ഭീஷ്മപിതാമഹൻ ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് വിശദീകരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, യോഗികൾ സ്വച്ഛന്ദമായി മരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അതിപുണ്യമായ സമയമായ ഉത്തരായണവും എത്തി. ആ സമയത്ത്, ആയിരം നദികളുപോലെ ഒഴുകിയിരുന്ന തന്റെ വാക്കുകൾ പിൻവലിച്ച്, ഭീഷ്മൻ എല്ലാ ആശകളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, തന്റെ മനസ്സിനെ ആദിപുരുഷനായ കൃഷ്ണനിൽ സ്ഥിരമായി സ്ഥാപിച്ചു. കൃഷ്ണൻ അവന്റെ മുന്നിൽ നില്ക്കുന്നു—പീതാംബരം ധരിച്ച്, നാലു കൈകളോടെ, കൺ മടിക്കാതെ, ദിവ്യപ്രഭയോടെ. നിർമ്മലമായ ഏകാഗ്രതയോടെ, എല്ലാ ദുഷ്പ്രഭാവങ്ങളും ഇല്ലാതായി, യുദ്ധത്തിലെ ക്ഷീണം കൃഷ്ണനെ കണ്ട് മായ്ച്ചു, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയപ്രവൃത്തികളും നിലച്ചു. ഭീഷ്മൻ, ജനാർദ്ദനനെ, സ്രഷ്ടാവിനെ, തന്റെ യാത്രയ്ക്കൊടുവിൽ സ്തുതിച്ചു. ഭീഷ്മപിതാമഹൻ പറഞ്ഞു: “ഇനി എന്റെ മനസ്സ്, എല്ലാ ആസക്തികളിൽ നിന്ന് മോചിതമായി, സാത്വതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ, സർവവ്യാപിയായ, സ്വാനന്ദം പ്രാപിച്ചിട്ടും, പ്രകൃതിയുടെ ലോകത്തിലേക്ക് ഇടയ്ക്കിടെ പ്രവേശിക്കുന്ന, ജനനമരണങ്ങളുടെ പ്രവാഹം ഉണ്ടാക്കുന്ന ആ ദൈവത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു. “മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രിയനായ, താമാലവൃക്ഷത്തെപ്പോലെ ഇരുണ്ടവണ്ണം, സൂര്യപ്രഭയുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച, വളഞ്ഞ മുടിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, അര്ജുനന്റെ സുഹൃത്തായ കമലമുഖനായ കൃഷ്ണനിൽ എന്റെ ശുദ്ധമായ ഭക്തി സ്ഥിരമായി നിലനില്ക്കട്ടെ. “യുദ്ധത്തിൽ, പരിശ്രമത്തിന്റെ വിയർപ്പു മുഖത്ത് തുളുമ്പി, കുതിരകളുടെ പുകയിൽ മുടി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, എന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ശരീരം തുളഞ്ഞു, കിരീടം തിളങ്ങുമ്പോൾ, ആ കൃഷ്ണൻ, എന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മാവ്, എപ്പോഴും എനിക്ക് സാന്നിധ്യമാകട്ടെ. “യുദ്ധഭൂമിയിൽ, തന്റെ സുഹൃത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രഥം രണ്ടു സേനകളുടെ നടുവിൽ നിർത്തി, ശത്രുസൈനികരുടെ ജീവൻ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, അവരുടെ ശക്തി ഇല്ലാതാക്കിയ പാർത്ഥസഖനായ കൃഷ്ണനിൽ എന്റെ മനസ്സ് സ്ഥിരമായി ഭക്തിയോടെ നിലനില്ക്കട്ടെ. “വിരുദ്ധസൈന്യം കണ്ടപ്പോൾ, ബന്ധുവധത്തിൽ പാപം കാണിച്ച് കൊല്ലാൻ മടിഞ്ഞു തിരിഞ്ഞ അര്ജുനന്റെ സംശയം ആത്മജ്ഞാനത്താൽ നീക്കിച്ചേർത്ത കൃഷ്ണന്റെ കമലപാദങ്ങളിൽ പരമഭക്തി എനിക്ക് ലഭിക്കട്ടെ. “എന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഉപേക്ഷിച്ച്, രഥത്തിൽ നിന്ന് ചാടിയ്, മേൽവസ്ത്രം വീണു, കൈയിൽ ചാവേർ പിടിച്ച്, ഗജസുരനെ വധിക്കാൻ പോവുന്ന ഹരിയെപ്പോലെ ഓടിയെത്തിയ കൃഷ്ണൻ എന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ. “മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ തുളഞ്ഞു, വില്ല് തകർന്നു, ശരീരം രക്തത്തിൽ മുക്കിയ ഞാൻ, ആക്രമകൻ എന്നെ കൊല്ലാൻ ഓടിയെത്തുമ്പോൾ, ആ മുഖുന്ദൻ എന്നെ അഭയം