ആ മനോഹരമായ ഗോകുലം ആഗ്നികർമ്മങ്ങൾ, സൂര്യപൂജ, അതിഥിസത്കാരം, പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും പിതൃങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും അർപ്പണങ്ങൾ, ധൂപവും ദീപങ്ങളും പുഷ്പമാലകളും നിറഞ്ഞു. ചുറ്റും പുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ കാനനങ്ങൾ വിരിയുകയും, പക്ഷികളുടെ ഗാനം മുഴങ്ങുകയും, ഹംസകളും വാലക്കോഴികളും താമരകളും നിറഞ്ഞ കുളങ്ങളും കാഴ്ചയെ അലങ്കരിക്കുകയും ചെയ്തു. അവിടെയെത്തിയപ്പോള് നന്ദന് കൃഷ്ണന്റെ പ്രിയ സുഹൃത്തായ ഉദ്ധവനെ സന്തോഷത്തോടെ അങ്കത്തിലേറ്റി, വാസുദേവനോടുള്ള ഭക്തിയോടെ ആദരിച്ചു. ഉദ്ധവന് യാത്രയുടെ ക്ഷീണം മാറ്റിയ ശേഷം, നന്ദന് ഉത്തമമായ ഭക്ഷണം നല്കി, മൃദുലമായ കിടക്കയില് ഇരുത്തി, പാദസേവനവും മറ്റു സേവനങ്ങളും അർപ്പിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു. “നമ്മുടെ സുഹൃത്ത്, ശൂരപുത്രന് സുഖമായിരിക്കുന്നു എന്നാണോ? കുടുംബത്തോടും മക്കളോടും ചുറ്റപ്പെട്ട്, വല്ലതും ദോഷമില്ലാതെ, സൗഹൃദത്തില് സ്ഥിരതയോടെ ഉണ്ടോ?” എന്ന് നന്ദന് ചോദിച്ചു. “ഭാഗ്യവശാല്, സദാ ധാർമ്മിക യദുക്കളെ ദ്വേഷിച്ചിരുന്ന കംസനും അവന്റെ അനുചിതരും തങ്ങളുടെ തന്നെ ദുഷ്ടത കൊണ്ട് നശിച്ചിരിക്കുന്നു. കൃഷ്ണന് ഇനിയും ഞങ്ങളെയും—അമ്മയെ, സുഹൃത്തുക്കളെ, ഗോപന്മാരെ, ഗ്രാമത്തെയും, സ്വന്തം പ്രിയപ്പെട്ടവരെയും, പശുക്കളെയും, വൃന്ദാവനത്തെയും, ആ മലെയും—ഓര്ക്കുന്നുണ്ടോ? ഗോവിന്ദന് ഒരിക്കല് എങ്കിലും തിരിച്ചു വന്ന് തന്റെ ജനങ്ങളെ കാണുമോ? അങ്ങനെ വന്നാല് നാം അവന്റെ മനോഹരമായ മൂക്കും പുഞ്ചിരിയോടെയുള്ള കണ്ണുകളും ഉള്ള മുഖം വീണ്ടും കാണാം. കാടിലെ തീയില് നിന്നും, കാറ്റിലും മഴയിലും, കാട്ടുപോത്തുകളിലും പാമ്പുകളിലും, കടന്നുപോകാനാവാത്ത ഭീഷണികളിലും മരണം വരെ—even from death itself—കൃഷ്ണന്, ആ മഹാത്മാവ്, ഞങ്ങളെ രക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. കൃഷ്ണന്റെ വീര്യപ്രകടനങ്ങളും, കളിയോടെയുള്ള കണ്മുട്ടികളും, ചിരിയും വാക്കുകളും ഓർക്കുമ്പോൾ, പ്രിയമേ, നമ്മുടെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും മന്ദമാവുന്നു. മുകുന്ദന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങൾ അലങ്കരിച്ച നദികളും മലകളും കാടുകളും, അവിടെ അവനെ കളിക്കുന്നതും നമ്മൾ കണ്ടതുമാണ്, അതിലേക്കാണ് നമ്മുടെ മനസ്സ് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നത്. കൃഷ്ണനും രാമനും, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരായവൻമാർ, ദൈവത്തിന്റെ ഒരു മഹത്തായ ഉദ്ദേശ്യത്തിനായി ഇവിടെ വന്നതാണെന്ന് ഗർഗൻ പറഞ്ഞതുപോലെ എനിക്ക് തോന്നുന്നു. പത്തായിരം