ധര്മപുത്രന് തന്റെ ബന്ധുക്കളോടുള്ള അക്രമം പരിഹരിക്കാനായി, സമ്പത്ത് ലഭിച്ച ശേഷം, കുതിരയാഗം നടത്തുവാന് ആഗ്രഹിച്ചു. എന്നാല്, നികുതിയും ശിക്ഷയും ഒഴികെയുള്ള മറ്റു മാര്ഗങ്ങള് അദ്ദേഹം ആലോചിച്ചു. രാജാവിന്റെ ഈ ഉദ്ദേശം അച്യുതന്റെ പ്രേരണയോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരങ്ങള് തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അവര് വടക്കേ ദിശയില് നിന്നു ധാരാളം സമ്പത്ത് കൊണ്ടുവന്നു. ഈ സമ്പത്ത് ഉപയോഗിച്ച്, ധര്മപുത്രന്—യുദ്ധിഷ്ഠിരന്—മൂന്ന് കുതിരയാഗങ്ങള് നടത്തി, ഹരിയെ അതിയായ ഭയവും ഭക്തിയോടും കൂടെ ആരാധിച്ചു. രാജാവിന്റെ ക്ഷണമനുസരിച്ച്, ബ്രാഹ്മണന്മാര് യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത ശേഷം, കൃഷ്ണന് തന്റെ സുഹൃത്തുകളോടുള്ള സ്നേഹത്താല് കുറേ മാസങ്ങള് അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. പിന്നീട്, രാജാവിന്റെ അനുമതിയോടെ, കൃഷ്ണനും അവന്റെ ബന്ധുക്കളും അര്ജുനനും യദുക്കളുമായി ദ്വാരകയിലേക്ക് യാത്രയെടുത്തു. ഹരിയുടെ ബാല്യകാല കൃത്യമായ ഭക്തന്റെ മോക്ഷം, വ്രജയിലെ ബാലന്മാര് അവരുടെ യൗവനത്തില് അത്ഭുതത്തോടെ കണ്ടു സംസാരിച്ചിരുന്നതാണ്. അതില് അത്ഭുതം ഒന്നുമില്ല; പരമസൃഷ്ടാവായ കൃഷ്ണന് തന്റെ ലീലകള്ക്കായി മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിക്കുന്നു. അഘാസുരന്, കൃഷ്ണന്റെ സ്പര്ശത്തില് പാപങ്ങള് കഴുകപ്പെട്ട്, അതീവ ദുസ്സാധ്യമായ ആത്മസമാനം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരിക്കല് മാത്രം ഭഗവാന്റെ രൂപം മനസ്സില് സ്ഥാപിച്ചവന് പരമഭക്തിമാര്ഗം കൈവരിക്കുന്നു; അപ്പോഴെന്ത് പറയണം, മായയില്ലാതെ, ശാശ്വതാത്മാനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നവന്? സൂതന് പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ, ദ്വിജന്മാരേ, യുദ്ധിഷ്ഠിരന് കൃഷ്ണന്റെ അത്ഭുത കൃത്യങ്ങള് കേട്ട ശേഷം, ആ പുണ്യകഥയില് മനസ്സുകൂടി, വീണ്ടും ശുകനെ ചോദ്യം ചെയ്തു. രാജാവ് ചോദിച്ചു: ബ്രാഹ്മണേ, ഹരി ബാല്യത്തില് ചെയ്തതു, ബാലന്മാര് യൗവനത്തില് പാടിയത്, വ്യത്യസ്ത സമയങ്ങളില് സംഭവിച്ചിട്ടും, എങ്ങനെ? മഹായോഗിയേ, ഗുരുവേ, ഈ പരമ അത്ഭുതം ദയവായി പറയൂ; ഹരിയുടെ മായയല്ലാതെ ഇതിന് മറ്റൊരു വിശദീകരണം ഇല്ല. ലോകത്തില് ഞങ്ങള് ഏറ്റവും ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്, ഗുരുവേ, ഞങ്ങള് പേര് മാത്രം ക്ഷത്രിയര് ആയാലും, കൃഷ്ണന്റെ പുണ്യകഥകളുടെ അമൃതം നിങ്ങളില് നിന്ന് പാനം ചെയ്യുന്നു. ശ്രീ സൂതന് പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ചോദ്യം ചെയ്തപ്പോള്, ബദരായണന്റെ പുത്രന്, അനന്തഹൃദയത്തില് ലയിച്ച ഇന്ദ്രിയങ്ങള് കൊണ്ട്, ഓര്മയിലായിട്ട്, ബാഹ്യദൃഷ്ടി