നൽകട്ടെ. “മരണസമയത്ത്, അര്ജുനന്റെ രഥത്തിൽ കയറിനിൽക്കുന്നു, കയ്യിൽ ചാവേറും കുതിരപ്പുറവും പിടിച്ച് നില്ക്കുന്നു, ഇവിടത്തെ വീരന്മാർ അവനെ കണ്ട് യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം പ്രാപിച്ചു—ആ കൃഷ്ണനിൽ എന്റെ ഭക്തി സ്ഥിരമായി നിലനില്ക്കട്ടെ. “ഗോപികമാർ, ആകർഷകമായ നടപ്പും, മനോഹരമായ ചിരിയും, പ്രണയവും കപടകോപവും നിറഞ്ഞ കണികാഴ്ചകളും കൊണ്ട്, കൃഷ്ണന്റെ ക്രീഡകളെ അനുകരിച്ച്, ഭ്രമിച്ചും അന്ധരായും, അവന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ലയിച്ചുമായിരുന്നു. “യുധിഷ്ഠിരന്റെ രാജസൂയയാഗത്തിൽ, മഹർഷിമാരും രാജാക്കന്മാരും ചുറ്റുമിരുന്നപ്പോൾ, കൃഷ്ണൻ മാത്രം ആരാധനാർഹനായി, എന്റെ കൺമുന്നിൽ ദർശനമേറ്റു—താൻ താനായി വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ആ ദൈവം. “ഇപ്പോൾ ഞാൻ അതു ജന്മരഹിതനേ, എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നവനേ, ഓരോരുത്തരുടെയും മനസ്സനുസരിച്ച് വേറിട്ടു കാണപ്പെടുന്നവനേ, ഒരേയൊരു സൂര്യൻ പല ജലകുപ്പികളിൽ പലവിധം പ്രതിഫലിക്കുന്നതുപോലെ, തിരിച്ചറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഭേദബോധം എന്നിൽ നിന്ന് അകന്നു. ഇങ്ങനെ ഭീഷ്മൻ തന്റെ മനസ്സും വാക്കും ദൃഷ്ടിയും കൃഷ്ണനിൽ ആകേന്ദ്രീകരിച്ച്, ആത്മാവിനെ പരമാത്മാവിൽ ലയിപ്പിച്ചു, ശ്വാസം ഉള്ളിലേക്ക് എടുത്ത്, അചഞ്ചലനായി. ഭീഷ്മൻ അദ്വൈതബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുന്നതറിഞ്ഞ്, അവിടെയുള്ള എല്ലാവരും സന്ധ്യാസമയത്തെ പക്ഷികൾപോലെ നിശബ്ദരായി. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും മൃദംഗം മുട്ടി, സദാചാരികൾ ഭീഷ്മനെ സ്തുതിച്ചു, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പുഷ്പമഴ പെയ്തു. ഭീഷ്മന്റെ പര്യവസാനത്തിന് ശേഷം, യുധിഷ്ഠിരൻ, ഭാർഗവപുത്രനായി, ചരമകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ചു; എന്നാൽ കുറേ നാളുകൾ അദ്ദേഹം ദു:ഖത്തിൽ ആഴ്ന്നുനിന്നു. അതിനുശേഷം, സന്തോഷത്തോടെ മഹർഷിമാർ രഹസ്യനാമങ്ങൾകൊണ്ട് കൃഷ്ണനെ സ്തുതിച്ചു, ഹൃദയം കൃഷ്ണഭക്തിയാൽ നിറഞ്ഞ്, തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. യുധിഷ്ഠിരൻ, കൃഷ്ണനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, ഗജാഹ്വയയിലേക്കു പോയി, തന്റെ പിതാവിനെയും തപസ്സുകാരിയായ ഗാന്ധാരിയെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു. പിതാവിൻ്റെ സമ്മതത്തോടും കൃഷ്ണന്റെ അനുമതിയോടും കൂടെ, മഹാബലശാലിയായ രാജാവ് പിതാവിനെയും പിതാമഹനെയും പോലെ ധർമ്മപാലനത്തോടെ രാജ്യം ഭരിച്ചു. വീരന്മാരുടെ മാതാവ്, മകനെ വീണ്ടും വീണ്ടും അണിയിച്ചപ്പോൾ, അവളുടെ നെഞ്ചിൽ നിന്നും പാൽ ഒഴുകി, കണ്ണുകളിൽ നിന്നും പുണ്യസംസാരമായ കണ്ണുനീർ വീണു. ജനങ്ങൾ രാജ്ഞിയോട് പറഞ്ഞു: “നല്ല ഭാഗ്യത്താൽ, നിങ്ങളുടെ മകൻ, ദു:ഖങ്ങൾ നീക്കുന്നവൻ, ദീർഘകാലത്തെ വേർപാടിന് ശേഷം തിരിച്ചെത്തി, ഭൂമിയെ സംരക്ഷിക്കും.” “നിശ്ചയമായും, രാജ്ഞി, നിങ്ങൾ ദു:ഖനാശകനായ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു, കാരണം, അചഞ്ചലമായ മനസ്സോടെ അവനെ ധ്യാനിക്കുന്നവർ, അത്രയേറെ ദുഷ്കരമായ മരണത്തെ പോലും ജയിക്കും.” ഇങ്ങനെ, ജനങ്ങൾ യുധിഷ്ഠിരനും സഹോദരന്മാരെയും സ്നേഹപൂർവ്വം