു; യൗവനം പോയി; ആത്മാവ് വൃദ്ധതയില് നശിച്ചു; മറ്റൊരാളുടെ വീട്ടില് താമസിക്കുന്നു." "അഹ്, ജീവന് നിലനിര്ത്താനുള്ള ആഗ്രഹം എത്ര വലിയതാണെന്ന് കാണൂ; ഭീമന് ഉപേക്ഷിച്ച ഭക്ഷണം, നിങ്ങള് ഒരു കാവലുകാരനെപ്പോലെ സ്വീകരിക്കുന്നു. തീ വെച്ചു, ദാനം നല്കി, വിഷം നല്കി, ഭാര്യമാരെ അപമാനപ്പെടുത്തി, ഭൂമി, ധനം കവര്ന്നു — ഇതിന് വേണ്ടി ജീവന് നല്കിയവരില് എത്ര പേര് ശേഷിക്കുന്നു?" ഇങ്ങനെ, ഭഗവത്ഗീതയുടെയും പുരാണങ്ങളുടെയും മഹത്വം, ഭഗവാന്റെ സ്മരണയുടെ ഉത്തമത്വം, ജീവിതത്തിന്റെ അനിത്യത, കാലത്തിന്റെ ശക്തി, ഭക്തരുടെ പവിത്രത, ബന്ധുക്കളുടെയും ജീവിതത്തിന്റെയും അനിശ്ചിതത്വം എന്നിവ ഈ കഥകളിലൂടെ സ്നേഹപൂര്വ്വം പ്രതിഫലിക്കുന്നു.