സുഹൃത്തുക്കളേ, ലോകത്തിലെ ആത്മാക്കളേ, നിങ്ങളുടെ ദൃഷ്ടി ഒരിക്കലും പക്ഷപാതപരമായതല്ല; നിങ്ങള് എല്ലാവരോടും സമഭാവനയുള്ളവരാണ്—even നിങ്ങളെ ആരാധിക്കുന്നവരോടും, നിങ്ങളാല് ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവരോടും പോലും. ഇപ്പോള് നിങ്ങളുടെ ദാസനോട് ആജ്ഞാപിക്കൂ—ഞാന് എന്ത് ചെയ്യണം? നിങ്ങളില്നിന്ന് ഉപദേശം ലഭിക്കുന്നത് ഒരാള്ക്ക് ലഭിച്ചേക്കാവുന്ന ഏറ്റവും വലിയ അനുഗ്രഹമാണ്. ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ചുകൊണ്ട്, രാജാവേ, സുദാമാ സന്തോഷപൂര്വ്വം ഉത്തമവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ പുഷ്പങ്ങളാല് നിർമ്മിച്ച ഹാരങ്ങള് സമര്പ്പിച്ചു. ആ ഹാരങ്ങളാല് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് സന്തോഷിച്ച കൃഷ്ണനും ബാലരാമനും അവരുടെ കൂട്ടുകാരോടൊപ്പം, ഭക്തിപൂര്വ്വം നമസ്കരിച്ചുവെന്നതിനാല് സുദാമായ്ക്ക് വരം നല്കി. അവന് അവിടുത്തെ അഖണ്ഡമായ ഭക്തിയും ഭഗവത്ഭക്തന്മാരോടുള്ള സൗഹൃദവും എല്ലാ ജീവികളോടും പരമകാരുണ്യവും വേണമെന്ന് അഭ്യര്ത്ഥിച്ചു. അങ്ങനെ, അവന് അഭിലഷിച്ച വരവും അവന്റെ വംശം വര്ദ്ധിപ്പിക്കുന്ന സമ്പത്തും, ശക്തിയും ദീര്ഘായുസും കീര്ത്തിയും തേജസ്സും നല്കി, കൃഷ്ണനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൂത്ത സഹോദരന് ബാലരാമനും യാത്രയായി. ഇതോടെ, 'നഗരപ്രവേശം' എന്ന പേരിലുള്ള പതിനൊന്നാം അധ്യായം, ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിന്റെ പത്താം സ്കന്ധത്തിലെ ആദ്യപാദത്തില് സമാപിക്കുന്നു. ശുകദേവന് തുടര്ന്നു: പിന്നീട് കുബ്ജയോടും, വില്ല് തകർത്തതിലും, മല്ലരംഗം ഒരുക്കിയതിലും കൃഷ്ണന് ദയ കാണിച്ചു. രാജമാര്ഗ്ഗത്തിലൂടെ മാധവന് സഞ്ചരിക്കുമ്പോള്, സുഗന്ധമുള്ള മഷി നിറച്ച ഒരു പാത്രം എടുത്തുകൊണ്ടു പോകുന്ന, മനോഹരമുഖമുള്ള യുവതി കുബ്ജയെ അവന് കണ്ടു. കൃഷ്ണന് ഹസിച്ചു, സന്തോഷപൂര്വ്വം അവളോടു ചോദിച്ചു: "ആരാണീ സുന്ദരിയേ? ഇതെന്ത് സുഗന്ധമുള്ള മഷി? ആര്ക്കുവേണ്ടിയാണീ ജോലി? ദയവായി ഞങ്ങള്ക്കു വ്യക്തമാക്കൂ. ഈ ഉത്തമമായ മഷി ഞങ്ങളുടെ ശരീരത്തില് പുരട്ടൂ; അങ്ങനെ ചെയ്താല് നിന്റെ ഭാഗ്യം ഉടനെ വര്ദ്ധിക്കും." സൈരന്ധ്രി മറുപടി പറഞ്ഞു: "സുന്ദരനേ, ഞാന് കംസന് അംഗീകരിച്ച ദാസിയാണ്; എന്റെ പേര് ത്രിവക്ര. മഷി തയ്യാറാക്കുന്നതാണ് എന്റെ ജോലി, ഇത് ഭൂജരാജാവിന് വളരെ പ്രിയം. നിങ്ങളെ കൂടാതെ മറ്റാര്ക്കും ഇത് യോജിച്ചില്ല." കൃഷ്ണന്റെയും ബാലരാമന്റെയും സൗന്ദര്യവും ആകര്ഷണവും, മധുരമായ പുഞ്ചിരിയും