അച്യുതന് പക്കല് നിന്നുകൊണ്ടു നൃത്തവും ഗാനവും ആസ്വദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ഗോപികകള് അണിയിച്ചിരുന്ന കിങ്കിണികളുടെയും കട്ടികളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുമ്പോള്, അവരുടെ ക്ഷീണവും തളര്ച്ചയും അകറ്റാന് ഒരു ഗോപിക അച്യുതന്റെ കമലഹസ്തം തന്റെ ഉരസ്സില് വെച്ചു ആശ്വാസം തേടി. അച്യുതനെ, ശ്രീദേവിയുടെ ഏകാന്ത സഖാവായ പ്രിയതാമനെ, ഗോപികകള് കഴുത്തില് കൈകള് ചുറ്റി, ഗാനമാലകള് പാടിക്കൊണ്ട്, അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം ആനന്ദം പങ്കുവെച്ചു. കമലപുഷ്പം പോലുള്ള കാതിലാകുകളും, ചുരുളിയുള്ള മുടിയും, വിയര്പ്പില് തിളങ്ങുന്ന കവിളുകളും, മുഖം ഉജ്ജ്വലമായും, കങ്കണങ്ങള് കിങ്കിണികള് മുഴങ്ങുന്ന സംഗീതം കൊണ്ട്, ഗോപികകള് കൃഷ്ണന് കൂടെ നൃത്തം ചെയ്തു. അവരുടെ മുടിയില് പുഷ്പമാലകള് ഉണങ്ങിയതും, പശുപാലകന്റെ കാടില് തേനീച്ചകള് പാടുന്ന ശബ്ദത്തോടൊപ്പം, ആസ്വാദനത്തിന്റെ ഉല്ലാസം നിറഞ്ഞു. അങ്ങനെയായിരുന്നു അച്യുതന് വ്രജയിലെയുള്ള സുന്ദരികളുമായി ചേർന്ന്, അലിംഗനം, ഹസ്തസ്പര്ശം, സ്നേഹപരമായ ദൃഷ്ടി, കളിയുള്ള ചിരി, ഉല്ലാസമുള്ള പുഞ്ചിരി എന്നിവയിലൂടെ, ശ്രീദേവിയുടെ നാഥന് ആഹ്ലാദം അനുഭവിച്ചത്, ഒരു ബാലന് തന്റെ പ്രതിഭാസത്തോടുള്ള ആനന്ദം പോലെ. കൃഷ്ണന്റെ അംഗസ്പര്ശത്തില് ആനന്ദം കൊണ്ടു അവരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് അതിരു കടന്നു; മുടി, വസ്ത്രം, ഉരസ്സിന്റെ കട്ടികള് അഴുകി, വീണുപോയ പുഷ്പമാലകളും, ആഭരണങ്ങളും പുനരാലയിക്കാനാവാതെ, വ്രജയിലെ ഗോപികകള് കുലപതി യായ കുരുश्रेष्ठന് ക്ക്, ആഹ്ലാദത്തില് മുഴുകി. കൃഷ്ണന്റെ ഈ ലീലകളെ കണ്ട ആകാശത്തിലെ ദേവസ്ത്രിയര് വിസ്മയത്തിലും മോഹത്തിലും മുങ്ങി; ചന്ദ്രനും അവന്റെ അനുയായികളും അത്ഭുതത്തിലായി. കൃഷ്ണന് സ്വയം തൃപ്തനായതും, തന്റെ ലീലാശക്തിയാല് ഓരോ ഗോപികയ്ക്കും തുല്യമായ അനേകം രൂപങ്ങള് എടുത്തു, അവരോടൊപ്പം ആനന്ദം പങ്കുവെച്ചു. വളരേ കളിയും ഉല്ലാസവും കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചപ്പോള്, കൃഷ്ണന് കരുണയും സ്നേഹവും കൊണ്ട്, തന്റെ ശാന്തമായ ഹസ്തം കൊണ്ട് അവരുടെ മുഖം സ്നേഹപൂര്വം തുടച്ചു. ഗോപികള് കൃഷ്ണന്റെ കമലഹസ്തസ്പര്ശം ലഭിച്ച സന്തോഷത്തില്, സ്വര്ണ്ണക്കാതിലാകവും മുടിയും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച കവിളുകള്, മധുരമായ പുഞ്ചിരിയും ദൃഷ്ടിയും നല്കി, പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്റെ മഹത്വം പാടിക്കൊണ്ടു. അവരുടെ പുഷ്പമാലകള് ഉരസ്സിലെ കുങ്കുമം കൊണ്ട് ചുരണ്ടപ്പെട്ടതും, കൃഷ്ണന് അവരെ ചുറ്റി, ഗന്ധര്വ്വരുടെ കൂട്ടം പിന്തുടരുമ്പോള്, ഒരു തളര്ന്ന ആന ഡാമം പൊട്ടിച്ച് ജലത്തില് പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ, കാടിലേക്ക് കടന്നു. അവിടെ, യുവതികള് കൃഷ്ണനെ സ്നേഹപൂര്വം കുളിപ്പിക്കുകയും, ചുറ്റും നിന്നു പ്രേമപൂര്വം നോക്കുകയും, ദേവതകള് പുഷ്പങ്ങള് ചൊരിയുകയും, സ്വയം ആനന്ദം നിറഞ്ഞ നാഥന് ആനയുടെ രാജാവിനെപ്പോലെ ലീലകള് നടത്തി. കൃഷ്ണന്റെ കാടില്, കരയും ജലവും, പുഷ്പങ്ങളുടെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ ദിശകളില് അവന് സന്തോഷം നിറഞ്ഞ സ്ത്രീകളുടെ കൂട്ടത്തോടെ, ഉരസ്സിലെ ആനയുടെ പോലെ, സഞ്ചരിച്ചു. ചന്ദ്രികയുടെ കിരണങ്ങള് കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച രാത്രികളില്, വാഗ്ദാനത്തിന് വിശ്വസ്തനായ കൃഷ്ണന്, പ്രേമഭരിത സ്ത്രീകളുടെ കൂട്ടത്തില് ആനന്ദം പങ്കുവെച്ചു; തന്റെ ആസക്തി അകത്തേക്ക് ആഴ്ത്തി, ശാരദകാലത്തിന്റെ കാവ്യരസം ആസ്വദിച്ചു. അപ്പോള് രാജാവ് പരിചിത്ത് ചോദിച്ചു: ധര്മം സ്ഥാപിക്കാനും അധര്മം അകറ്റാനും ലോകനാഥന് സ്വയം അവതരിക്കുന്നു. എങ്കില്, ധര്മത്തിന്റെ പരിധികള് പറഞ്ഞതും, ചെയ്തതും, സംരക്ഷിച്ചതും ആഗോളനായ കൃഷ്ണന് എങ്ങനെ മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാര്യമാരെ സ്പര്ശിച്ചു? യദുക്കളുടെ നാഥന് സ്വയം തൃപ്തനായതും, അപവാദമുണ്ടാക്കുന്ന പ്രവര്ത്തി ചെയ്തതും, അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം എന്തായിരുന്നു? ദയവായി ഈ സംശയം നീക്കി തരിക. ശുകന് പറഞ്ഞു: ദേവതകളില് ധര്മത്തിന്റെ ലംഘനവും ധീരമായ പ്രവര്ത്തികളും കാണപ്പെടുന്നു; ശക്തന്മാര്ക്ക് തെറ്റില്ല, അഗ്നി എല്ലാം ദഹിക്കുന്നതുപോലെ. ലോകനാഥന് അല്ലാത്തവര് ഇതിനെ അനുകരിക്കരുത്, ചിന്തയിലും ചെയ്യരുത്; അജ്ഞാനത്തില് ചെയ്താല് അവന് നശിക്കുന്നു, സമുദ്രത്തിലെ വിഷം കൊണ്ടു രുദ്രന് ദുഷ്ടി അനുഭവിച്ചതുപോലെ. ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകളും, ചിലപ്പോള് പ്രവര്ത്തികളും സത്യമാണു; ജ്ഞാനികള് വാക്കുകളും കര്മ്മങ്ങളും യുക്തിക്ക് അനുസരിച്ചവ മാത്രം അനുകരിക്കണം. അവരുടെ കര്മ്മങ്ങള് കൗശലത്തോടെയാണ്; വ്യക്തിപരമായ ഉദ്ദേശം ഇല്ല; അഹങ്കാരമില്ലാത്തവര്ക്ക് ദോഷമില്ല, പ്രതികൂലമായെങ്കിലും. എല്ലാ ജീവികളെയും — മൃഗങ്ങള്, മനുഷ്യര്, ദേവതകള് — നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നവരാണ്; നല്ലതും ചീത്തയും അവരോട് ബന്ധപ്പെട്ടു. കൃഷ്ണന്റെ കമലപാദധൂളി സേവനംകൊണ്ട് തൃപ്തരായ, യോഗശക്തിയാല് കര്മ്മബന്ധങ്ങള് അകറ്റിയ സന്യാസികള് സ്വതന്ത്രമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവന് ഇച്ഛയാല് ശരീരം സ്വീകരിച്ചാലും, ബന്ധം ഉണ്ടാകില്ല. അവന് എല്ലാ ജീവികളിലും — ഗോപികള്, അവരുടെ ഭര്ത്താക്കന്മാര്, എല്ലാവരും — വസിക്കുന്നു; അവന് നിമിത്തം ഈ ശരീരത്തില് ലീലകള് നടത്തുന്നു. ജീവികള്ക്ക് അനുകൂലമായി, അവന് മനുഷ്യശരീരം സ്വീകരിച്ച് ഇത്തരം ലീലകള് ചെയ്യുന്നു; അവ കേള്ക്കുന്നവര് അവനോടു ഭക്തി പ്രാപിക്കുന്നു. വ്രജവാസികള് കൃഷ്ണന്റെ മായയാല് മയങ്ങുകയും, തങ്ങളുടെ പക്കല് നിന്നവരെ തങ്ങളുടെ ഭര്ത്താക്കന്മാരാണെന്ന് കരുതുകയും ചെയ്തു. ബ്രഹ്മരാത്രി അവസാനിച്ചപ്പോള്, കൃഷ്ണന്റെ അനുമതിയോടെ, പ്രിയപ്പെട്ട ഗോപികള് അങ്ങേയറ്റം വിറയുന്ന മനസ്സോടെ, വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി. വ്രജഭാര്യകള് വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ഉണ്ടായ ഈ ലീലാ കഥ വിശ്വാസപൂര്വം കേള്ക്കുന്നവരും പറയുന്നവരും, അതിമനോഹരമായ ഭക്തി പ്രാപിക്കുകയും, ജ്ഞാനികള് ഹൃദയത്തിലെ കാമരോഗം വേഗത്തില് അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. ശുകന് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ഒരു ദേവോത്സവത്തിനിടെ, പശുപാലകര് ആവേശത്തോടെ, കാളകളെ കയറ്റി, അംബികാ കാടിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ, സരസ്വതിയില് കുളിച്ച ശേഷം, ശക്തനായ പശുപതിയെ, അംബികാ ദേവിയെ ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചു. കൗശലത്തോടെ, പശുക്കളും, പൊന്നും, വസ്ത്രവും, തേയും, അന്നവും ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അർപ്പിച്ചു: "ദൈവം ഞങ്ങളോട് പ്രസന്നനാകട്ടെ" എന്ന് പറഞ്ഞു. സരസ്വതിയുടെ തീരത്ത്, വെള്ളം കുടിച്ച്, വ്രതം പാലിച്ച്, നന്ദന്, സുനന്ദന് തുടങ്ങിയ ഭാഗ്യശാലികള് ആ രാത്രി ചെലവഴിച്ചു. അങ്ങനെയിരിക്കെ, ആ കാടില് വളരെ വിശപ്പുള്ള ഒരു മഹാ പാമ്പ്, യാദൃശ്ചികമായി, ഉറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്ന നന്ദനെ പിടിച്ചു. പാമ്പ് പിടിച്ചപ്പോള് നന്ദന് വിളിച്ചു: "കൃഷ്ണാ, കൃഷ്ണാ, ഭയങ്കരമാണ്! പിതാവേ, പാമ്പ് എന്നെ വിഴുങ്ങുന്നു — രക്ഷിക്കൂ, ഞാൻ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു!" അവന്റെ നിലവിളി കേട്ട്, പശുപാലകര് ഉടനെ എഴുന്നേറ്റു; പാമ്പ് പിടിച്ചിരിക്കുന്ന കാഴ്ച കണ്ടു, അമ്പരന്ന്, കായികങ്ങളാൽ അടിച്ചു. തീകൊളുത്തിയ ക棒ങ്ങളാൽ പാമ്പിനെ അടിച്ചെങ്കിലും, അതു നന്ദനെ വിട്ടില്ല; അപ്പോൾ സാത്വതരുടെ നാഥന് കൃഷ്ണന് സമീപിച്ചു, തന്റെ പാദം കൊണ്ട് പാമ്പിനെ സ്പര്ശിച്ചു. കൃഷ്ണന്റെ പാദസ്പര്ശം കൊണ്ടു പാമ്പിന്റെ ദുഷ്ടത നശിച്ചു; പാമ്പരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, വിദ്യാധരന്മാർ ആദരിക്കുന്ന, പ്രകാശമുള്ള ദിവ്യരൂപം സ്വീകരിച്ചു. ഹൃഷീകേശന് അതിനെ ചോദിച്ചു: "ആദരപൂര്വം നമസ്കരിക്കുന്ന, സ്വര്ണ്ണപുഷ്പമാലയാലും, ഉജ്ജ്വലമായ രൂപത്തോടും, നീ ആരാണ്? എങ്ങനെയാണ് നീ ഈ ദുഷ്ടാവസ്ഥയിലേക്ക് വന്നത്?" പാമ്പ് പറഞ്ഞു: "ഞാന് വിദ്യാധരനായ സുദര്ശനന്; ഭംഗിയിലും സമ്പത്തിലും പ്രശസ്തന്, ആകാശരഥത്തില് ദിശകളിലൂടേ യാത്ര ചെയ്യുന്നവന്. വിരൂപന് അങ്കിരസന് എന്നീ സപ്തര്ഷിമാര് തങ്ങളുടെ രൂപത്തെക്കുറിച്ച് അഭിമാനിച്ച് എന്നെ പരിഹസിച്ചു; എന്റെ തെറ്റിനാല് അവരുടെ ശാപം കൊണ്ടു, ഞാന് ഈ ജന്മം പ്രാപിച്ചു.