പുനരുപയോഗിച്ച്, ഭാഗവതശ്രേഷ്ഠനായ രാജാവിനോട് പതിയേ ഉത്തരം പറഞ്ഞു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, നിങ്ങള് ചോദിച്ചതുപോലെ, ഭഗവാന്റെ ലീലാവതാരങ്ങളും കൃത്യങ്ങളും പൂര്ണ്ണമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പതിതനായാലും, വിഴുങ്ങുകയായാലും, ദുരിതത്തില് ആയാലും, മുറിഞ്ഞുപോകുകയായാലും, അശക്തനായാലും, "ഹരിയ്ക്ക് നമസ്കാരം" എന്നു ഉച്ചരിക്കുന്നവന് എല്ലാ പാപങ്ങളില് നിന്നും മോചിതനാകുന്നു. അനന്തനായ ഭഗവാന്റെ മഹത്വം കേള്ക്കുമ്പോള് അവന് ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തില് പ്രവേശിച്ച്, അവരുടെ ദുഃഖം പൂര്ണ്ണമായി നീക്കുന്നു; സൂര്യനും ശക്തമായ കാറ്റും ഇരുണ്ടതും മേഘവും നീക്കുന്നതുപോലെ. അനാഥമായ വാക്കുകളും, ഭഗവാന്റെ പരമത്വത്തെ പറയാത്ത കഥകളും, പറയാന് പാടില്ല; സത്യം, മംഗളം, പുണ്യം, ഭഗവാന്റെ ഗുണങ്ങള് ഉണര്ത്തുന്നതുമാത്രമാണ്. ഭഗവാന്റെ ഉത്തമകീര്ത്തി പാടുമ്പോള് മാത്രമാണ് ആനന്ദം, മനോഹാരിത, പുതുമ, മനസ്സിന്റെ ഉത്സവം, മനുഷ്യരുടെ ദുഃഖസാഗരം ഉണങ്ങുന്നത്. ഹരിയുടെ കീര്ത്തി ലോകത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതാണെങ്കിലും, അതിനെ പ്രസംശിക്കുന്നതല്ലാത്ത, അലങ്കാരമുള്ള വാക്കുകള് കാക്കയുടെ കുളിക്കിടം പോലെയാണ്, ഹംസകള് അവിടെയില്ല; അച്യുതന് ഉള്ളിടത്താണ് ശുദ്ധഭക്തര്. അച്യുതനാമവും ഗുണവും ഉള്പ്പെടുന്ന വാക്കുകള് അളവില് അപാകമായാലും, പാപം കഴുകുന്നു; സജ്ജനര് അതു കേള്ക്കുകയും പാടുകയും പറയുന്നു. അച്യുതാ, നിര്മലമായ കര്മവും, ശുദ്ധജ്ഞാനവും, ഭഗവത്ഭക്തിയില്ലാതെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല; ഭഗവാന്റെ അര്പ്പണമില്ലാത്ത, ഉത്തമമായ കര്മങ്ങളും, സ്ഥിരമായ ഗുണം നല്കുന്നില്ല. പ്രശസ്തിയും ഐശ്വര്യവും നേടാനായി, വര്ണ്ണാശ്രമധര്മം, തപസ്സ്, പഠനം എന്നിവയിലുടനീളം, ശ്രീധരന്റെ പാദസ്മരണയിലേക്ക് എത്തിച്ചാല് മാത്രമാണ് അതു പരമമായത്; ഹരിയുടെ ഗുണങ്ങള് ഭക്തിയോടെ കേള്ക്കുകയും പാടുകയും ചെയ്യുമ്പോള്. കൃഷ്ണന്റെ പാദസ്മരണം എല്ലാ അശുഭതയും നശിപ്പിക്കുകയും, ക്ഷേമം നല്കുകയും, മനസ്സിനെ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും, അന്തര്യാമിയായ ഭഗവത്ഭക്തി നല്കുകയും, ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും നല്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, നിങ്ങള് വളരെ ഭാഗ്യവാന്മാരാണ്; നാരായണനെ, ദേവാദിദേവനെയും, എല്ലാ ജീവികളുടെ ആത്മാവിനെയും, ഹൃദയത്തില് സ്ഥിരമായി ധ്യാനിച്ച്, നിരന്തരം ആരാധിക്കുന്നു. ഞാനും, രാജാവ് പരീക്ഷിത്ത് ഉപവാസം പാലിച്ചപ്പോള്, മഹർഷിമാരുടെ സാന്നിധ്യത്തില് പരമമുനിയുടെ വായില് നിന്ന് കേട്ട ആത്മതത്ത്വം വീണ്ടും ഓര്മിച്ചു. ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ഭഗവാന്റെ മഹത്വം, ദുഃഖം നശിപ്പിക്കുന്ന കൃത്യങ്ങള് നിങ്ങള്ക്ക് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ആശയവും വിശ്വാസവും കൊണ്ട്, ഈ കഥ ദിനംപ്രതി ഉച്ചരിക്കുന്നവന് ശുദ്ധനാകുന്നു. ചന്ദ്രമാസത്തിലെ പന്ത്രണ്ടാം അല്ലെങ്കില് പതിനൊന്നാം തിയ്യതി ഈ കഥ കേള്ക്കുന്നത് ദീര്ഘായുസ് നല്കുന്നു; ആത്മസംയമനത്തോടും ഉപവാസത്തോടും കൂടി ഉച്ചരിക്കുന്നത് പാപമുക്തിയ്ക്ക് കാരണമാകും. ആത്മസംയമനം പാലിച്ച്, ഉപവാസം ചെയ്ത്, ഈ ശൃംഖല പുഷ്കര, മഥുര, ദ്വാരക എന്നിവിടങ്ങളില് ഉച്ചരിക്കുന്നവന് ഭയത്തില് നിന്ന് മോചിതനാകും. ഭഗവാന്റെ ഗുണങ്ങള് പാടുന്നതും കേള്ക്കുന്നതും കൊണ്ട്, ദേവന്മാര്, ഋഷിമാര്, സിദ്ധന്മാര്, പിതാക്കന്മാര്, മനുക്കളും, രാജാക്കന്മാരും, ആ ഗുണങ്ങള് പാടുന്നവന് ആഗ്രഹിച്ചതു നല്കുന്നു. ദ്വിജന് ഋഗ്, യജുര്, സാമവേദങ്ങള് പഠിച്ചാല് തേന്, നെയ്യ്, പാലിന്റെ ഫലങ്ങള് ലഭിക്കും. ഭക്തനായ ദ്വിജന് ഈ പുരാണശൃംഖല പഠിച്ചാല് ഭഗവാന് പറഞ്ഞ പരമതിയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്. പഠനത്തിലൂടെ, ബ്രാഹ്മണന് ജ്ഞാനം, ക്ഷത്രിയന് സമുദ്രാധിപത്യം, വൈശ്യന് ഐശ്വര്യാധിപത്യം, ശൂദ്രന് പാപമുക്തി നേടുന്നു. മറ്റിടങ്ങളില് ഹരിയെ, കലി ദോഷം നശിപ്പിക്കുന്ന ഭഗവാനെ, നിരന്തരം പാടുന്നില്ല; എന്നാല്, ഇവിടെയാണു, ആ സമസ്തരൂപനായ ഭഗവാനെ, ഓരോ ശ്ലോകവും ഈ കഥകളില് വിശദമായി പാടുന്നത്. ജന്മമില്ലാത്ത, അനന്ത, സത്യമായ ആത്മാവേ, സൃഷ്ടി, നില, ലയം കൊണ്ടുവരുന്ന ശക്തിയേ, ബ്രഹ്മാ, ഇന്ദ്ര, ശിവന് മുതലായ ദേവന്മാര്ക്കും ഗ്രഹിക്കാനാവാത്ത പുണ്യകീര്ത്തിയേ, അച്യുതാ, ഞാന് നമസ്കരിക്കുന്നു. ശാശ്വത, ദേവതകളില് പരമമായ, സ്വന്തം ശക്തിയില് സ്തിരവും ചലനവും ഉള്ള ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്ന, ഭാഗ്യവാന്മാര്ക്ക് മാത്രം ലഭ്യമായ വാസസ്ഥലമായ ഭഗവാനെ, ഞാന് നമസ്കരിക്കുന്നു. വ്യാസപുത്രനെ, സാന്ദ്രാനന്ദരൂപത്തില് എല്ലാം മറന്ന, അജയനായ ഭഗവാന്റെ ലീലയില് ആകര്ഷിതനായി, കരുണയോടെ ഈ പുരാണം—സത്യമുള്ള ദീപം, പാപനാശിനി—പ്രഖ്യാപിച്ചവനെ, ഞാന് നമസ്കരിക്കുന്നു. സൂതന് പറഞ്ഞു: മൈത്രേയനില് നിന്ന് ആത്മമാര്ഗം പഠിച്ച ശേഷം, വിദ്യുരന് തീര്ത്ഥയാത്ര പൂര്ത്തിയാക്കി, ഹസ്തിനാപുരത്തിലേക്ക് തിരിച്ചുവന്നു; അവളുടെ ജ്ഞാനപ്രാപ്തിയില് അവന് തൃപ്തനായി. കൗഷാരവന് എന്ന മഹർഷിയുടെ മുമ്പില് വിദ്യുരന് ചോദ്യം ചെയ്ത കാലം മുഴുവന്, അവന് ഗോവിന്ദന് പ്രണയം വളര്ത്തി; പിന്നീട്, അവന് ചോദ്യം നിര്ത്തി. അവരുടെ ബന്ധുവായ വിദ്യുരന് തിരിച്ചു വന്നതിനെ കണ്ടു, ധര്മപുത്രന് സഹോദരന്മാരും, ധൃതരാഷ്ട്രന്, യുവുത്സു, സൂത, കൃപ, പൃഥയും...