വാക്കുകളും കാഴ്ചകളും കുബ്ജയെ ആകര്ഷിച്ചു. അവള് സമൃദ്ധമായ മഷി ഇരുവരുടെയും ശരീരത്തില് പുരട്ടിയതോടെ, അവരുടെ രൂപം പുതിയ നിറത്തില് ദീപ്തിയോടെ 더욱 മനോഹരമായി. ഭഗവാന് സന്തോഷത്തോടെ, അവളെ നേരെ നിവര്ത്താന് തീരുമാനിച്ചു—തനിക്കു ദര്ശനം ലഭിച്ചാല് ലഭിക്കാവുന്ന ഫലം ഇങ്ങനെയാണെന്നു ലോകത്തിന് കാണിക്കാനായിരുന്നു അത്. കൃഷ്ണന് തന്റെ കാലുകള് അവളുടെ കാലുകളില് വെച്ചു, കൈയുടെ വിരലുകള് കൊണ്ട് താടിയെ ഉയര്ത്തി അവളെ നേരെ നിവര്ത്തി. മുകുന്ദന്റെ സ്പര്ശനത്തില് അവളുടെ ശരീരം നേരായും ഭംഗിയുള്ളതുമായി, വിശാലമായ അരയും പുഷ്ടമായ വക്ഷസ്സും ഉള്ള മനോഹരിയായി അവള് ഉടനേ മാറി. സൗന്ദര്യവും ഗുണവും ദാനശീലവും ലഭിച്ച അവള് കൃഷ്ണന്റെ മേല് വസ്ത്രം പിടിച്ചു, ഉത്സുകതയോടെ പുഞ്ചിരിച്ച് പറഞ്ഞു: "വീരാ, എന്റെ വീട്ടിലേക്കു വരൂ; നിങ്ങളെ വിട്ടു വിടാന് എനിക്ക് കഴിയില്ല. എന്റെ ഹൃദയം ഉണര്ന്നു; ഭഗവാനേ, ദയവായി എന്നെ അനുഗ്രഹിക്കൂ." ഇങ്ങനെ അവള് അപേക്ഷിച്ചപ്പോള്, ബാലരാമനും അനുയായികളും നോക്കിനില്ക്കെ, കൃഷ്ണന് ഹസിച്ചു മറുപടി പറഞ്ഞു: "സുന്ദരിയേ, പുരുഷഹൃദയങ്ങളെ ആകര്ഷിക്കുന്നവളേ, ഞങ്ങളുടെ ഉദ്ദേശ്യം പൂര്ത്തിയാകുമ്പോള് ഞങ്ങള് നിന്നോടു വരും; അപ്പോള് നീ ഞങ്ങള്ക്കു ആശ്രയമായിരിക്കും." ഇങ്ങനെ സ്നേഹപൂര്വ്വം വാക്കുകള് പറഞ്ഞു കൃഷ്ണന് വ്യാപാരികളുടെ വഴിയിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോയി. ബാലരാമനോടൊപ്പം ജനങ്ങള് പലവിധ സമ്മാനങ്ങളും, വെറ്റിലയും ഹാരങ്ങളും സുഗന്ധങ്ങളും നല്കി ആദരിച്ചു. കൃഷ്ണനെ കണ്ടും ഓര്ത്തും ഗോപികള് അതീവ ആകുലരായി, തങ്ങളെയും വസ്ത്രങ്ങളെയും അലങ്കാരങ്ങളെയും മറന്നുപോയി—അവള് ചിത്രരൂപങ്ങളായി മാറിയതുപോലെ. അനന്തരം അച്യുതന് നഗരവാസികളോട് വില്ലിന്റെ സ്ഥലം ചോദിച്ചു, അകത്തു കടന്നു, അത്ഭുതകരമായ ഒരു വില്ല് കണ്ടു—ഇന്ദ്രന്റെ വില്ലിനെപ്പോലെയായിരുന്നു അത്. നിരവധി ആളുകള് കാവലിരുത്തി, അതിനെ ആരാധിച്ചു, അതിന് മഹത്തായ തേജസ്സും ഉണ്ടായിരുന്നു. കാവല്ക്കാരന്മാര് തടഞ്ഞിട്ടും കൃഷ്ണന് ശക്തിയോടെ വില്ല് എടുത്തു. ഇടതുകൈകൊണ്ട് കളിയോടെ വില്ല് ഉയര്ത്തി, ഒരുമുറിയിലൊന്നു ചേര്ത്തു, അതിനെ വേഗത്തില് വലിച്ചു, മഹാബലശാലിയായ കൃഷ്ണന് വില്ല് നടുവില് തകർത്തു—ആന ഒരു കപ്പിന്മുള തകര്ക്കുന്നതുപോലെ. വില്ല് തകര്ന്ന ശബ്ദം ആകാശവും ഭൂമിയും എല്ലാ ദിശകളും നിറച്ചു; അതു കേട്ട കംസന് ഭയവും ആശങ്കയും നിറഞ്ഞു. കാവല്ക്കാരന്മാരും അവരുടെ അനുയായികളും, 'പിടിക്കൂ! കൊല്ലൂ!' എന്നു വിളിച്ച്, ക്രോധത്തോടെ കൃഷ്ണനെയും