ആനകളുടെ ശക്തിയുള്ള കംസനും, കുസ്തികളും, കുഞ്ചരാധിപനും—ഇവരെല്ലാം സിംഹം മൃഗങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന പോലെ കൃഷ്ണൻ എളുപ്പത്തിൽ ജയിച്ചു. വലിയ വില്ലിനേക്കാൾ ശക്തിയുള്ള മൂന്ന് താളവൃക്ഷങ്ങൾ ഒറ്റ കൈകൊണ്ട് ഉന്മൂലനം ചെയ്തു, ഏഴ് ദിവസം പർവ്വതം ചുമന്നു. പ്രലമ്പ, ധേനുക, അരിഷ്ട, തൃണാവർത്ത, ബക മുതലായ ദേവാസുരവിജയികളായ അസുരന്മാരെ പോലും കളിയിലായിട്ടാണ് അവൻ ഇവിടെ സംഹരിച്ചത്. ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്തുകൊണ്ട്, കൃഷ്ണനിൽ മനസ്സ് മുഴുവനും ലയിച്ച നന്ദന് പ്രേമഭാവത്തിൽ മൗനമായി ഇരുന്നു, ആകുലതയിൽ മുങ്ങി. യശോദാ മകനായ കൃഷ്ണന്റെ കഥകൾ കേൾക്കുമ്പോൾ കണ്ണുകളിൽ കണ്ണുനീരും, സ്നേഹപൂർണ്ണമായ സ്തനങ്ങളിൽ പാൽകൂടി ഒഴുകി. നന്ദനും യശോദയും കൃഷ്ണനോടുള്ള അതിശയമായ പ്രേമം കണ്ട ഉദ്ധവന് ആനന്ദത്തോടെ നന്ദനോട് പറഞ്ഞു: “നിങ്ങളാണ് ശരിക്കും ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പുണ്യവാന്മാർ. നിങ്ങളുടെ മനസ്സ് ഈ വിധം സർവ്വഗുരുവായ നാരായണനിൽ ഏകാഗ്രമായിരിക്കുന്നു. രാമനും മുകുന്ദനും ഈ സൃഷ്ടിയുടെ വിത്തും ഗർഭവുമാണ്—പുരുഷനും ആദിപ്രകൃതിയും. എല്ലാ ജിവികളിലും അവർ തന്നെ ജ്ഞാനവും ഐശ്വര്യവും ഉള്ള പുരാതനാധിപന്മാർ, മറ്റൊന്നിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തരായവരും. മരണംവരുമ്പോൾ ഒരു ക്ഷണത്തേക്കെങ്കിലും—even with an impure mind—അവനിൽ ചിന്തയേര്ക്കുന്നവനെ, കർമ്മസംചയം ഉടനെ ദൂരീകരിച്ച്, ബ്രഹ്മംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന അവൻ പരമഗതിയിലേക്കു നയിക്കുന്നു. എല്ലാറ്റിനും കാരണമാവുന്ന നാരായണനിൽ, മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ചു എല്ലാ ജീവികൾക്കും വേണ്ടി വന്നവനിൽ, നിങ്ങൾ ഹൃദയം അർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, അതിനേക്കാൾ വലിയ പുണ്യം എന്തുണ്ട്? വളരെ അധികം വൈകാതെ അച്യുതൻ, സാത്വതരുടെ നാഥൻ, വ്രജയിലേക്കു വരും; മാതാപിതാക്കൾക്കു സന്തോഷം നൽകും. സാത്വതരുടെ ശത്രുവായ കംസനെ അരങ്ങിൽ സംഹരിച്ച ശേഷം, കൃഷ്ണൻ നിങ്ങളോടു വാഗ്ദാനം ചെയ്തതെല്ലാം നിർവഹിക്കും. അതിനാൽ, മഹാഭാഗ്യശാലികളേ, ദുഃഖിക്കേണ്ട; കൃഷ്ണനെ അടുത്ത് തന്നെ കാണും. അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹൃദയത്തിൽ, ആകാശത്തിലെ പ്രകാശംപോലെ, വസിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ അവനു ആരും പ്രിയവുമല്ല, ദ്വേഷ്യനുമല്ല; ഉന്നതനും താഴ്ന്നവനും തുല്യനും തുല്യമല്ലാത്തവനും ഇല്ല; അവൻ എല്ലാവരോടും സമമാണ്. അവനു അമ്മയുമില്ല, അച്ഛനും ഇല്ല, ഭാര്യയുമില്ല, മക്കളുമില്ല; സ്വന്തം വേറെയും മറ്റുള്ളവരേയും