കൃഷ്ണന് പ്രേമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മതകള് അറിയുന്നവനും നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകളുടെ പ്രിയങ്കരനുമാണ്. അങ്ങനെ പ്രണയപൂര്വ്വം സംസാരിക്കുകയും കളിയാട്ടങ്ങള് കാണിക്കയും ചെയ്യുന്ന ആ സ്ത്രീകളുടെ വാക്കുകളും ഭാവങ്ങളും കൃഷ്ണനെ ആകര്ഷിക്കാതെ ഇരിക്കുമോ? മഹാനേ, നഗരത്തിലെ രാജകുമാരിമാരുടെ ഇടയില് കൃഷ്ണന് ഞങ്ങളെ—യാനി ഈ ഗ്രാമത്തിലെ ഗോപികളെ—ഒരിക്കലും ഓര്ക്കുന്നുണ്ടോ? അവര് തമ്മിലുള്ള സാന്നിധ്യത്തിലും സ്നേഹസംഭാഷണങ്ങളിലും നമ്മെ ഓര്ക്കുമോ? നാം ഒരുമിച്ചിരുന്ന ആ രാത്രികളെ നീ ഓര്ക്കുന്നുണ്ടോ? കൃഷ്ണന് തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരോടൊപ്പം വൃന്ദാവനത്തിലെ കമലവും ജാതിയും ചന്ദ്രപ്രകാശവും നിറഞ്ഞ രാത്രികളില് രസക്രീഡയില് ലയിച്ച്, കാല്ക്കലുകളുടെ മണിയൊലിയില് ആഹ്ലാദിച്ചിരുന്ന ആ സ്മൃതികള്? ചിലപ്പോള് ഹാസ്യപ്രദമായ കഥകള് പറഞ്ഞ് നമ്മെ ആകര്ഷിച്ചിരുന്നില്ലേ? ദശാര്ഹവംശജനായ കൃഷ്ണന് തന്റെ തന്നെ കര്മ്മങ്ങളാല് വരുത്തിയ ദുഃഖത്തില് പെടുന്നവനായി തിരിച്ചു വന്ന്, ഇന്ദ്രന് മഴകൊണ്ടു കാടിനെ പുതുക്കുന്നതുപോലെ, തന്റെ സ്പര്ശംകൊണ്ടു നമ്മെ ജീവിപ്പിക്കുമോ? കൃഷ്ണന് ഇപ്പോള് തന്റെ രാജ്യം നേടിയതും ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിച്ചതും, രാജകുമാരിമാരെ വിവാഹം കഴിച്ചതും, പ്രിയസുഹൃത്തുക്കളാല് ചുറ്റപ്പെട്ടതും—all these, രാജാവേ, ഇങ്ങോട്ട് വരാന് എന്തിനാണ്? സ്വയം പൂര്ണ്ണനായി എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റിയ മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മീപതിക്ക്, കാടില് താമസിക്കുന്ന ഞങ്ങള്ക്കും മറ്റുള്ളവര്ക്കും എന്ത് ഉപകാരമുണ്ട്? പിംഗള എന്ന വേശ്യ പറഞ്ഞതുപോലെ, പ്രതീക്ഷകളില് നിന്ന് മോചിതരാവുന്നതിലാണ് പരമാനന്ദം. എങ്കിലും അതറിയുമ്പോഴും കൃഷ്ണനിലേക്കുള്ള നമ്മുടെ പ്രതീക്ഷ ഉപേക്ഷിക്കാന് കഴിയുന്നില്ല. പുണ്യശ്ലോകനായ കൃഷ്ണനോടുള്ള സംയോഗം ഉപേക്ഷിക്കാനാവുമോ? ഭാഗ്യം ഒരിക്കലും അവന്റെ അംഗങ്ങളില് നിന്ന് വിട്ടുപോകുന്നില്ലല്ലോ. ഈ നദികളും പര്വ്വതങ്ങളും കാടുകളും പശുക്കളും വംശിയുടെ ശബ്ദവും—ഇവയെല്ലാം കൃഷ്ണനും സംകര്ഷണനും കൂടെ സഞ്ചരിച്ച സ്ഥലങ്ങളാണ്. വീണ്ടും വീണ്ടും