ബാലരാമനെയും ആക്രമിക്കാനായി ഓടിയെത്തി. അവരുടെ ശത്രുത കാണുമ്പോള് കൃഷ്ണനും ബാലരാമനും കോപിച്ചു, വില്ലിന്റെ തകർന്ന ഭാഗങ്ങള് എടുത്ത് അവരെ സംഹരിച്ചു. കംസന് അയച്ച സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ച ശേഷം ഇരുവരും സന്തോഷത്തോടെ മന്ദപത്തില് നിന്ന് പുറത്തേക്കു പോയി, നഗരത്തിന്റെ ഭംഗി ആസ്വദിച്ചു. നഗരവാസികള് അവരുടെ അത്ഭുതകരമായ വീര്യവും തേജസ്സും ധൈര്യവും രൂപവും കണ്ടു, അവരെ ദേവന്മാരില് ഏറ്റവും ഉന്നതരെന്നു കരുതി. ഇരുവരും സ്വേച്ഛയോടെ നഗരത്തിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചു; സൂര്യന് അസ്തമിച്ചപ്പോള് കൃഷ്ണനും ബാലരാമനും ഗോപന്മാരോടൊപ്പം നഗരത്തില് നിന്നു തങ്ങളുടെ രഥത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. മുകുന്ദനില്നിന്ന് വേര്പിരിഞ്ഞതിന്റെ ദുഃഖത്തില് ഗോപികള് മാതുരയില് ഹൃദയപൂര്വ്വം ആശംസകള് അര്പ്പിച്ചു; പുരുഷോത്തമന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ട്, ലക്ഷ്മി മറ്റെല്ലാവരെയും ഉപേക്ഷിച്ചു, അദ്ദേഹത്തേ മാത്രം ആഗ്രഹിച്ചു. അവരുടെ കാലുകള് കഴുകി, പാല്കലര്ന്ന അന്നം കഴിച്ച്, കംസന്റെ ഉദ്ദേശം മനസ്സിലാക്കി, സന്തോഷത്തോടെ രാത്രി ചെലവഴിച്ചു. കംസന് വില്ല് തകര്ന്നതും തന്റെ കാവല്ക്കാരന്മാര് കൊല്ലപ്പെട്ടതും, ഗോവിന്ദനും രാമനും കാഴ്ചവെച്ച അത്ഭുതങ്ങള് കേട്ടു, അത്യന്തം ഭയപ്പെട്ട് ഉറങ്ങാനാവാതെ, ദുഷ്പ്രതീക്ഷകളാല് മനസ്സു അലഞ്ഞു. മരണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളായ അനേകം ശകുനങ്ങളും യാഥാര്ത്ഥ്യത്തില് കണ്ടു, ചിലത് ഭ്രമയിലും. തന്റെ പ്രതിബിംബത്തില് തല കാണാതിരിക്കുകയും, കാണുമ്പോള് രണ്ടായി കാണുകയും, നക്ഷത്രങ്ങളില് കപടത്വം കാണുകയും ചെയ്തു. തനിക്കു തനിക്കു തന്നെ നിഴലില് വിടവ് കാണുകയും, ശ്വാസം കേള്ക്കാതിരിക്കുകയും, മരങ്ങളില് പൊന്നും, തന്റെ കാല്പ്പാടുകള് കാണാതായതും ശ്രദ്ധിച്ചു. സ്വപ്നത്തില് മരിച്ചവരെ അണയുകയും, കഴുതയെ കയറിയും, ദുഃഖിതനായി നലദമാല ധരിച്ച് എണ്ണ പുരട്ടി നഗ്നനായി അലയുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെയായ ശകുനങ്ങള് സ്വപ്നത്തിലും ജാഗ്രതയിലും കണ്ടു, മരണഭീതിയില് വിറെച്ചു, ഉറങ്ങാനാവാതെ അവന്റെ മനസ്സില് ദുഃഖം നിറഞ്ഞു. രാത്രി കടന്നുപോയി, സൂര്യോദയമായപ്പോള് കംസന് വലിയൊരു മല്ലരംഗോത്സവം ഒരുക്കി. പുരുഷന്മാര് മല്ലരംഗം അലങ്കരിച്ചു, മൃദംഗങ്ങളും വാദ്യങ്ങളും മുഴങ്ങി, വേദികള് ഹാരങ്ങളും പതാകകളും വസ്ത്രങ്ങളും തോറണങ്ങളും കൊണ്ട് ഭംഗിയാക്കി.