പരിപാലിച്ചപ്പോൾ, സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് ആനപ്പുറത്ത് കയറികൊണ്ട്, എല്ലാവരുടെയും സ്തുതികളോടെ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അവിടെയായിരുന്നു—പ്രവേശനദ്വാരങ്ങളിൽ മനോഹരമായ മകരതോരണങ്ങളും, വാഴതണ്ടുകളുടെ കൂട്ടങ്ങളും, കമുകിന്റെ കൂമ്പാരങ്ങളും, ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ച്. ഓരോ കവാടവും വെള്ളം നിറച്ച കലശങ്ങളാൽ, ദീപങ്ങളാൽ, പുതുമാവിലകളുടെ മാലകളാൽ, മുത്തുകളുടെ തന്തികളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നഗരം ചുറ്റും മതിൽ, കവാടങ്ങൾ, ഭവനങ്ങൾ പൊന്നാലങ്കാരങ്ങളാൽ, മനോഹരമായ ഗോപുരങ്ങളാൽ, അശോകവൃക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതാണ്. അംഗണങ്ങൾ, വീഥികൾ, ചത്വരങ്ങൾ എല്ലാം ശുദ്ധവും, ചന്ദനച്ചൊരിയലും, പൊരിപ്പരുത്തും, അക്ഷതയും, പുഷ്പങ്ങളും, പഴങ്ങളും അരിയും അർപ്പിച്ചിരുന്നതാണ്. ധൈര്യശാലിയായ രാജാവ് വഴി കടന്നു പോകുമ്പോൾ, നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകൾ വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിൽ അക്ഷത, അക്ഷത, தயിർ, വെള്ളം, ദർഭ, പുഷ്പം, പഴം തുടങ്ങിയ മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു. സ്നേഹത്താൽ, സദാചാരമുള്ള സ്ത്രീകൾ അവനെ അനുഗ്രഹിച്ച്, പിതാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, കുട്ടികളുടെ മധുരഗാനങ്ങൾ കേട്ടുകൊണ്ട്. മഹാരത്നങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ഭംഗിയുള്ള കൊട്ടാരത്തിൽ, പിതാവിന്റെ അതിയായ സ്നേഹപൂർവ്വം, യുധിഷ്ഠിരൻ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ദേവനെപ്പോലെ താമസിച്ചു. അവിടെ, പാലിന്റെ നുരയെപ്പോലെ വെള്ളയായ കിടക്കകളും പൊന്നാലങ്കാരമുള്ളവയും, അത്യന്തം വിലയേറിയ ഇരിപ്പിടങ്ങളും, സകലഭരണങ്ങളും പൊന്നിൽ നിർമ്മിച്ചവയുമാണ്. ആ കൊട്ടാരത്തിൽ, ക്രിസ്റ്റൽ മതിലുകളിലും വലിയ പച്ചമണികളിലും, സ്ത്രീകളുടെ ആഭരണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദീപങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു. അവിടെ അത്ഭുതകരമായ ദിവ്യവൃക്ഷങ്ങളുള്ള മനോഹരമായ തോട്ടങ്ങൾ, ചിറകുകൂട്ടുന്ന പക്ഷികളും മദംപൂണ്ട തേനീച്ചകളും പാടുന്നവയും നിറഞ്ഞു. നീലമണിക്കല്ല് കൊണ്ടുള്ള പടികൾ, പുഷ്പങ്ങൾ പൂത്ത കുളങ്ങൾ, ഹംസ, ബക, ചക്രവാക തുടങ്ങിയ പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞു. രാജർഷിയായ ഉത്താനപാദൻ തന്റെ മകന്റെ അതുല്യമായ മഹത്വം കണ്ടും കേട്ടും അതിശയത്തിൽ മുങ്ങി. മകൻ വളർന്നു, ജനങ്ങളിൽ പ്രിയനായി, മന്ത്രിമാർ അംഗീകരിച്ചതറിഞ്ഞ്, രാജാവ് ധ്രുവനെ ഭൂമിയുടെ അധിപതിയായി നിയോഗിച്ചു. സ്വന്തം വൃദ്ധാവസ്ഥ തിരിച്ചറിഞ്ഞ രാജാവ്, അസക്തനായി, ആത്മപഥം ധ്യാനിച്ച് കാടിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ, ശൗനകമുനി ചോദിക്കുന്നു: “ധർമ്മശ്രേഷ്ഠനേ, യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ രാജ്യത്തെയും സമ്പത്തിനെയും ആഗ്രഹിച്ച ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചു, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം വിശ്രമിച്ചു, ഭക്ഷണം ഉറപ്പാക്കി, പിന്നെ എന്താണ് ചെയ്തത്? അദ്ദേഹം പിന്നെ എങ്ങനെ മുന്നോട്ട് പോയി?