ലക്ഷ്മിയുടെ ഭവനങ്ങള് നമുക്ക് നന്ദപുത്രനെ ഓര്മ്മപ്പെടുത്തുന്നു; അവന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങള് നമ്മെ അവനെ മറക്കാന് അനുവദിക്കില്ല. അവന്റെ സുന്ദരമായ നടപ്പും, ഉജ്ജ്വലമായ ചിരിയും, കളിയാട്ടദൃഷ്ടികളും, മധുരഭാഷണവും നമ്മുടെ മനസ്സുകളെ പൂര്ണമായും ആകര്ഷിച്ചു—അവനെ എങ്ങിനെ മറക്കാന് കഴിയുന്നു? പ്രഭോ, ലക്ഷ്മീപതേ, വ്രജപതേ, ദുരിതനാശകാ, ഗോകുലം ദുഃഖസമുദ്രത്തില് മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; അതില് നിന്ന് ഉയര്ത്തണമേ, ഗോവിന്ദാ. ശുകദേവന് പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ കൃഷ്ണന്റെ സന്ദേശം കേട്ട ഗോപികള് വേര്പാടിന്റെ ജ്വരം കുറച്ചു, ഉദ്ധവനെ കൃഷ്ണന്റെ പ്രതിനിധിയായി ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഉദ്ധവന് പല മാസങ്ങള് അവിടെ കഴിഞ്ഞു; കൃഷ്ണന്റെ ലീലകള് പാടിയും പറഞ്ഞും ഗോകുലത്തെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു. ഉദ്ധവന് നന്ദന്റെ വ്രജയില് കഴിയുന്ന കാലം മുഴുവന് വാസികള് കൃഷ്ണവാര്ത്തകളില് ലയിച്ചിരുന്നതിനാല് ദിവസങ്ങള് പെട്ടെന്ന് കടന്നു പോയി. നദികളും കാടുകളും പുഷ്പിതവൃക്ഷങ്ങളും കണ്ടപ്പോള് ഉദ്ധവന് കൃഷ്ണനെ ഓര്ത്തു, വ്രജവാസികള്ക്ക് സേവനം ചെയ്തു സന്തോഷിച്ചു. ഗോപികള് കൃഷ്ണനില് ലയിച്ച മനസ്സുകളോടെ ആഴത്തില് ആലോചിക്കുന്നതു കണ്ട ഉദ്ധവന് പരമാനന്ദത്തില് മുഴുകി അവരെ വന്ദിച്ച് പാടിത്തുടങ്ങി: ഈ ഗോവിന്ദനോടുള്ള അതിദീപ്തമായ പ്രേമം ഹൃദയത്തില് സൂക്ഷിക്കുന്ന ഈ ഗോപികള് ഭൂമിയിലെ ശരീരധാരികളില് ഏറ്റവും ഉന്നതരാണ്. ജന്മഭയമുള്ള മഹർഷിമാരും ഞങ്ങളുമെല്ലാം ഈ ഭക്തിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവായി ജന്മമെടുക്കുന്നതിലും കൃഷ്ണകഥരസം രുചിക്കുന്നതിലാണ് സുഖം. ഈ കാട്ടില് വളര്ന്ന പാപബുദ്ധിയുള്ള സ്ത്രീകളും കൃഷ്ണനോടുള്ള പരമാത്മപ്രേമവും എവിടെ? അജ്ഞാനികളായിട്ടും കൃഷ്ണനെ ഭക്തിപൂര്വ്വം സേവിക്കുന്നവര്ക്കു അനുഗ്രഹം ലഭിക്കുന്നു; രാജാവിനെ സേവിക്കുന്നവര്ക്ക് അവന് അനുഗ്രഹം നല്കുന്നതുപോലെ. സുഹൃത്തെ, ഈ അത്യന്തപ്രേമം ദേവതകളിലും, സുഗന്ധമുള്ള കമലസമസ്ത്രീകളിലും, മറ്റൊന്നിലും ഇല്ല; രാസമഹോത്സവത്തില് കൃഷ്ണന് വ്രജനായികമാരുടെ കഴുത്ത് ചുറ്റിപ്പിടിച്ച് അവരെ പരിപൂര്ണരാക്കുമ്പോള് മാത്രമാണ് അത് ഉദിച്ചുയര്ന്നത്. വേദങ്ങള് അന്വേഷിക്കുന്ന മുക്തിപഥം തേടി സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെയും സദാചാരപഥത്തെയും ഉപേക്ഷിച്ച് മുകുന്ദനിലേക്കുള്ള വഴി സ്വീകരിച്ചവരുടെ പാദധൂളി ലഭിക്കാനായി ഞാന് ഈ വൃന്ദാവനത്തില് ഒരു പുല്ലായാലും ചെടിയായാലും വളര്ന്നാലും മതിയെന്നു ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മിയാലും സ്വയംസിദ്ധ യോഗിമാരാലുമെല്ലാം ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന കൃഷ്ണന്റെ പാദങ്ങള് ഹൃദയത്തോട് ചേര്ത്തു അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തതുകൊണ്ട് അവര് എല്ലാ ദുഃഖവും ഉപേക്ഷിച്ചു. നന്ദന്റെ വ്രജയിലെ സ്ത്രീകളുടെ പാദധൂളിക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ഞാന് നമസ്ക്കരിക്കുന്നു; അവര് ഹരിയുടെ മഹത്വം പാടുന്നത് മൂലം മൂന്നു ലോകങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ശുകദേവന് പറഞ്ഞു: അതിനു ശേഷം ഗോപിമാരോടും യശോദയോടും നന്ദനോടും വിടപറഞ്ഞ്, ഗോവാലന്മാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ഉദ്ധവന് തന്റെ രഥത്തിലേറി യാത്രയായി. അവന് യാത്രയാകുമ്പോള് നന്ദനും മറ്റുള്ളവരും വിവിധ വസ്തുക്കളുമായി ഉദ്ധവനെ സമീപിച്ച് സ്നേഹപൂര്വ്വം, കണ്ണുനീര് നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു: നമ്മുടെ മനസ്സുകള് എപ്പോഴും കൃഷ്ണന്റെ പാദപങ്കജങ്ങളില് വിശ്രമിക്കട്ടെ; നമ്മുടെ വചനം എപ്പോഴും അവന്റെ നാമങ്ങളെ മാത്രം പാടട്ടെ; നമ്മുടെ ശരീരം അവന്റെ സേവനത്തില് നമിക്കട്ടെ. നമ്മുടെ കര്മ്മങ്ങള് കൊണ്ട് എവിടെയായാലും കൃഷ്ണന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരമാകട്ടെ; നന്മയുള്ള കര്മ്മങ്ങളിലും ദാനങ്ങളിലും, കൃഷ്ണഭക്തി സ്ഥിരമായി നിലനില്ക്കട്ടെ. ഇങ്ങനെ കൃഷ്ണഭക്തിയില് ഗോവാലന്മാരുടെ ആദരവോടെ ഉദ്ധവന് വീണ്ടും കൃഷ്ണന്റെ കാവലോടെ മഥുരയിലേക്ക് മടങ്ങി. അവന് കൃഷ്ണനെ വന്ദിച്ചു, വ്രജവാസികളോടുള്ള ഭക്തിയാല് ഹൃദയം നിറഞ്ഞ് വസുദേവനും രാമനെയും രാജാവിനെയും ഉപഹാരങ്ങള് നല്കി ആദരിച്ചു. ശുകദേവന് പറഞ്ഞു: അതിനുശേഷം സൈരന്ധ്രിയായ കുഭ്ജയുടെ ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, അവളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനായി, സര്വ്വാത്മാവായ കൃഷ്ണന് അവളുടെ വീട്ടിലേക്കു പോന്നു. അവളുടെ ഭവനം അല്പം കൗതുകത്തിനും ആനന്ദത്തിനും അനുയോജ്യമായി മനോഹരമായ അലങ്കാരങ്ങളാല് സമൃദ്ധമായിരുന്നു; മുത്തുപൂക്കളും പതാകകളും തൂക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ശയനാസനങ്ങളും സുഖാസനങ്ങളും; ധൂപഗന്ധവും ദീപപ്രഭയും പുഷ്പസുഗന്ധവും നിറഞ്ഞു. കൃഷ്ണന് അകത്തു കടന്നതുകണ്ട് അവള് ലജ്ജയോടെ എഴുന്നേറ്റ്, യോഗ്യമായ രീതിയില് സമീപിച്ച്, കൂട്ടുകാരോടൊപ്പം അച്യുതനെ സ്നേഹപൂര്വ്വം സത്കരിച്ചു. ഉദ്ധവനെയും ആദരപൂര്വ്വം സ്വീകരിച്ചു; ഇരിപ്പിടം സ്പര്ശിച്ച് ഇരുന്നു; കൃഷ്ണന് ലോകാചാരപ്രകാരം അതിമനോഹരമായ ശയനത്തിലേയ്ക്ക് വേഗത്തില് കയറി. കുളിച്ചും, സുഗന്ധിതമായ എണ്ണയിടുകയും, മനോഹരവസ്ത്രം ധരിക്കുകയും, ആഭരണങ്ങള് അണിയുകയും, പുഷ്പമാലകളും സുഗന്ധികളും അണിഞ്ഞും, പാനസുപാരിത്യേകം ചവച്ചും, ലജ്ജയോടെ ചിരിച്ചും കണക്കു നോക്കുന്ന കാഴ്ചകളോടെ മാധവനോട് അവള് സമീപിച്ചു. കൃഷ്ണന് അവളെ കൈപിടിച്ച് ശയനത്തില് ഇരുത്തി, അവള് അന്നേ ആദ്യമായി ലജ്ജയോടെ ഇരിക്കുമ്പോള് തന്നെ, അവളോടൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു; അവള് പുണ്യഫലമായി കൃഷ്ണനെ സുഗന്ധിതം ആക്കി. പ്രേമാനലതിയില് കത്തുന്ന ഹൃദയവും, ആഗ്രഹപൂര്ണമായ കണ്ണുകളും, കൃഷ്ണന്റെ പാദസുഗന്ധം ആസ്വദിച്ച് അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; അവന്റെ കാലുകള് മസാജ് ചെയ്തു, അവനെ കെട്ടിപിടിച്ച് ദീര്ഘകാലത്തെ ദുഃഖത്തിന് വിരാമം കണ്ടെത്തി. പ്രാപിക്കുവാന് ദുർലഭനായ മോക്ഷനാഥനായ കൃഷ്ണനെ പ്രാപിച്ചിട്ടും, അവള് അവനോട് ചന്ദനം അര്പ്പിച്ച് ഒരു വരം ചോദിച്ചു: "കുഞ്ഞേ, നീ കുറേ ദിവസങ്ങള് ഇവിടെ തന്നെയിരിക്കുക; എന്റെ കൂടെ ആനന്ദിക്കണം; നിന്നെ വിട്ട് പോകുവാന് എനിക്കാവില്ല." അവളുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റി, അവളെയും ഉദ്ധവനെയും ആദരിച്ചു, സകലലോകനാഥനായ കൃഷ്ണന് തന്റെ പുണ്യഭവനത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. വിഷ്ണുവിനെ മഹാപൂജയോടെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായ വരം അപേക്ഷിക്കുന്നവന്, അതു ശുഭമില്ലെങ്കില്, അവന് ദുർബുദ്ധിയുള്ളവനാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.