ഇല്ല; ശരീരവും ജനനവും ഇല്ല. ലോകത്തിലെ സദാസദ്മിശ്രിതമായ പ്രവൃത്തികളിൽ അവനു യാതൊരു ബന്ധവും ഇല്ല; എങ്കിലും, കളിക്കുവാനായി, സദ്വര്തമാന്മാരെ രക്ഷിക്കുവാൻ അവൻ അവതരിക്കുന്നു. ഗുണാതീതനായിട്ടും, സത്ത്വം, രാജസ്, തമസ്സെന്ന മൂന്നു ഗുണങ്ങളും ധരിച്ചു കളിച്ചുകൊണ്ട്, അവൻ സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം ചെയ്യുന്നു, ജനനം ഇല്ലാതെയും. തേനീച്ചയുടെ കാഴ്ചയിൽ ഒന്നിനെ കറങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെ, മനസ്സിൽ, അഹംഭാവം മൂലം ആത്മാവ് കര്ത്താവായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. അനുഗ്രഹീതരായവരേ, അവൻ നിങ്ങളുടെ മകനായതിലുമധികം, ഹരി എല്ലാവരുടെയും മകനും ആത്മാവും അച്ഛനും അമ്മയും അധിപതിയും ആണ്. കാണുന്നതും കേൾക്കുന്നതും, ഭൂതം, വർതമാനം, ഭാവി; ചലനശീലിയും അചലവും, വലുതും ചെറുതും—അക്ഷരമായ സത്യം ഒഴികെ ഒന്നിനും മൂല്യമില്ല; അവൻ മാത്രമാണ് സാക്ഷാൽ പരമാത്മാവ്. ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, കൃഷ്ണന്റെ സുഹൃത്തായ നന്ദന്ക്കു രാത്രികാലം കടന്നു. ഗോകുലത്തിലെ സ്ത്രീകൾ എഴുന്നേറ്റ്, വിളക്കുകൾ പരിശോധിച്ചു, ഗൃഹദേവതകളെ പൂജിച്ചു, പിന്നെ തൈര് ചുരണ്ടാൻ തുടങ്ങി. അവർ കങ്കണങ്ങളും പുഷ്പമാലകളും ധരിച്ചു, കയറ്റം വലിക്കുമ്പോൾ കമരം, മാര്ബ്, മാല, കാത്, ചീവി—all moved gracefully—ചുവന്ന കുങ്കുമം പൂശിയ മുഖം പ്രകാശിച്ചു. വ്രജസ്ത്രീകൾ കമലനയനന്റെ ഗാനം പാടുമ്പോൾ, അവരുടെ ശബ്ദം ആകാശത്തെയും തൊട്ട്; തൈര് ചുരണ്ടുന്ന ശബ്ദത്തോടൊപ്പം അശുഭം എല്ലാം ദിശകളിൽ നിന്ന് അകറ്റി. സൂര്യോദയത്തോടെയും, കൃഷ്ണൻ പ്രത്യക്ഷനായതോടെയും, വ്രജവാസികൾ നന്ദന്റെ വാതിൽക്കൽ ഒരു പൊന്നുനിറഞ്ഞ രഥം കണ്ടു, “ഇത് ആരുടേത്?” എന്നു ചോദിച്ചു. “അക്രൂരൻ വന്നിട്ടുണ്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റാരോ, കംസന്റെ ഉദ്ദേശം നിറവേറ്റാൻ—for whom our കൃഷ്ണൻ, കമലനയനൻ, മഥുരയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി?” “നമ്മുടെ നാഥന്റെ സന്തോഷത്തിനായി അവൻ എന്ത് പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യും?” സ്ത്രീകൾ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഉദ്ധവൻ പ്രഭാതകൃത്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി അവിടെ എത്തി. കൃഷ്ണന്റെ സുഹൃത്തായ ഉദ്ധവനെ വ്രജസ്ത്രീകൾ കണ്ടു; ദീർഘബാഹു, പുതിയ കമലനയനൻ, പീതാംബരം ധരിച്ചവൻ, കമലമാലയാലങ്കൃതൻ, മുഖം പുഷ്പിച്ച കമലപോലെ, കാതിലഭൂഷണങ്ങൾ പ്രകാശിക്കുന്നവൻ. “നാം നിങ്ങളെ യദുനാഥന്റെ ഉപാസകനായി അറിയുന്നു; കർത്താവിന്റെ മാതാപിതാക്കൾക്ക് പ്രിയമായ കാര്യം ചെയ്യാൻ അയച്ചവൻ.